Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 22
#iti dvitīyādhyāyasya sāṃkhyādimatānāṃ duṣṭatvapradarśanaṃ nāma dvitīyaḥpādaḥ#
#dvidīyādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ# /
2.3.1.1.
#na viyadaśruteḥ# /
pūrvaṃ pramāṇāntaravirodhaḥ śruternirākṛtaḥ /
saṃprati tu śrutīnāmeva parasparavirodho nirākriyate /
tatra sṛṣṭiśrutīnāṃ parasparavirodhamāha- #vedānteṣu tatra tatreti# /
śrutivipratiṣedhācca parapakṣāṇāmanapekṣitatvaṃ sthāpitaṃ tadvatsvapakṣasya śrutivipratiṣedhāditi /
#tadarthanirmalatvamar#thābhāsavinivṛttyārthatattvapratipādanam /
tasya phalaṃ svapakṣasya jagato brahmakāraṇatvasyānapekṣatvāśaṅkānivṛttiḥ /
iha hi pūrvapakṣe śrutīnāṃ mitho virodhaḥ pratipādyate, siddhānte tvavirodhaḥ /
tatra siddhāntyekadeśinovacanaṃ 'na viyadaśruteḥ' iti /
tasyābhisaṃdhiḥ-yadyapi taittirīyake viyadutpattiśrutirasti tathāpi tasyāḥ pramāṇāntaravirodhādbahuśrutivirodhācca gauṇatvam /
tathāca viyato nityatvāttejaḥpramukha eva sargaḥ, tathāca na virodhaḥ śrutīnāmiti /
tadidamuktam- #prathamaṃ tāvadākāśamāśritya cintyate kimasyākāśasyotpattirastyuta nāstīti# /
yadi nāsti na śrutivirodhāśaṅkā /
athāsti tataḥ śrutivirodha iti tatparihārāya prayatnāntaramāstheyamityarthaḥ
2.3.1.2.
tatra pūrvapakṣasūtram- #asti tu# /
taittirīye hi sargaprakaraṇe kevalasyākāśasyaiva prathamaḥ sargaḥ śrūyate /
chāndogye ca kevalasya tejasaḥ prathamaḥ sargaḥ /
naca śrutyantarānurodhenāsahāyasyādhigatasyāpi sasahāyatākalpanaṃ yuktamasāhatvāvagamavirodhāt /
śrutasiddhyarthaṃ khalvaśrutaṃ kalpyate na tu tadvidhātāya, vihanyate cāsahāyatvaṃ śrutaṃ kalpitena sasahāyatvena /
naca parasparānapekṣāṇāṃ vrīhiyavavadvikalpaḥ /
anuṣṭhānaṃ hi vikalpyate na vastu /
nahi sthāṇupuruṣavikalpo vastuni pratiṣṭhāṃ labhate /
naca sargabhedena vyavasthopapadyate, sāṃpratikasargavadbhūtapūrvasyāpi tathātvāt /
na khalviha sarge kṣīrāddadhi jāyate sargāntare ti dadhnaḥ kṣīramiti bhavati /
tasmātsargaśrutayaḥ parasparavirodhinyo nāsminnarthe pramāṇaṃ bhavitumarhantīti pūrvaḥ pakṣaḥ
2.3.1.3.
siddhāntyekadeśī sūtreṇa svābhiprāyamāviṣkaroti- #gauṇyasaṃbhavāt# /
pramāṇāntaravirodhena bahuśrutyantaravirodhena cākāśotpattyasaṃbhavādgauṇyeṣākāśotpattiśrutirityavirodha ityarthaḥ /
pramāṇāntaravirodhamāha- #na hyākāśasyeti# /
samavāṭyasamavāyinimittakāraṇebhyo hi kāryasyotpattirniyatā tadabhāve na bhavitumarhati dhūma iva dhūmadhvajābhāve /
tasmātsadakāraṇamākāśaṃ nityamiti /
apica ya utpadyante teṣāṃ prāgutpatteranubhavārthakriye nopalabhyte utpannasya ca dṛśyete, yathā tejaḥprabhṛtīnām /
na cākāśasya tādṛśo viśeṣa utpādānutpādayorasti, tasmānnotpadyata ityāha- #utpattimatāṃ ceti# /
prakāśanaṃ prakāśo ghaṭapaṭādigocaraḥ /
#pṛthivyādivaidharmyācceti# /
ādigrahaṇena dravyatve satyasparśavattvādātmavannityamākāśamiti gṛhītam /
#āraṇyānākāśeṣviti# /
vede 'pyekasyākāśasyaupādhikaṃ bahutvam
2.3.1.4.
