ભામતિ · અધ્યાય 24

ઇતિ શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રશાઙ્કરભાષ્યે ઽવિરોધાખ્યો દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ____________________________અધ્યાય 3____________________________ ।
#અથ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ# ।
3.1.1.1.
#તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્# ।
દ્વિતીયતૃતીયાધ્યાયયોર્હેતુમદ્ભાવલક્ષણં સંબન્ધં દર્શયન્ સુખાવબોધાર્થમર્થસંક્ષેપમાહ- #દ્વિતીયે ઽધ્યાય ઇતિ# ।
સ્મૃતિન્યાયશ્રુતિવિરોધપરિહારેણ હિ અનધ્યવસાયલક્ષણમપ્રામાણ્યં પરિહૃતં તથાચ નિશ્ચલીકૃતે તાર્તીયો વિચારો ભવત્યન્યથા તુ નિર્બીજતયા ન સિધ્યેદિતિ ।
અવાન્તરસંગતિં દર્શયિતુન્ #તત્ર વ જીવવ્યતિરિક્તાનિ તત્ત્વાનિ જીવોપકરણાનિ#ચેત્યુક્તમ્ ।
અધ્યાયાર્થસંક્ષેપમુક્ત્વા પાદાર્થસંક્ષેપમાહ- #તત્ર પ્રથમે તાવત્પદ ઇતિ# ।
તસ્ય પ્રયોજનમાહ-વૈરાગ્ય ઇતિ ।
પૂર્વાપરપરિશોધનાય ભૂમિકામારચયતિ #-જીવો મુખ્યપ્રાણસચિવ ઇતિ ।
કરણોપાદાનવદ્ભૂતોપાદાનસ્યાશ્રુતત્વાદિતિ# ।
અત્ર ચ કરણોપાદાનશ્રુત્યૈવ ભૌતિકત્વાત્ કરણાનાં ભૂતોપાદાનસિદ્ધેરિન્દ્રિયોપાદાનાતિરિક્તભૂતવિવક્ષયાધિકરણારમ્ભઃ ।
યદિ ભૂતાન્યાદાયાગમિષ્યત્તદા તદપિ કરણોપાદાનદેવશ્રોષ્યત્ ।
નચ શ્રૂયતે તસ્માન્ન ભૂતપરિષ્વક્તો રંહસ્યપિ તુ કરણમાત્રપરિષ્વક્તઃ ।
નહ્યાગમૈકગમ્યેર્ઽથે તદભાવઃ પ્રમેયાભાવં ન પરિચ્છેત્તુમર્હતિ ।
નચ દેહાન્તરારમ્ભાન્યથાનુપપત્ત્યા ભૂતપરિષ્વક્તસ્ય રંહણકલ્પનેતિ યુક્તમિત્યાહ- #સુલભાશ્ચ સર્વત્ર ભૂતમાત્રા ઇતિ ।
દ્યુપર્જન્ય ઇતિ# ।
ઇહ હિ કાયારમ્ભણામગ્નિહોત્રાપૂર્વપરિણામલક્ષણં શ્રદ્ધાદિત્વેન પઞ્ચધા પ્રવિભજ્ય દ્યુપ્રભૃતિષ્વગ્નિષુ હેતવ્યત્વેનોપાસનમુત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિસાધનં વિવક્ષન્ત્યાહ શ્રુતિઃ-ઽઅસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિઃઽ ઇત્યાદિ ।
અત્ર સાયંપ્રાતરગ્નિહોત્રાહુતો, હુતે પય આદિસાધને શ્રદ્ધાપૂર્વમાહવનીયાગ્નિસમિદ્ધૂમાર્ચિરઙ્ગારવિસ્ફુલિઙ્ગભાવિતે કર્ત્રાદિકારકભાવિતે ચાન્તરિક્ષં ક્રમેણોત્ક્રામ્ય દ્યુલોકં પ્રવિશન્ત્યૌ સૂક્ષ્મભૂતે દ્રવદ્રવ્યપયઃપ્રભૃત્યપ્સંબન્ધાદપ્શબ્દવાચ્યે, શ્રદ્ધાહેતુકત્વાચ્ચ શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યે ।
તયોરાહુત્યોરધિકરણમગ્નિરન્યે ચ સમિદ્ધૂમાર્ચિરઙ્ગારવિસ્ફુલિઙ્ગા રૂપકત્વેન નિર્દિશ્યન્તે ।
અસૌ વાવ દ્યુલોકો ગૌતમાગ્નિઃ ।
યથાગ્નિહોત્રાધિકરણમાહવનીય એવં શ્રદ્ધશબ્દવાચ્યાગ્નિહોત્રાહુતિપરિણામાવસ્થારૂપાઃ સૂક્ષ્મા યા આપઃ શ્રદ્ધાભાવિતાસ્તદધિકરણં દ્યુલોકઃ ।
અસ્યાદિત્ય એવ સમિત્ ।
તેન હીદ્ધો ઽસૌ દ્યુલોકો દીપ્યતે ઽતઃ સમિન્ધનાત્સમિત્ તસ્યાદિત્યસ્ય રશ્મયો ધૂમા ઇન્ધનાદિવાદિત્યાદ્રશ્મીનાં સમુત્થાનાત્ ।
અહરર્થિઃ ।
પ્રકાશસામાન્યાદાદિત્યકાર્યત્વાચ્ચ ।
ચન્દ્રમા અઙ્ગારઃ ।
તદેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા યજમાનપ્રાણા અગ્ન્યાદિરૂપા અધિદેવમ્ ।
શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ શ્રદ્ધા ચોક્તા ।
પર્જન્યો વાવ ગૌતમાગ્નિઃ પર્જન્યો નામ વૃષ્ટ્યુપકરણાભિમાની દેવતાવિશેષઃ ।
તસ્ય વાયુરેવ સમિત્ ।
વાયુના હિ પર્જન્યો ઽગ્નિઃ સમિધ્યતે, પુરોવાતાદિપ્રાબલ્યે વૃષ્ટિદર્શનાત્ ।
અભ્રં ધૂમઃ ।
ધૂકાર્યત્વાત્ ધૂમસાદૃશ્યાચ્ચ ।
વિદ્યુદર્ચિઃ ।
પ્રકાશસામાન્યાત્ ।
અશનિરઙ્ગારાઃ કાઠિન્યાદ્વિદ્યુત્સંબન્ધાચ્ચ ।
ગર્જિતંસ મોઘાનાં વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ વિપ્રકીર્ણતાસામાન્યાત્ ।
તસ્મિન્દેવા યજમાનપ્રાણા અગ્નિરૂપાઃ સોમં રાજાનં જુહ્વતિ તસ્ય સોમસ્યાહુતેર્વર્ષં ભવતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-શ્રદ્ધાખ્યા આપો દ્યુલોકમાહુતિત્વેન પ્રવિશ્ય ચન્દ્રાકારેણ પરિણતાઃ સત્યો દ્વિતીયે પર્યાયે પર્જન્યાગ્નૌ હુતા વૃષ્ટિત્વેન પરિણમન્ત ઇતિ ।
ઽપૃથિવી વાવ ગૌતમાગ્નિઃઽ તસ્ય પૃથિવ્યાખ્યસ્યાગ્નૈઃ સંવત્સર એવ સમિત્ ।
સંવત્સરેણ કાલેન હિ સમિદ્ધા ભૂમિર્વ્રીહ્યાદિનિષ્પત્તયે કલ્પતે ।
આકાશો ધૂમઃ પૃથિવ્યગ્નેરુત્થિત ઇવાકાશો દૃશ્યતે ।
રાત્રિરર્ચિઃ પૃથિવ્યા શ્યામાયા અનુરૂપા શ્યામતયા રાત્રિરગ્નેરિવાનુરુપમર્ચિઃ ।
દિશોઙ્ગારાઃ પ્રગે રાત્રિરૂપાર્ચિઃશમને ઉપશાન્તાનાં પ્રસન્નાનાં દિશાં દર્શનાત્ ।
અવાન્તરદિશો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ક્ષુદ્રત્વસામ્યાત્ ।
તસ્મિન્નગ્નૌ શ્રદ્ધાસોમપરિણામક્રમેણાગતા અપો વૃષ્ટિરૂપેણ પરિણતા દેવા જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેરન્નં વ્રીહિયવાદિ ભવતિ ।
પુરુષો વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્ય વાગેવ સમિત્ ।
વાચા ખલ્વયં તાલ્વાદ્યષ્ટસ્થાનસ્થિતયા વર્ણપદવાક્યાભિવ્યક્તિક્રમેણાર્થજાતં પ્રકાશયન્ સમિધ્યતે ।
પ્રાણો ધૂમઃ ।
ધૂમવન્મુખાન્નિર્ગમનાત્ ।
જિહ્વાર્ચિઃ લોહિતત્વસામ્યાત્ ।
ચક્ષુરઙ્ગારાઃ પ્રભાશ્રયત્વાત્ ।
શ્રોત્રં વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ વિપ્રકીર્ણત્વાત્ ।
તા એવાપઃ શ્રદ્ધાદિપરિણામક્રમેણાગતાઃ વ્રીહ્યાદિરૂપેઃ પરિણતા સત્યઃ પુરુષે ઽગ્નૌ હુતાસ્તાસાં પરિણામો રેતઃ સંભવતિ ।
યોષા વાવ ગૌતમાગ્નિઃ તસ્યા ઉપસ્થ એવ સમિત્ ।
તેન હિ સા પુત્રાદ્યુત્પાદનાય સમિધ્યતે યદુપમન્ત્રયતે સ ધૂમઃ ।
સ્ત્રીસંભવાદુપમન્ત્રણસ્ય લોમાનિ વા ધૂમઃ યોનિરર્ચિઃ લોહિતત્વાત્ ।
યદન્તઃ કરોતિ મૈથુનં તે ઽઙ્ગારાઃ ।
અભિનન્દાઃ સુખલવા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ, ક્ષુદ્રત્વાત્ ।
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા રેતો જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેર્ગર્ભઃ સંભવતિ ।
એવં શ્રદ્ધાસોમવર્ષાન્નરેતોહવક્રમેણ યોષાગ્નિં પ્રાપ્યાપો ગર્ભાખ્યા ભવન્તિ ।
તત્રાપ્સમવાયિત્વાદાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિ પઞ્ચમ્યામાહુતાવિતિ ।
યતઃ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિ તસ્માદદ્ભિઃ પરિવેષ્ટિતો જીવો રહતીતિ ગમ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ-શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યા આપ ઇત્યગ્રે વક્ષ્યતિ તાસાં ત્રિવૃત્કતતયા તેજો ઽન્નાવિનાભાવેનાબ્ગ્રહણેન તેજોન્નયોરપિ સંગ્રહ ઇત્યેતદપિ વક્ષ્યતે ।
યદ્યપ્યેતાવતાપિ ભૂતવેષ્ટિતસ્ય જીવસ્ય રંહણં નાવગમ્યતે તેજોબન્નાનાં પઞ્ચમ્યામાહુતૌ પુરુષવચસ્ત્વમાત્રશ્રવણાત્, તથાપીષ્ટાદિકારિણાં ધૂમાદિના પિતૃયાણેન પથા ચન્દ્રલોકપ્રાપ્તિકથનપરયા ઽઆકાશાચ્ચન્દ્રમસમેષ સોમો રાટ્ઽ ઇતિ શ્રુત્યા સહ ઽશ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજા સંભવતિઽ ઇત્યસ્યાઃ શ્રુતેઃ માનત્વાદ્ગમ્યતે ભૂતપરિષ્વક્તો રંહતીતિ ।
તથાહિ-યા એવાપો હુતા દ્વિતીયસ્યામાહુતૌ સોમભાવં ગતાસ્તાભિરેષ પરિષ્વક્તો જીવ ઇષ્ટાદિકારી ચન્દ્રભૂયં ગતશ્ચન્દ્રલોકં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
નનુ સ્વતન્ત્રા આપઃ શ્રદ્ધાદિક્રમેણ સોમભાવમાપ્નુવન્તુ તાભિરપરિષ્વક્ત એવ તુ જીવઃ સેન્દ્રિયમાત્રો ગત્વા સોમભાવમનુભવતુ ।
કો દોષઃ ।
અયં દોષઃ ।
યતઃ શ્રુતિસામાન્યાતિક્રમ ઇતિ ।
એવં હિ શ્રુતિસામાન્યં કલ્પેત યદિ યેન રૂપેણ યેન ચ ક્રમેણાપાં સોમભાવસ્તેનૈવ જીવસ્યાપિ સોમભાવો ભવેત્ ।
અન્યથા તુ ન શ્રુતિસામાન્યં સ્યાત્ ।
તસ્માત્પરિષ્વક્તાપરિષ્વક્તરંહણવિશયે શ્રુતિસામાન્યાનુરોધેન પરિષ્વક્તરંહણં નિશ્ચીયતે ।
અતો દધિપયઃપ્રભૃતયો દ્રવભૂયસ્ત્વાદાપો હુતાઃ સૂક્ષ્મીભૂતા ઇષ્ટાદિકારિણમાશ્રિતા નોન્ધનેન વિધિના દેહે હૂયમાને હુતાઃ સત્ય આહુતિમપ્ય ઇષ્ટાદિકારિણં પરિવેષ્ટ્ય સ્વર્ગં લોકં નયન્તીતિ ।
ચોદયતિ- #નન્વન્યા શ્રુતિરિતિ# ।
અયમર્થઃ-એવં હિ સૂક્ષ્મદેહપરિષ્વક્તો રંહેત્ યદ્યસ્ય સ્થૂલં શરીરં રંહતો ન ભવેત્ ।