tadevaṃ pramāṇāntaravirodhena gauṇatvamuktvā śrutyantaravirodhenāpi gauṇatvamāha- #śabdācca# /
sugamam
2.3.1.5.
syāccaikasya brahmaśabdavat /
padasyānuṣaṅgo na padārthasya /
taddhi kkacinmukhyaṃ kkacidaupacārikaṃ saṃbhavāsaṃbhavābhyāmityavirodhaḥ /
codyadvayaṃ karoti- #kathamiti# /
prathamaṃ codyaṃ pariharati- #ekameveti tāvaditi /
kulaṅ#gṛham /
#amatrāṇi# /
pātrāṇi ghaṭaśarāvādīni /
āpekṣikamavadhāraṇaṃ na sarvaviṣayamityarthaḥ /
upapattyantaramāha- #naca nabhasāpīti# /
apirabhyupagame /
yadi sarvāpekṣaṃ tathāpyadoṣa ityarthaḥ /
#naca prāgutpatteḥ# /
jagata iti śeṣaḥ /
dvitīyaṃ codyamapākaroti- #ata eva ca brahmavijñāneneti# /
lakṣaṇānyatvābhāvenākāśasya brahmaṇo 'nanyatvāditi /
api cāvyatiriktadeśakālamākāśaṃ brahmaṇā ca brahmakāryaiśca tadabhinnasvabhāvairataḥ kṣīrakumbhaprakṣiptakatipayapayobinduvadbrahmaṇi tatkārye ca vijñāte nabho viditaṃ bhavatītyāha- #api ca sarvaṃ kāryamutpadyamānamiti#
2.3.1.6.
evaṃ siddhāntaikadeśamite prāpta idamāha- #pratijñāhāniravyatirekacchabdebhyaḥ# /
brahmavivartātmatayājagatastadvikārasya vastuto brahmaṇābhede brahmaṇi jñāte jñānamupapadyate /
nahi jagattattvaṃ brahmaṇo 'nyat /
tasmādākāśamapi tadvivartatayā tadvikāraḥ sattajjñānena jñātaṃ bhavati nānyathā /
avikāratve tu tatastattvāntaraṃ na brahmaṇi vidite viditaṃ bhavati /
bhinnayostu lakṣaṇānyatvābhāve 'pi deśakālābhede 'pi nānyatarajñānenānyatarajñānaṃ bhavati /
nahi kṣīrasya pūrṇakumbhe kṣīre gṛhyamāṇe satsvapi pāthobinduṣu pāthastattvaṃ prati jñātatvamasti vijñāne /
tasmānna te kṣīre vidite viditā iti pratijñādṛṣṭāntapracayānuparodhāya viyata utpattirakāmenābhyupeyeti /
tadevaṃ siddhāntaikadeśini dūṣitepūrvapakṣī svapakṣe viśeṣamāha- #satyaṃ darśitam# /
ata eva #viruddhaṃ tu taditi# /
siddhāntasāramāha- #naiṣa doṣaḥ# /
#tejaḥ#- #sargasya taittirīyaka iti# /
śrutyoranyathopapadyamānānyathānupapadyamānayoranyathānupapadyamānā balavatī taittirīyakaśrutiḥ /
chāndogyaśrutiścānyathopapadyamānā durbalā /
nanvasahāyaṃ tejaḥ prathamamavagamyamānaṃ sasahāyatvena virudhyata ityuktamata āha- #nahīyaṃ śrutistejojanipradhāneti# /
sargasaṃsargaḥ śrauto bhedastvārthaḥ /
sa ca śrutyantareṇa virodhinā bādhyate, jaghanyatvāt /
naca tejaḥ pramukhasargasaṃsargavadasahāyatvamapyasya śrautaṃ, kintu vyatirekalabhyam /
naca śrutena tadavādabādhane śrutasya tejaḥsargasyānupapattiḥ, tadidamuktam-'tejojanipradhānā' iti /
syādetat /
yadyekaṃ vākyamanekārtha na bhavatyekasya vyāpāradvāsaṃbhavāt, hanta bhoḥ kathamekasya sraṣṭuranekavyāpāratvamaviruddhamityata āha- #sraṣṭā tveko 'pīti# /
vṛddaprayogādhīnāvadhāraṇaṃ śabdasāmarthyam /
nacānāvṛttasya śabdasya kramākramābhyāmanekatrārthe vyāpāro dṛṣṭaḥ /
dṛṣṭaṃ tu kramākramābhyāmekasyāpi karturanekavyāpāratvamityarthaḥ /
nacāsminnartha ekasya vākyasya vyāpāro 'pi tu bhinnānāṃ vākyānāmityāha- #nacāsmābhiriti# /
sugamam /
codayati- #nanu śamavidhānārthamiti# /
yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ /
na caiṣa sṛṣṭiparo 'pi tu śamapara ityarthaḥ /
paraharati- #nahi tejaḥprāthamyānurodheneti# /
guṇatvādārthatvācca kramasya śrutapradhānapadārthavirodhāttattyāgo 'yukta ityarthaḥ /
siṃhāvalokitanyāyena viyadanutpattivādinaṃ pratyāha- #apica chāndogya iti# /
yatpunanyathā pratijñopapādanaṃ kṛtaṃ, taddūṣayati- #yaccoktamiti# /
dṛṣṭāntānurūpatvāddārṣṭāntikasya, tasya ca prakṛtivikārarūpatvāddārṣṭāntikasyāpi tathābhāvaḥ /
apica bhrāntimūlaṃ caitadvacanam 'ekamevādvitīyam' iti toye kṣīrabuddhivat /
aupacārikaṃ vā siṃho māṇavaka itivat /
tatra na tāvadbhrāntamityāha- #kṣīrodakanyāyeneti# /
bhrāntervipralambhābhiprāyasya ca puruṣadharmatvādapauruṣeye tadasaṃbhava ityarthaḥ /
nāpyaupacārikamityāha- #sāvadhāraṇā ceyamiti# /
kāmamupacārādastvekatvam, avadhāraṇādvitīyapade nopapadyete /
nahi māṇavake siṃhatvamupacarya na siṃhādanyo 'sti manāgapi māṇavaka iti vadanti laukikāḥ /
tasmādbrahmatvamaikāntikaṃ jagato vivakṣitaṃ śrutyā na tvaupacārikam /
abhyāse hi bhūyastvamarthasya ūvati natvaspatvamapi prāgevaupacārikamityarthaḥ /
#naca svakāryāpekṣayeti# /
niḥśeṣavacanaḥ svarasataḥ sarvaśabdo nāsati śrutyantaravirodhe ekadeśavaviṣayo yujyata ityarthaḥ
2.3.1.7.