અસ્તિ ત્વસ્ય વર્તમાનસ્થૂલશરીરયોગ આદેહાન્તરપ્રાપ્તેસ્તૃણજલાયુકાનિદર્શનેન, તસ્માન્નિદર્શનશ્રુતિવિરોધાન્ન સૂક્ષ્મદેહપરિષ્વક્તો રંહતીતિ ।
પરિહરતિ- #તત્રાપીતિ# ।
ન તાવત્પરમાત્મનઃ સંસરણસંભવઃ, તસ્ય નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવત્વાત્ ।
કિન્તુ જીવાનામ્ ।
પરમાત્મૈવ ચોપાધિકલ્પિતાવચ્છેદો જીવ ઇત્યાખ્યાયતે, તસ્ય ચ દેહેન્દ્રિયાદેરુપાધેઃ પ્રદેશિકત્વાન્ન તત્ર સન્ દેહાન્તરં ગન્તુમર્હતિ ।
તસ્માત્સૂક્ષ્મદેહપરિષ્વક્તો રંહતિકર્મોપસ્થાપિતઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ પ્રાપ્તવ્યો યો દેહસ્તદ્વિષયાયા ભાવનાયા ઉત્પાદનાયા દીર્ઘીભાવમાત્રં જલૂકયોપમીયતે ।
સાંખ્યાનાં કલ્પનામાહ- #વ્યાપિનાં કરણાનામિતિ# ।
આહઙ્કારિકત્વાત્કરણાનામહઙ્કારસ્ય ચ જગન્મણ્ડલવ્યાપિત્વાત્કરણાનામપિ વ્યાપિતેત્યર્થઃ ।
બૌદ્ધાનાં કલ્પનામાહ- #કેવલસ્યૈવાત્મન ઇતિ# ।
આલયવિજ્ઞાનસંતાન આત્મા તસ્ય વૃત્તિઃ ષટ્ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાનિ ।
પશ્ચેન્દ્રિયાણિ તુ ચક્ષુરાદીનિ અભિનવાનિ જાયન્તે ।
કણભુક્ક્લ્પનામાહ- #મન એવ ચેતિ# ।
ભોગસ્થાનં ભોગાયતનં શરીરમભિનવમિતિ યાવત્ ।
દિગમ્બરકલ્પનામાહ- #જીવ એવોત્પ્લુત્યેતિ# ।
આદિગ્રહણેન લોકાયતિકાનાં કલ્પનાં સંગૃહ્ણાતિ ।
તે હિ શરીરાત્મવાદિનો ભસ્મીભાવમાત્મન આહુર્ન કસ્યચિદ્ગમનમિતિ