ākāśasyotpattau pramāṇāntaravirodhamuktamanubhāṣya tasya pramāṇāntarasya pramāṇāntaravirodhenāpramāṇabhūtasya na gauṇatvāpādanasāmarthyamata āha- #yāvadvikāraṃ tu vibhāgo lokavat# /
so 'yaṃ prayogaḥ-ākāśadikklāmanaḥramāṇavo vikārāḥ, ātmanyatve sati vibhaktatvāt, ghaṭaśarāvodañcanādivaditi /
#sarvaṃ kāryaṃ nirātmakamiti# /
nirūpādānaṃ syādityarthaḥ /
śūnyavādaśca nirākṛtaḥ svayameva śrutyopanyasya 'kathamasataḥ sajjāyeta' iti /
upapāditaṃ ca tannirākaraṇamadhastāditi /
ātmatvādevātmanaḥ pratyagātmano #nirākaṇāśaṅkānupapattiḥ# /
etaduktaṃ bhavati-sopādānaṃ cetkāryaṃ tata ātmaivopānatvena śruterupādānāntarakalpanānupapatteriti /
syādetat /
astvātmopādānamasya jagataḥ, tasya tūpādānāntaramaśrūyamāṇamapyanyadbhaviṣyatītyata āha- #nahyātmāgantukaḥ kasyacit#upādānāntarasyopādeyaḥ /
kutaḥ /
#svayaṃsiddhatvāt# /
sattā vā prakāśo vāsya svayaṃsiddhī /
tatra prakāśātmikāyāḥ siddhestāvadanāgantukatvamāha- #nahyātmātmana iti# /
upapāditametadyathā saṃśayaviparyāsapārokṣyānāspadatvātkadāpi nātmā parādhīnaprakāśaḥ, tadadhīnaprakāśāstu pramāṇādayaḥ /
ata eva śrutiḥ-'tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti' iti /
#nacedṛśasya narikāraṇaṃ saṃbhavatīti# /
nirākaraṇamapi hi tadadhīnātmalābhaṃ tadviruddhaṃ nodetumarhatītyarthaḥ /
sattāyā anāgantukatvamasyāha-tathāhamevedānīṃ jānāmīti /
pramāpramāṇaprameyāṇāṃ vartamānātītānāgatatve 'pi pramātuḥ sadā vartamānatvenānubhavādapracyutasvabhāvasya nāgantukaṃ sattvam /
traikālyāvacchedena hyāgantukatvaṃ vyāptaṃ, tatpramātuḥ sadāvartamānādvyavartamānamāgantukatvaṃ svavyāpyamādāya nivartata iti /
#anyathābhavatyapi jñātavya iti# /
prakṛtipratyayābhyāṃ jñānajñeyayoranyathābhāvo darśitaḥ /
nanu jīvataḥ pramāturmā bhūdanyathābhāvo mṛtasya tu bhaviṣyatītyata āha- #tathā bhasmībhavasyapīti# /
yatkhalu satsvabhāvamanubhavasiddhaṃ tasyānirvacanīyatvamanyato bādhakādavasātavyam /
bādhakaṃ ca ghaṭādīnāṃ svabhāvādvicalanaṃ pramāṇopanītam /
yasya tu na tadasyātmano na tasya tatkalpanaṃ yuktam, abādhitānubhavasiddhasya satsvabhāvasyānirvacanīyatvakalpanāpramāṇābhāvāt /
tadidamuktam- #na saṃbhāvayituṃ śakyamiti# /
tadanena prabandhena pratyanumānenākāśānutpattyanumānaṃ tūṣayitvānaikāntikatvenāpi dūṣayati-yattūkaṃ samānajātīyamiti /
#nāpyenekamevo#pādānamupādeya #mārabhate# /
yatra hi kṣīraṃ dadhibhāvena pariṇamate tatra nāvayavānāmanekeṣāmupādanatvamabhyupagantavyaṃ kintūpāttameva kṣīramekamupādeyadadhibhāvena pariṇamate /
yathā niravayavaparamāṇuvādināṅkṣīraparamāṇurdadhiparamāṇubhāveneti /
śeṣamatirohitārtham
2.3.2.8.
#etena mātariśvā vyākhyātaḥ# /
yadyabhyāse bhūyastvamarthasya bhavati nālpatvaṃ dūrata evopacaritatvaṃ, hanta bhoḥ pavanasya nityatvaprasaṅgaḥ /
'vāyuścāntarikṣametadamṛtam' iti dvayoramṛtatvamuktvā punaḥ pavanasya viśeṣeṇāha- #saiṣānastamitā devatā yadvāyuriti# /
tasmādabhyāsānnāpekṣikaṃ vāyoramṛtatvamapi tvautpattikameveti prāptam /
tadidamuktaṃ bhāṣyakṛtā- #astamayapratiṣedhādamṛtatvādiśravaṇācceti# /
cena samuccayārthenābhyāso darśitaḥ /
evaṃ prāpta ucyate-ekavijñānena sarvavijñānapratijñānāt, pratijñāvākyārthasya prādhānyāt, tadupapadanārthatvācca vākyāntarāṇāṃ, teṣāmapi cādvaitapratipādakānāṃ mātariśvotpattikramapratipādakānāṃ bahulamupalabdheḥ,
mukhyabhūyastvābhyāmamūṣāṃ śrutīnāṃ balīyastvāt, etadanurodhenāmṛtatvāstamayapratiṣedhāvāpekṣikatvena netavyāviti /
bhūyasīḥ śrutīrapekṣya dve api śrutī śabdamātramukte
2.3.3.9.
#esaṃbhavastu sato 'nupapatteḥ# /
nanu 'na cāsya kaścijjanitā' ityātmanaḥ sato 'kāraṇatvaśruteḥ kathamutpattyāśaṅkā /
naca vacanamadṛṣṭvā pūrvaḥ pakṣa iti yuktam, adhītavedasya brahmajijñāsādhikārādarśanānupapatterata āha- #viyatpavanayoriti# /
yathāhi viyatpavanayoramṛtatvānastamayatvaśrutī śrutyantaravirodhādāpekṣikatvena nīte /
evamakāraṇatvaśrutirātmano 'gnivisphuliṅgadṛṣṭāntaśrutivirodhātpramāṇāntaravirodhāccāpekṣikatvena vyākhyātavyā /
na cātmanaḥ kāraṇavattve 'navasthā lohagandhitāmāvahatyanāditvāt kāryakāraṇaparamparāyā iti bhāvaḥ /
#tathā vikārebhya iti# /
pramāṇāntaravirodho darśitaḥ /
evaṃ prāpta ucyate-sadekatvabhāvasyotpattyasaṃbhavaḥ /
kutaḥ #anupapatteḥ# /
sadekasvabhāvaṃ hi brahma śrūyate tadasati bādhake nānyathayitavyam /
uktametadvikārāḥ sattvenānubhūtā api katipayakālakalātikrame vinaśyanto dṛśyanta ityanirvacanīyāstraikālyāvacchedāditi /
na cātmā tādṛśastasya śruteranubhāvādvā vartamānaikasvabhāvatvaina prasiddhestadidamāha- #sanmātraṃ hi brahmeti# /
etaduktaṃ bhavati-yatsvabhāvādvicalati tadanirvacanīyaṃ nirvacanīyopādānaṃ yuktaṃ, na tu viparyayaḥ /
yathā rajjūpādānaḥ sarpo na tu sarpopādānā rajjuriti /
yayostu svabhāvādapracyutistayornirvacanīyayornopādeyopādānabhāvaḥ, yathā rajjuśuktikayoriti /
naca niradhiṣṭhāno vibhrama ityāha- #nāpyasata iti# /
naca niradhiṣṭhānabhramaparaṃparānāditetyāha- #mūlaprakṛtyanabhyupagame 'navasthāprasaṅgāditi# /
pāramārthiko hi kāryakāraṇabhāvo 'nādirnānavasthāyā duṣyati. samāropastu vikārasya na samāropitopādāna ityupapāditaṃ mādhyamikamataniṣedhādhikāre, tadatra na prasmartavyam /
tasmānnāsadadhiṣṭhānavibhramasamarthanānāditvenocitetyarthaḥ /
agnivisphuliṅgaśrutiścaupādikarūpāpekṣayā netavyā /
śeṣamatirohitārtham /
ye tu guṇadikkālotpattiviṣayamidamadhikaraṇaṃ varṇayāñcakrustaiḥ 'sato 'nupapatteḥ' iti kleśena vyākhyeyam /
avirodhasamarthanaprastāve cāsya saṃgatirvaktavyā /
abādivaddikkālādīnāmutpattipratipādakavākyasyānavagamāt /
tadāstāṃ tāvat
2.3.4.10.