3.1.1.2.
ચોદયતિ- #નનૂદાહૃતાભ્યામિતિ# ।
અત્ર સૂત્રેણોત્તરમાહ- #ત્ર્યાત્મકત્વાત્તુ ભૂયસ્ત્વાત્# ।
તેજસઃ કાર્યમશિતપીતાહારપરિપાકઃ ।
અપાં સ્નેહસ્વેદાદિ ।
પૃથિવ્યાઃ કાર્યં ગન્ધાદિ ।
યસ્તુ ગન્ધસ્વેદપાકપ્રાણાવકાશદાનદર્શનાદ્દેહસ્ય પાઞ્ચભૌતિકત્વં પશ્યંસ્તેજોબન્નાત્મકત્વેન ત્ર્યાત્મકત્વે ન પરિતુષ્યતિ, તં પ્રત્યાહ- #પુનશ્ચ ત્ર્યાત્મક ઇતિ# ।
વાતપિત્તશ્લેષ્મભિસ્ત્રિભિર્ધાતુભિઃ શરીરધારણાત્મકૈસ્ત્રિધાતુત્વાત્ ।
અતો ન સ દેહો ભૂતાન્તરાણિ પ્રત્યાખ્યાય કેવલાભિરદ્ભિરારબ્ધું શક્યતે ।
અબ્ગ્રહણનિયમસ્તર્હિ કસ્માદિત્યત આહ- #તસ્માદ્ભૂયસ્ત્વાપેક્ષ ઇતિ# ।
પૃથિવીધાતુવર્જમિતરતેજ આદ્યપેક્ષયા કાર્યસ્ય શરીરસ્ય લોહિતાદિદ્રવભૂયસ્ત્વાત્તત્કરણયોશ્ચોપાદાનનિમિત્તયોર્દ્રવભૂયસ્ત્વાદપાં પુરુષવચસ્ત્વોક્તિર્ન પુનર્ભૂતાન્તરનિરાસાર્થા

3.1.1.3.
#પ્રાણગતેશ્ચ# ।
પ્રાણાનાં જીવદ્દેહે સાશ્રયત્વમવગતં ગચ્છતિ જીવદ્દેહે તદનુવિધાયિનઃ પ્રાણા અપિ ગચ્છન્તીતિ દૃષ્ટમ્ ।
અતઃ ષાટ્કૌશિકા દેહાદુત્ક્રામન્તઃ કસ્મિંશ્ચિદુત્ક્રામત્યુત્ક્રામન્તિ ।
સ ચૈષામનુવિધેયઃ સૂક્ષ્મો દેહો ભૂતેન્દ્રિયમય ઇતિ ગમ્યતે ।
નહીન્દ્રિયમાત્રાશ્રયત્વમેષાં દૃષ્ટં યતસ્તન્માત્રાશ્રયાણાં ગતિરુપપદ્યેતેતિ

3.1.1.4.
#અગ્ન્યાદિગતિશ્રુતેરિતિ ચેન્ન ભાક્તત્વાત્# ।
શ્રાવિતે ઽપિ સ્પષ્ટે જીવસ્ય પ્રાણૈઃ સહ ગમને ઽગ્ન્યાદિગતિશઙ્કા શ્રુતિવિરોધોત્થાપનાર્થા ।
અત્ર હિ લોમકેશયોરોષધિવનસ્પતિગમનં દૃષ્ટવિરોધાદ્ભાક્તં તાવદભ્યુપેયમ્ ।
એવં ચ તન્મધ્યપતિતત્વેન તેષામપિ શ્રુતિવિરોધાદ્ભાક્તત્વમેવોચિતમિતિ ।
ભક્તિશ્ચોપકારનિવૃત્તિરુક્તા

3.1.1.5.
#પ્રથમે ઽશ્રવણાદિતિ ચેન્ન તા એવ હ્યુપપત્તેઃ# ।
પઞ્ચમ્યામાહુતાવપાં પુરુષવચસ્ત્વપ્રકારે પૃષ્ટે પ્રથમાયામાહુતૌ અનપાં શ્રદ્ધાયા હેતવ્યતાભિધાનસંભવદ્ધમનુપપન્નં ચ ।
નહિ યથા પશ્વાદિભ્યો હૃદયાદયો ઽવયવા અવદાય નિષ્કૃષ્ય હૂયન્તે, એવં શ્રદ્ધા બુદ્ધિપ્રસાદલક્ષણા નિષ્ક્રષ્ટું વા હોતું વા શક્યતે ।
ન ચાપ્યેવમૌત્સર્ગિકી કારણાનુરૂપતા કાર્યસ્ય યુજ્યતે ।
તસ્માદ્ભક્ત્યાયમપ્સુ શ્રદ્ધાશબ્દઃ પ્રયુક્ત ઇતિ ।
અત એવ શ્રુતિઃ ઽઆપો હાત્મૈઽ ઇતિ

3.1.1.6.
#અશ્રુતત્વાદિતિ ચેન્નેષ્ટાદિકારિણાં પ્રતીતેઃ# ।
અસ્યાર્થઃ પૂર્વમેવોક્તઃ ।
અગ્નિહોત્રે ષટ્સૂત્ક્રાન્તિગતિપ્રતિષ્ઠાતૃપ્તિપુનરાવૃત્તિલોકપ્રત્યુત્થાયિષ્વગ્નિસમિદ્ધૂમાર્ચિરઙ્ગારવિસ્ફુલિઙ્ગેષુ પ્રશ્નાઃ ષટ્, તેષાં યઃ સમાહારઃ ષણ્ણાં સા ષટ્પ્રશ્ની, તસ્યા નિરૂપણં પ્રતિવચનમ્

3.1.1.7.
સૂત્રાન્તરમવતારયિતું શઙ્કતે- #કથં પુનરિતિ ।
સોમં રાજાનમાપ્યાયસ્વાપક્ષીયસ્વેત્યેવમેનાંસ્તત્ર ભક્ષયન્તીતિ# ।
ક્રિયાસમભિહારેણાપ્યાયનાપક્ષયૌ યથા સોમસ્ય તથા ભક્ષયન્તિ સોમમયાંલ્લોકાનિત્યર્થઃ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ- #ભાક્તં વાનાત્મવિસ્ત્ત્વાત્તથાહિ દર્શયતિ# ।
કર્મજનિતફલોપભોગકર્તા હ્યધિકારી ન પુનરુપભોગ્યસ્તસ્માચ્ચન્દ્રસાલોક્યમુપગતાનાં દેવાદિભિક્ષ્યત્વે ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇતિ યાગભાવનાયઃ કર્ત્રપેક્ષિતોપાયતારૂપવિધિશ્રુતિવિરોધાદન્નશબ્દો ભોક્તૃણામેવ સતાં દેવોપાજીવિતામાત્રેણ ભાક્તો ગમયિતવ્યો ન તુ ચર્વણનિગરણાભ્યાં મુખ્ય ઇતિ ।
અત્રૈવાર્થે શ્રુત્યન્તરં સંગચ્છત ઇત્યાહ- #તથાહિ દર્શયતિ# ।
શ્રુતિરનાત્મવિગામનાત્મવિત્ત્વાદેવ પશુવદ્દેવોપભોગ્યતાં ન તુ ચર્વણીયતયા ।
યથા હિ બલીવર્દાદયો ભુઞ્જના અપિ સ્વફલં સ્વામિનો હલાદિવહનેનોપકુર્વાણા ભોગ્યાઃ, એવં પરમતત્ત્વમવિદ્વાંસ ઇષ્ટાદિકારિણ ઇહ દધિપયઃપુરોટાશાદિનામુષ્મિંશ્ચ લોકે પરિચારકતયા દેવાનામુપભોગ્યા ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
અથવા #અનાત્મવિત્ત્વાત્તથાહિ દર્શયતિ#ઇત્યસ્યાન્યા વ્યાખ્યા ।
આત્મવિત્ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાવિત્ ન આત્મવિત્ અનાત્મવિત્ ।
યો હિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાં ન વેદં તં દેવા ભક્ષયન્તીતિ નિન્દ્યતે પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાં સ્તોતું તસ્યા એવ પ્રકૃતત્વાત્ ।
તદનેનોપચારસ્ય પ્રોજનમુક્તમ્ ।
ઉપચારનિમિત્તમનુપપત્તિમાહ- #તથાહિ દર્શયતિ# ।
શ્રુતિર્ભોક્તૃત્વમ્ ।
#સ સોમલોકે વિભૂતિમનુભૂયેતિ# ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