#tejo 'tastathāhyāha# /
yadyapi 'vāyoragniḥ' ityapādānapañcamī 'kārakavibhaktirupapadavibhakterbalīyasī' iti neyamānantaryaparā yuktā, tathāpi bahuśrutivirodhena durbalāpyupapadavibhaktirevātrocitā /
tataścānantaryadarśanapareyaṃ vāyoragniriti śrutiḥ /
naca sākṣādbrahmajatvasaṃbhave tadvaṃśyatvena tajjatvaṃ paraṃparayāśrayituṃ yuktam /
vājapeyasya paśuyūpavaditi prāptam /
evaṃ prāpte ucyate-yuktaṃ paśuyāgavājapeyoraṅgāṅginornānātvattatra sākṣādvājapeyāsaṃbandhe kleśena paraṃparāśrayaṇam /
iha tu vāyorbrahmavikārasyāpi brahmaṇo vastuto 'nanyatvādvayūpādānatve sākṣādeva brahmopādānatvopapatteḥ kārakavibhakterbalīyastvānurodhenobhayathopapadyamānāḥ śrutayaḥ kāṃsyabhojinyāyena niyamyanta iti yuktamiti rāddhāntaḥ /
#'pāramparyajatve 'pi'#iti bhedakalpanābhiprāyaṃ yataḥla pāramārthikābhedamāha- #vāyubhāvāpannaṃ#
#brahmeti /
yathā tasyāḥ śṛtam#iti tu dṛṣṭāntaḥ paramparāmātrasāmyena na tu sarvathāṃ sāmyeneti sarvamavadātam
2.3.5.11.
#āpaḥ# /
nigadavyākhyātena bhāṣyeṇa vyākhyātam
2.3.6.12.
#pṛthivyadhikārarūpaśabdāntarebhyaḥ# /
annaśabdo 'yaṃ vyutpattyā ca prasiddhyā ca vrīhiyavādau tadvikāre caudane pravartate /
śrutiśca prakaraṇādbalīyasī, sā ca vākyaśeṣeṇopodbalitā 'yatra kkacana varṣati' ityetena tasmādabhyavahārthaṃ vrīhiyavādyevātrādbhyo jāyata iti vivakṣitam /
kārṣṇyamapi hi saṃbhavati kasyacidadanīsya /
nahi pṛthivyapi kṛṣṇā, lohitādirūpāyā api darśanāt /
tataśca śrutyantareṇa 'adbhyaḥ pṛthivī pṛthivyā oṣadhayaḥ' ityādinā virodha iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
śrutyorvirodhe vastuni vikalpānupapatteranyatarānuguṇatayānyatarā netavyā /
tatra kim 'adbhyaḥ pṛthivī' iti pṛthivīśabdo 'nnaparatayā nīyatāmuta 'annamasṛjata' ityannaśabdaḥ pṛthivīparatayeti viśaye, mahābhūtādhikārānurodhātprāyikakṛṣṇarūpānurodhācca 'tadyadupāṃ śara āsīt' iti ca punaḥ śrutyanurodhācca vākyaśeṣasya cānyathāpyupapatterannaśabdo 'nnakāraṇe pṛthivyāmiti rāddhāntaḥ
2.3.7.13.
#tadabhidhyānādeva tu talliṅgātsaḥ# /
sṛṣṭikrame bhūtānāmavirodha uktaḥ /
idānīmākāśādibhūtādhiṣṭhātryo devatāḥ kiṃ svatantrā evottarottarabhūtasarge pravartanta uta parameśvarāpekṣāyāṃ pramāṇābhāvāt, prastāvasya ca liṅgasya ca pāramparyeṇāpi mūlākāraṇasya brahmaṇa upapatte-, svatantrāṇāmevākāśādīnāṃ vāṭvādikāraṇatvamiti jagato brahmayonitvavyāghāta iti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- #ākāśādvāyuḥ'#ityādaya ākāśādīnāṃ kevalamupādānabhāvamācakṣate, na punaḥ svātantryeṇādhiṣṭhātṛtvam /
naca cetanānāṃ svakāryasvātantryamityetadapyaikāntikaṃ paratantrāṇāmapi teṣāṃ bahulamupalabdherbhṛtyāntevāsyādivat /
tasmālliṅgaprastāvasāmañjasyāya sa īśvara eva tena tenākāśādibhāvenopādānabhāvenāvatiṣṭhamānaḥ svayamadhiṣṭhāya nimittakāraṇabhūtastaṃ taṃ vikāraṃ vāṭvādikaṃ sṛjatīti yuktam /
itarathā liṅgaprastāvau kleśitau syātāmiti /
#parameśvarāveśavaśāditi# /
parameśvara evāntaryamibhāvenāviṣṭa īkṣitā, tasmātsarvasya kāryajātasya sākṣātparameśvara evādhiṣṭhātā nimittakāraṇaṃ na tvākāśādibhāvamāpannaḥ /
ākāśādibhāvamāpannastūpādānamiti siddham
2.3.8.14.
#viparyayeṇa tu kramo 'ta upapadyate ca# /
utpattau mahābhūtānāṃ kramaḥ śruto nāpyaye 'pyayamātrasya śrutatvāt /
tatrava niyame saṃbhavati nāniyamaḥ /
vyavasthārahito hi saḥ /
naca vyavasthāyāṃ satyāmavyavasthā yujyate /
tatra kramabhedāpekṣāyāṃ kiṃ dṛṣṭo 'pyayakramo ghaṭādīnāṃ mahābhūtāpyayakramaniyāmako 'stvāho śrauta utpattikrama iti viśaye śrautasya śrautāntaramabhyarhitaṃ samānajātīyatayā tasyaiva buddhisāṃnidhyāt /
na dṛṣṭaṃ, viruddhajātīyatvāt /
tasmācchrautenaivotpattikrameṇāpyayakramo niyamyata iti prāpta ucyate-apyayasya kramāpekṣāyāṃ khalūtpattikramo niyāmako bhavet, na tvastyapyayasya kramāpekṣā, dṛṣṭānumānopanītena kramabhedena śrutyanusāriṇo 'pyayakramasya bādhyamānatvāt /
tasmin hi satyupādānoparame 'pyupādeyamastīti syāt /
na caitadasti /
tasmāt /
tadviruddhadṛṣṭakramāvarodhādākṅkṣaiva nāsti kramāntaraṃ pratyayogyatvāt tasya /
tadidamuktaṃ sūtrakṛtā-'upapadyate ca' iti /
bhāṣyakāro 'pyāha- #na cāsāvayogyatvāpyayenākāṅkṣyata iti# /
tasmādutpattikramādviparītaḥ krama ityetantryāyamūlā ca smṛtiruktā
2.3.9.15.
#antarāvijñānamanasī krameṇa talliṅgāditi cennāviśeṣāt# /
tadevaṃ bhāvanopayoginau bhūtānāmutpattipralayau vicārya buddhīndriyamanasāṃ kramaṃ vicārayati /
atra ca vijñāyate 'neneti vyutpattyā vijñānaśabdenendriyāṇi ca buddhiṃ ca brūte /
tatraiteṣāṃ kramāpekṣāyāmātmānaṃ ca bhūtāni cāntarā samāmnānāttenaiva pāṭhena kramo niyamyate /
tasmāt pūrvotpattikramabhaṅgaprasaṅgaḥ /
yata ātmanaḥ karaṇāni karaṇebhyaśca bhūtānīti pratīyate, tasmādātmana ākāśa iti bhajyate /
annamayamiti ca mayaḍānandamaya itivat na vikārārtha iti prāpte 'bhidhīyate-vibhaktatvāttāvanmanaḥprabhṛtīnāṃ kāraṇāpekṣāyāmannamayaṃ mana ityādiliṅgaśravaṇādapekṣitārthakathanāya vikārārthatvameva mayaṭo yuktam, itarathā tvanapekṣitamuktaṃ bhavet /
naca tadapi ghaṭate /
nahyannamayo yajña itivadannaprācuryaṃ manasaḥ saṃbhavati /
evaṃ codbhūtavikārā mana ādayo bhūtānāṃ parastādutpadyanta iti yuktam /
prauḍhavāditayābhyupetyāha- #atha tvabhautikānīti# /
bhavatvātmana eva karaṇānāmutpattiḥ, na khalvetāvatā bhūtairātmano notpattavyam /
tathāca noktakramabhaṅgaprasaṅgaḥ /
#viśiṣyate#bhidyate /
bhajyata iti yāvat
2.3.10.16.