3.1.2.8.
#કૃતાત્યયે ઽનુશયવાન્ ઇષ્ટસ્મૃતિભ્યાં યથેતમનેવં ચ ।
યાવત્સંપાતમુષિત્વેતિ# ।
યાવદુપબન્ધાત્ ।
#યત્કિઞ્ચેહ કરોત્યમિતિ# ।
ચ યત્કિઞ્ચેહ કર્મ કુતં તસ્યાન્તં પ્રાપ્યેતિ શ્રવણાત્, પ્રાયણસ્ય ચૈકપ્રઘટ્ટકેન સકલકર્માભિવ્યઞ્જકત્વાત્ ।
ન ખલ્વભિવ્યક્તિનિમિત્તસ્ય સાધારણ્યે ઽભિવ્યક્તિનિયમો યુક્તઃ ।
ફલદાનાભિમુખીકરણં ચાભિવ્યક્તિસ્તસ્માત્સમસ્તમેવ કર્મ ફલમુપભોજિતવત્ ।
સ્વફલવિરોધિ ચ કર્મ ।
તસ્માચ્છુતેરુપપત્તેશ્ચં નિરનુશયાનામેવ ચરણાદાચારાદવરોહો ન કર્મણઃ ।
આચારકર્મણી ચ શ્રુતેઃ પ્રસિદ્ધભેદે ।
યથાકારી યથાચારી તથા ભવતીતિ ।
તથાચ રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇત્યાચારમેવ યોનિનિમિત્તમુપદિશતિ ન તુ કર્મ ।
સ્તાં વા કર્મશીલે દ્વે અપ્યવિશેષેણાનુશયસ્તથાપિ યદ્યપ્યયમિષ્ટાપૂર્તકારી સ્વયં નિરનુશયે ભુક્તભોગત્વાત્તથાપિ પિત્રાદિગતાનુશયવશાત્તદ્વિપાકાન્ જાત્યાયુર્ભોગંશ્ચન્દ્રલોકાદવરુહ્યાનુભવિષ્યતિ ।
સ્મર્યતે હ્યન્યસ્ય સુકૃતદુષ્કૃતાભ્યામન્યસ્ય તત્સંબન્ધિનસ્તત્ફલભાગિતા-ઽપતત્યર્ધશરીરેણ યસ્ય ભાર્યા સુરાં પિબેત્ઽ ઇત્યાદિ ।
તથા શ્રાદ્ધવૈશ્વાનરીયેષ્ટ્યાદેઃ પિતાપુત્રાદિગમિફલશ્રુતિઃ ।
તસ્માદ્યાવત્સંપાતમિત્યુપક્રમાનુરોધાત્ ઽયત્ કિઞ્ચેહ કરોતિઽ ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાનુસારાદ્રમણીયચરણત્વં સંબન્ધ્યન્તરગતમિષ્ટાપૂર્તકારિણિ ભાક્તં ગમયિતવ્યમ્ ।
તથાચ નિરનુશયાનામેવ ભુક્તભોગાનામવરોહ ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-યેન કર્મકલાપેન ફલમુપભોજિતં તસ્મિન્નતીતે ઽપિ સાનુશયા એવ ચન્દ્રમણ્ડલાદવરોહન્તિ ।
કુતઃ-દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યામ્ ।
પ્રત્યક્ષદૃષ્ટા શ્રુતિર્દૃષ્ટશબ્દવાચ્યા ।
સ્મૃતિશ્ચોપન્યસ્તા ।
અથવા દૃષ્ટશબ્દેનોચ્ચાવચરૂપો ભોગ ઉચ્યતે ।
અયમભિસંધિઃ-કપૂયચરણા રમણીયચરણા ઇત્યવરોહિતામેતદ્વિશેષણમ્ ।
નચ સતિ મુખ્યાર્થસંભવે સંબન્ધિમાત્રેણોપચરિતાર્થત્વં ન્યાટ્યમ્ ।
ન ચોપક્રમવિરોધાચ્છુત્યન્તરવિરોધાચ્ચ મુખ્યાર્થસંભવ ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
દત્તફલેષ્ટાપૂર્તકર્માપેક્ષયાપિ યાવત્પદસ્ય યત્કિઞ્ચેતિપદસ્ય ચોપપત્તેઃ ।
નહિ ઽયાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ઽ ઇતિ યાવજ્જીવમહારવિહારાદિસમયે ઽપિ હોમં વિધત્તે નાપિ મધ્યાહ્નાદાવપિ તુ સાયંપ્રાતઃકાલાપેક્ષયા ।
સાયંપ્રાતઃકાલવિધાનસામર્થ્યાત્, કાલસ્ય ચાનુપાદેયતયાનઙ્ગસ્યાપિ નિમિત્તાનુપ્રવેશાત્તત્રૈવમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇહાપિ રમણીયચરણા ઇત્યાદેર્મુખ્યાર્થત્વાનુરોધાત્તદુપપત્તેઃ ।
તત્કિમિદાનીમુપસંહારાનુરોધેનોપક્રમઃ સંકોચયિતવ્યઃ ।
નેત્યુચ્યતે ।
નહ્યસાવુપસંહારાનુરોધે ઽપ્યસંકુચદ્વૃત્તિરુપપત્તુમર્હતિ ।
નહિ યાવન્તઃ સંપાતા યાવતાં વા પુંસાં સંપાતાસ્તે સર્વે તત્રેષ્ટાદિકારિણા ભોગેન ક્ષયં નીયન્તે ।
પુરુષાન્તરાશ્રયાણાં કર્માશયાનાં તદ્ભોગેન ક્ષયે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ચિરોપભુક્તાનાં ચ કર્માશયાનામસતાં ચન્દ્રમણ્ડલોપભોગેનાપનયનાત્ ।
તથાચ સ્વયં સંકુચન્તી યાવચ્છુતિરુપસંહારાનુરોધપ્રાપ્તમપિ સંકોચનમનુમન્યતે ।
એતેન ઽયત્કિઞ્ચેહ કરોતિઽ ઇત્યપિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અપિ ચેષ્ટાપૂર્તકારીહ જન્મનિ કેવલં ન તન્માત્રમકાર્ષીદપિ તુ ગોદોહનેનાપઃ પ્રણયન્ પશુફલમપ્યપૂર્વં સમચૈષીત્ ।
એવમહર્નિશં ચ વાઙ્મનઃ શરીરચેષ્ટાભિઃ પુણ્યાપુણ્યમિહામુત્રોપભોગ્યં સંચિતવતો ન મર્ત્યલોકાદિભોગ્યં ચન્દ્રલોકે ભગ્યં ભવિતુમર્હતિ ।
નચ સ્વફલવિરોધિનો ઽનુશયસ્ય ઋતે પ્રયાશ્ચિત્તાદાત્મજ્ઞાનાદ્વાદત્તફલસ્ય ધ્વંસઃ સંભવતિ ।
તસ્માત્તેનાનુશયેનાયમનુશયવાન્ પરાવર્તત ઇતિ શ્લિષ્ટમ્ ।
ન ચૈકભવિકઃ કર્માશય ઇત્યગ્રે ભાષ્યકૃદ્વક્ષ્યતિ ।
અન્યે તુ સકલકર્મક્ષયે પરાવૃત્તિશઙ્કા નિર્બીજેતિ મન્યમાના અન્યથાધિકરણં વર્ણયાઞ્ચક્રુરિત્યાહ- #કેચિત્તાવદાહુતિ# ।
અનુશયો ઽત્ર દત્તફલસ્ય કર્મણઃ શેષ ઉચ્યતે ।
તત્રેદમિહ વિચાર્યતે-કિં દત્તફલાનામિષ્ટાપૂર્તકર્મણામવશેષાદિહાવર્તન્તે ઉત તાન્યુપભોગેન નિરાવશેષં ક્ષપયિત્વાનુપભુક્તકર્મશાદિહાવર્તન્ત ઇતિ ।
તત્રેષ્ટાદીનાં ભોગેન સમૂલકાષં કષિતત્વાન્નિરનુશયા એવાનુપભુક્તકર્મવશાદાવર્તન્ત ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સાનુશયા એવાવર્તન્ત ઇતિ ।
કુતઃ-દૃષ્ટાનુસારાત્ ।
યથા ભાણ્ડસ્થે મધુનિ સર્પિષિ વા ક્ષાલિતે ઽપિ ભાણ્ડલેપકં તચ્છેષં મધુ વા સર્પિર્વા ન ક્ષાલયિતું શક્યમિતિ દૃષ્ટમેવં તદનુસારાદેતદપિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
ન ચાવશેષમાત્રાચ્ચન્દ્રમણ્ડલે તિષ્ઠાસન્નપિ સ્થાતું પારયતિ ।
યથા સેવકો હાસ્તિકાશ્વીયપદાતિવ્રાતપરિવૃતો મહારાજં સેવમાનઃ કાલવશાચ્છત્રપાદુકાવશેષો ન સેવિતુમર્હતીતિ દૃષ્ટં તન્મૂલા ચ લૌકિકી સ્મૃતિરિતિ દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યાં સાનુશયા એવાવર્તન્ત ઇતિ ।
તદેદદ્દૂષયતિ- #ન ચૈતદિતિ# ।
એવકારે પ્રયોક્તવ્યે ઇવકારો ગુડજિહ્વિકયા પ્રયુક્તઃ ।
શબ્દૈકગમ્યેર્ઽથે ન સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનાવસર ઇત્યર્થઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
પૂર્વપક્ષહેતુમનુભાષતે- #યદપ્યુક્તં પ્રાયણમિતિ# ।
દૂષયતિ- #તદપ્યનુશયસદ્ભાવેતિ# ।
રમણીયચરણા કપૂયચરણા ઇત્યાદિકયાનુશયપ્રતિપાદનપરયા શ્રુત્યા વિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ।
#અપિચેત્યાદિ# ।
ઇહ જન્મનિ હિ પર્યાયેણ સુખદુઃખે ભુજ્યમાને દૃશ્યેતે ।
યુગપચ્ચેદેકપ્રઘટ્ટકેન પ્રાયણેન સુખદુઃખફલાનિ કર્માણિ વ્યજ્યેરન્ ।
યુગપદેવ તત્ફલાનિ ભુજ્યેરન્ ।
તસ્માદુપભોગપર્યાયદર્શનાદ્બલીયસા દુર્બલસ્યાભિભવઃ કલ્પનીયઃ ।
એવં વિરુદ્ધજાતિનિમિત્તોપભોગફલેષ્વપિ કર્મસુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન ચાભિવ્યક્તં ચ કર્મ ફલં ન દત્ત ઇતિ ચ સંભવતિ ।
ફલોપજનાભિમુખ્યં હિ કર્મણામભિવ્યક્તિઃ ।
અપિચ પ્રાણસ્યાભિવ્યઞ્જકત્વે સ્વર્ગરકતતિર્યગ્યોનિગતાનાં જન્તૂનાં તસ્મિઞ્જન્મનિ કર્મસ્વનધિકારાન્નાપૂર્વકર્મોપજનઃ પૂર્વકૃતસ્ય ક્રમાશ્યસ્ય પ્રાયણાભિવ્યક્તતયા ફલોપભોગેન પ્રક્ષયાન્નાસ્તિ તેષાં કર્માશ્ય ઇતિ ન તે સંસરેયુઃ ।
નચ મુચ્યેરન્નાત્મજ્ઞાનાભાવાદિતિ કષ્ટાં બતાલિષ્ટા દશામ્ ।
કિઞ્ચ સ્વસમવેતમેવ પ્રાયમેનાભિવ્યજ્યતે ઽપૂર્વં ન પરસમવેતં, યેન પિત્રાદિગતેન કર્મણા વર્તેરન્નિતિ ।
શેષં સુગમમ્

3.1.2.9.
#ચરણાદિતિ ચેન્નોપલક્ષણાર્થેતિ કાર્ષ્ણાજિનિઃ# ।
અનેન નિરનુશયા એવાવરોહન્તીતિ પૂર્વપક્ષબીજં નિગૂઢમુદ્ધાટ્ય નિરસ્યતિ ।
યદ્યપિ ઽઅક્રોધઃ સર્વભૂતેષુ કર્મણા મનસા ગિરા ।
અનુગ્રહશ્ચ જ્ઞાનં ચ શીલમેતાદ્વિદુર્બુધાઃ ॥
ઽ ઇતિ સ્મૃતેઃ શીલમાચારો ઽનુશયાદ્ભિન્નસ્તથાપ્યાનુશયાઙ્ગતયાનુશયોપલક્ષણત્વં કાર્ષ્ણાજિનિરાચાર્યો મેને ।
તથાચ રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇત્યનેનાનુશયોપલક્ષણાત્સિદ્ધં સાનુશયાનામેવાવરોહણમિતિ

3.1.2.10.
#આનર્થક્યમિતિ ચેન્ન તદપેક્ષત્વાત્# ।
ઽઆચારહીનં ન પુનરન્તિ વેદાઃઽ ઇતિ હિ સ્મૃત્યા વેદપદેન વેદાર્થમુપલક્ષયન્ત્યા વેદાર્થાનુષ્ઠાનશેષત્વમાચારસ્યોક્તં ન તુ સ્વતન્ત્ર આચારઃ ફલસ્ય સાધનં, તેન વેદાર્થાનુષ્ઠાનોપકારકતયાચારસ્ય નાનર્થક્યં ક્રત્વર્થસ્ય ।
તદનેન સમિદાદિવદાચારસ્ય ક્રત્વર્થત્વમુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ સ્નાનાદિવત્પુરુષાર્થત્વે પુરુષસંસ્કારત્વે ઽપ્યદોષ ઇત્યાહ- #પુરુષાર્થત્વે ઽપ્યાચારસ્યેતિ# ।
તદેવં ચરણશબ્દેનાચારવાચિના સર્વો ઽનુશયો લક્ષિત ઇત્યુક્તમ્

3.1.2.11.
બાદરિસ્તુ મુખ્ય એવ ચરણશબ્દઃ કર્મણીત્યાહ- #સુકૃતદુષ્કૃતે એવેતિ તુ બાદરિઃ# ।
બ્રહ્મણપરિવ્રાજકન્યાયો ગોબલીવર્દન્યાયઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

3.1.3.12.
#અનિષ્ટાદિકારિણામપિ ચ શ્રુતમ્# ।
ઽયે વૈ કે ચાસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તિઽ ઇતિ કૌષીતકિનાં સમામ્નાનાત્, દેહારમ્ભસ્ય ચ ચન્દ્રલોકગમનમન્તરેણાનુપપત્તેઃ પઞ્ચમ્યામાહુતાવિત્યાહિતિસંખ્યાનિયમાત્ ।
તથાહિ-દ્યુસોમવૃષ્ટ્યન્નરેતઃપરિણામક્રમેણ તા એવાપો યોષિદગ્નૌ હુતાઃ પુરુષવચસો ભવન્તીત્યવિશેષેણ શ્રુતમ્ ।
ન ચૈતન્મનુષ્યાભિપ્રાયં, કપૂયચરણાઃ સ્વયોનિમિત્યમનુષ્યસ્યાપિ શ્રવણાત્ ।
ગમનાગમનાય ચ દેવયાનપિતૃયાણયોરેવ માર્ગયોરામ્નાનાત્, પથ્યન્તરસ્યાશ્રુતેઃ, ઽજાયસ્વ મ્રિયસ્વેતિ તૃતીયં સ્થાનમ્ઽ ઇતિ ચ સ્થાનત્વમાત્રેણાવગમાત્પથિત્વેનાપ્રતીતેશ્ચન્દ્રલોકાદવતીર્ણાનામપિ ચ તત્સ્થાનત્વસંભવાદસંપૂરેણ પ્રતિવચનોપપત્તેઃ,
અનન્યમાર્ગતયા ચ તદ્ભોગવિરહિણામપિ ગ્રામં ગચ્છન્ વૃક્ષમૂલાન્યુપસર્પતીતિવત્સંયમનાદિષુ યમવશ્યતાયૈ ચન્દ્રલોકગમનોપપત્તેઃ, ઽન કતરેણવચનઽ ઇત્યસ્યાસંપૂરણપ્રતિપાદનપરતયા માર્ગદ્વયનિષેધપરત્વાભાવાત્, અનિષ્ટાદિકારિણામપિ ચન્દ્રલોકગમને પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-સત્યં સ્થાનતયાવગતસ્ય ન માર્ગત્વં તથાપિ વેત્થ યથાસૌ માર્ગો ન સંપૂર્યતે ઇત્યસ્ય પ્રતિવચનાવસરે માર્ગદ્વયનિષેધપૂર્વં તૃતીયં સ્થાનમભિવદન્નસંપૂરણાય તત્પ્રતિપક્ષમાચક્ષીત ।
યદિ પુનસ્તેનૈવ માર્ગેણાગત્ય જન્મમરણપ્રબન્ધવત્ સ્થાનમધ્યાસીત નૈતત્તૃતીયં સ્થાનં ભવેત્ ।
નહીષ્ટાદિકારિણશ્ચન્દ્રમણ્ડલાદવરુહ્ય રમણીયં નિન્દિતાં વા યોનિં પ્રતિપદ્યમાનાસ્તૃતીયં સ્થાનં પ્રતિપદ્યન્તે ।
તત્કસ્ય હેતોઃ ।
પિતૃયાણેન પથાવરોહાત્ ।
તદ્યદિ ક્ષુદ્રજન્તવો ઽપ્યનેનૈવ પથાવરોહેયુઃ, નૈતદેષાં જન્મમરણપ્રબન્ધવત્તૃતીયં સ્થાનં ભવેત્ ।
તતો ઽવગચ્છામઃ સંયમનં સપ્ત ચ યાતનાભૂમીર્યમવશતયા પ્રતિપદ્યમાના અનિષ્ટાદિકારિણો ન ચન્દ્રમણ્ડલાદવરોહન્તીતિ ।
તસ્માત્ ઽયે વૈ કે ચઽ ઇતીષ્ટાદિકારિવિષયં ન સર્વવિષયમ્ ।
પઞ્ચમ્યામાહુતાવિતિ ચ સ્વાર્થવિધાનપરં ન પુનરપઞ્ચમ્યાહુતિપ્રતિષેધપરમપિ, વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
સંયમને ત્વનુભૂયેતિ સૂત્રેણાવરોહાપાદાનતયા સંયમનસ્યોપાદાનાચ્ચન્દ્રમણ્ડલાપાદાનનિષેધ આઞ્જસઃ ।
તથાચ સિદ્ધાન્તસૂત્રમેવ ।
પૂર્વપક્ષસૂત્રત્વે તુ શઙ્કાન્તરાધ્યાહારેણ કથઞ્ચિદ્ગમયિતવ્યમ્ ।
#જીવજઞ્#જરાયુજમ્ ।
#સંશોકજં#સંસ્વેદજમ્

3.1.3.13.

3.1.3.14.

3.1.3.15.

3.1.3.16.

3.1.3.17.

3.1.3.18.

3.1.3.19.

3.1.3.20.

3.1.3.21.

3.1.4.22.
સાભાવ્યાપત્તિરુપપત્તેઃ ।
યદ્યપિ યથેતમાકાશમાકાશાદ્વાયુમિત્યતો ન તાદાત્મ્યં સ્ફુટમવગમ્યતે તથાપિ વાયુર્ભૂત્વેત્યાદેઃ સ્ફુટતરં તાદાત્મ્યાવગમાદ્યથેતમાકાશમિત્યેતદપિ તાદાત્મ્ય એવાવતિષ્ઠતે ।
ન ચાન્યસ્યાન્યભાવાનુપપત્તિઃ ।
મનુષ્યશરીરસ્ય નન્દિકેશ્વરસ્ય દેવદેહરૂપપરિણામસ્મરણાદ્દેવદેહસ્ય ચ નહુષસ્ય તિર્યક્ત્વસ્મરણાત્ ।
તસ્માન્મુખ્યાર્થપરિત્યાગેન ન ગૌણી વૃત્તિરાશ્રયણીયા ।
ગૌણ્યાં ચ વૃત્તૌ લક્ષણાશબ્દઃ પ્રયુક્તો ગુણે લક્ષણાયાઃ સંભવાત્ ।
યથાહુઃ-ઽલક્ષ્યમાણગુણૈર્યોગાદ્વૃત્તેરિષ્ટા તુ ગૌણતાઽ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ-સાભાવ્યાપત્તિઃ ।
સમાનો ભાવો રૂપં યેષાં તે સભાવાસ્તેષાં ભાવઃ સાભાવ્યં સારૂપ્યં સાદૃશ્યમિતિ યાવત્ ।
કુતઃ- #ઉપપત્તેઃ# ।
એતદેવ વ્યતિરેકમુખેન વ્યાચષ્ટે- #નહ્યન્યસ્યાન્યભાવો મુખ્ય ઉપપદ્યતે# ।
યુક્તમેતદ્યદ્દેવશરીરમજગરભાવેન પરિણમતે, દેવદેહસમયે ઽજગરશરીરસ્યાભાવાત્ ।
યદિ તુ દેવાજગશરીરે સમસમયે સ્યાતાં ન દેવશરીરમજગરશરીરં શિલ્પિશતેનાપિ ક્રિયતે ।
નહિ દધિપયસી સમસમયે પરસ્પરાત્મની શક્યે સંપાદયિતું, તથેહાપિ સૂક્ષ્મશરીરાકાશયોર્યુગપદ્ભાવાન્ન પરસ્પરાત્મત્વં ભવિતુમર્હતિ ।
એવં વાટ્વાદિષ્વપિ યોજ્યમ્ ।
તથાચ તદ્ભાવસ્તત્સાદૃશ્યેનૌપચારિકો વ્યાખ્યેયઃ ।
નન્વાકાશભાવેન સંયોગમાત્રં લક્ષ્યતાં કિં સાદૃશ્યેનેત્યત આહ- #વિભુત્વાચ્ચાકાશેનેતિ#

3.1.5.23.
#નાતિચિરેણ વિશેષાત્# ।
ઽદુર્નિષ્પ્રપતરમ્ઽ ઇતિ દુઃખેન નિઃસરણં બ્રૂતે ન તુ વિલમ્બેનેતિ મન્યતે પૂર્વપક્ષી ।
વિના સ્થૂલશરીરં ન સૂક્ષ્મશરીરે દુઃખભાગીતિ દુર્નિષ્પ્રપતરં વિલમ્બં લક્ષયતીતિ રાદ્ધાન્તઃ

3.1.6.24.
#અન્યાધિષ્ઠિતેષુ પૂર્વવદભિલાપાત્# ।
આકાશસારૂપ્યં વાયુધૂમાદિસંપર્કો ઽનુશયિનામુક્ત ઇહેદાનીં વ્રીહિયવા ઓષાધિવનસ્પતયસ્તિલમાષા ઇતિ જાયન્ત ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ-કિમનુશયિનાં ભોગાધિષ્ઠાનં વ્રીહિયવાદયઃ સ્થાવરા ભવન્તિ, આહોસ્વિત્ ક્ષેત્રજ્ઞાન્તરાધિષ્ઠિતેષ્વેષુ સંસર્ગમાત્રમનુભવન્તીતિ ।
તત્ર મનુષ્યો જાયતે દેવો જાયત ઇત્યાદૌ પ્રયોગે જનેઃ શરીરપરિગ્રહે પ્રસિદ્ધત્વાદત્રાપિ વ્રીહ્યાદિશરીરપરિગ્રહ એવ જનિર્મુખ્યાર્થ ઇતિ વ્રીહ્યાદિશરીરા એવાનુશયિન ઇતિ યુક્તમ્ ।
નચ રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇતિવત્ કર્મવિશેષાસંકીર્તનામાત્તદભાવે વ્રીહ્યાદીનાં શરીરભાવાભાવાત્ક્ષેત્રજ્ઞાનન્તરાધિષ્ઠિતાનામેવ યત્સંપર્કમાત્રમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
ઇષ્ટાદિકારિણામિષ્ટાદિકર્મસંકીર્તનાત્તદભાવે વ્રીહ્યાદીનાં શરીરભાવાભાવાત્ક્ષેત્રજ્ઞાન્તરાધિષ્ઠિતાનામેવ યત્સંપર્કમાત્રમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
ઇષ્ટાદિકારિણામિષ્ટાદિકર્મસંકીર્તનાદિષ્ટાદેશ્ચ હિંસાદોષદૂષિતત્વેન સાવદ્યફલતયા ચન્દ્રલોકભોગાન્તરં સ્થાવશરીરભોગ્યદુઃખફલત્વસ્યાપ્યુપપત્તેઃ ।
નચ ઽન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનિઽ ઇતિ સામાન્યશાસ્ત્રસ્યાગ્નીષોમીયપશુહિંસાવિષયવિશેષશાસ્ત્રેણ બાધનં, સામાન્યશાસ્ત્રસ્ય હિંસામાન્યદ્વારેણ વિશેષોપસર્પણં વિલમ્બેનેતિ સાક્ષાદ્વિશેષસ્પૃશઃ શાસ્ત્રચ્છીઘ્રતરપ્રવૃત્તાદ્દુર્બલત્વાદિતિ સાંપ્રતમ્ ।
નહિ બલવદિત્યેવ દુર્બલં બાધતે કિન્તુ સતિ વિરોધે ।
ન ચેહાસ્તિ વિરોધઃ, ભિન્નગોચરચારિત્વાત્ ।
ઽઅગ્નીષોમીયં પશુમાલભેત્ ઽ ઇતિ હિ ક્રતુપ્રકરણે સમામ્નાતં ક્રત્વર્થતામસ્ય ગમયતિ ન ત્વપનયતિ નિષેધાપાદિતામસ્ય પુરુષં પ્રત્યનર્થહેતુતામ્ ।
તેનાસ્તુ નિષેધાદસ્ય પુરુષં પ્રત્યનર્થહેતુતા વિધેશ્છ ક્રત્વર્થતા કો વિરોધઃ ।
યથાહુઃ-ઽયો નામ ક્રતુમધ્યસ્થઃ કલઞ્જાદીનિ ભક્ષયેત્ ।
ન ક્રતોસ્તત્ર વૈગુણ્યં યથા ચોદિતસિદ્ધિતઃઽ ઇતિ ।
તસ્માજ્જનેર્મુખ્યાર્થત્વાદ્વ્રીહ્યાદિશરીરા અનુશયિનો જાયન્ત ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ભવેદેતદેવં યદિ રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇતિવદ્વ્રીહ્યાદિષ્વનુશયવતાં કમવિશેષઃ કીર્ત્યેત ન ચૈતદસ્તિ ।
ન ચેષ્ટાદેઃ કર્મણઃ સ્થાવશરીરોપભોગ્યદુઃખફલપ્રસવહેતુભાવઃ સંભવતિ, તસ્ય ધર્મત્વેન સુખૈકહેતુત્વાત્ ।
નચ તદ્ગતૈયૈઃ પશુહિંસાયા ઽન હિંસ્યાત્ઽ ઇતિ નિષેદાત્ક્રત્વર્થાયા અપિ દુઃખફલવત્સંભવઃ ।
પુરુષાર્થાયા એવ ન હિંસ્યાદિતિ પ્રતિષેધાત્ ।
તથાહિ-ન હિંસ્યાદિતિ નિષેધસ્ય નિષેધ્યાધીનનિરૂપણતયા યદર્થં નિષેધ્યં તદર્થ એવ નિષેધો વિજ્ઞાયતે ।
ન ચૈતત્ ઽનાનૃતં વદેત્ઽ ઽન તૌ પશૌ કરોતિઽ ઇતિવત્કસ્યચિત્પ્રકરણે સમામ્નાતં યેનાનૃતતવદનવદસ્ય નિષેધસ્ય ક્રત્વર્થતે નિષેધો ઽપિ ક્રત્વર્થઃ સ્યાત્ ।
પશૌ નિષિદ્ધયોરાજ્યભાગયોઃ ક્રત્વર્થત્વેન નિષેધસ્યાપિ ક્રત્વર્થત્વં ભવેત્ ।
એવં હિ સત્યાજ્યભારગરિતૈરપ્યઙ્ગાન્તરૈરાજ્યભાગસાધ્યઃ ક્રતૂપકારો વિજ્ઞાયતે ।
તસ્માદનારભ્યાધીતેન ન હિંસ્યાદિત્યનેનાભિહિતસ્ય વિધ્યુપહિતસ્ય પુરુષવ્યાપારસ્ય વિધિવિભક્તિવિરોધાત્પ્રકૃત્યર્થહિંસાકર્મભાવ્યત્પરિત્યાગેન પુરુષાર્થ એવ ભાવ્યો ઽવતિષ્ઠતે ।
આખ્યાતાનભિહિતસ્યાપિ પુરુષસ્ય કર્તૃવ્યાપારાભિધાનદ્વારેણોપસ્થાપિતત્વાત્ ।
કેવલં તસ્ય રાગતઃ પ્રાપ્તત્વાત્તદનુવાદેન નઞર્થં વિધિરુપસંક્રામતિ, તેન પુરુષાર્થો નિષેધ્ય ઇતિ તદધીનનિરૂપણો નિષેધો ઽપિ પુરુષાર્થો ભવતિ ।
તથા ચાયમર્થઃ સંપદ્યતે-યત્પુરુષાર્થં હનનં તન્ન કુર્યાદિતિ ।
ક્રત્વર્થસ્યાપિ ન નિષેધે હિંસાયાઃ ક્રતૂપકારકત્વમપિ કલ્પ્યતે ।
નચ દૃષ્ટે પુરુષોકારકત્વે પ્રત્યર્થિનિ સતિ તત્કલ્પનાસ્પદમ્ ।
નચ સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યે સતિ સંયોગપૃથક્ત્વે સ્વાદિરતાદિવદેકત્ર સંભવતઃ ।
તસ્માત્પુરુષાર્થપ્રતિષેધો ન ક્રત્વર્થમપ્યાસ્કન્દતીતિ શુદ્ધસુખફલત્વમેવેષ્ટાદીનાં ન સ્થાવશરીરોપભોગ્યદુઃખફલત્વમપીતિ ।
આકાશાદિષ્વિવ કર્મવ્યાપારમન્તરેણાભિલાપાત્ ।
અનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિસંયોગમાત્રં ન તુ દેહત્વમિતિ ।
અયમેવાર્થ ઉત્સર્ગાપવાદકથનેનોપલક્ષિતઃ ।
#અપિચ મુખ્યે ઽનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિજન્મનીતિ# ।
વ્રીહ્યાદિભાવમાપન્નાઃ ખલ્વનુશયિનઃ પુરુષૈરુપભુક્તા રેતઃ સિગ્ભાવમનુભવન્તી શ્રૂયતે ।
તદેતદ્વ્રીહ્યાદિદેહત્વે ઽનુશયિનાં નોપપદ્યતે ।
વ્રીહ્યાદિદેહત્વે હિ વ્રીહ્યાદિષુ લૂનેષ્વવહન્તિના ફલીકૃતેષુ ચ વ્રીહ્યાદિદેહવિનાશાદનુશયિનઃ પ્રવસેયુરિતિ કથમનુશયિનાં રેતઃસિગ્ભાવઃ સંસર્ગમાત્રે તુ સંસર્ગિષુ વ્રીહ્યાદિષુ નષ્ટેષ્વપિ ન સંસર્ગિણો ઽનુશયિનઃ પ્રવસેયુરિતિ રેતઃસિગ્ભાવ ઉપપદ્યતે ।
શેષમુક્તમ્

3.1.6.25.

3.1.6.26.
#રેતઃસિગ્યોગો ઽથ# ।
સદ્યો જાતો હિ બાલો ન રેતઃ સિગ્ભવત્યપિ તુ ચિરજાતઃ પ્રૌઢયૌવનઃ, તસ્માદપિ સંસર્ગમાત્રમિતિ ગમ્યતે

3.1.6.27.
તત્કિમિદાનીં સર્વત્રૈવાનુશયિનાં સંસર્ગમાત્રં તથાચ રમણીયચરણા ઇત્યાદિષુ તથાભાવ આપદ્યેતેતિ નેત્યાહ- #યોનેઃ શરીરમ્# ।
સુગમમ્