#carācaravyapāśrayastu syāttadvyapadeśo bhāktastadbhāvabhāvitvāt# /
devadattādināmadheyaṃ tāvajjīvātmano na śarīrasya, tannāmne śarīrasya śrāddhadikaraṇānupapatteḥ /
tanmṛto devadatto jāto devadatta iti vyapadeśasya mukhyatvaṃ manvānasya pūrvaḥ pakṣaḥ, mukhyatve śāstroktāmuṣmikasvargādiphalasaṃbandhānupapteḥ śāstravirodhāllaukikavyapadeśo bhākto vyākhyeyaḥ /
bhaktiśca śarīrasyotpādavināśau tatastatsaṃyoga iti /
jātakarmādi ca garbhabījasamudbhavajīvapāpaprakṣayārthaṃ, na tu jīvajanmajapāpakṣayārtham /
ata eva smaranti 'evamenaḥ śamaṃ yāti bījagarbhasamudbhavam' iti /
tasmānna śarīrotpattivināśābhyāṃ jīvajanmavināśāviti siddham /
etacca laukikavyapadeśasyābhrāntimūlatvamabhyupetyādhikaraṇam /
uktā tvadhyāsabhāṣye 'sya bhrāntimūlateti
2.3.11.17.
mā bhūtāmasya śarīrodayavyayābhyāṃ sthūlāvutpattivināśau, ākāśāderiva tu mahāsargādau tadante cotpattivināśau jīvasya bhaviṣyata iti śaṅkāntaramapanetumidamārabhyate /
#nātmāśruternityatvācca tābhyaḥ# /
vicāramūlasaṃśayasya bījamāha- #śrutivipratipatteriti# /
tāmeva darśayati- #kāsucicchutiṣviti# /
pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- #tatra prāptamiti# /
paramātmanastāvadviruddhadharmasaṃsargādapahatānapahatapāpmatvādilakṣaṇājjīvānāmanyatvam /
te cenna vikārāstatastattvāntaratve bahutarādvaitaśrutivirodhaḥ /
brahmavijñānena sarvavijñānapratijñāvirodhaśca /
tasmācchutibharanujñāyate vikāratvam /
pramāṇāntaraṃ cātroktam-vibhaktatvādākāśādivaditi /
'yathāgneḥ śrudrā visphaliṅgaḥ' iti ca śrutiḥ sākṣādeva brahmavikāratvaṃ jīvānāṃ darśayati /
'yathā sūdīptāt pāvakāt' iti ca brahmaṇo jīvānāmutpattiṃ ca tatrāpyayaṃ ca sākṣāddarśayati /
nanvakṣarādbhāvānāmutpattipralayāvavagamyete /
na jīvānāmityata āha- #jīvātmanāmiti# /
syādetat /
sṛṣṭiśrutiṣvākāśādyutpattiriva kasmājjīvotpattirnāmnāyate /
tasmādāmnānayogyasyānāmnānāttasyotpattyabhāvaṃ pratīma ityata āha- #naca kkacidaśravaṇamiti# /
evaṃ hi kasyāñcicchākhyāyāmāmnātasya katipāyāṅgasahitasya karmaṇaḥ śākhāntarīyāṅgopasaṃhāro na bhavet /
tasmādbahutaraśrutivirodhādanupraveśaśrutirvikārabhāvātpattyā vyākhyeyā /
tasmādākāśavajjīvātmāna utpadyanta iti prāpta ucyate-bhavedevaṃ yadi jīvā brahmaṇo bhidyeran /
na tvetadasti /
'tat sṛṣṭvā tadevānuprāviśat' 'anena jīvena' ityādyavibhāgaśruteraupādhikatvācca bhedasya ghacakarakādyākāśavadviruddhadharmasaṃsargasyopapatteḥ /
upādhīnā ca manomaya ityādīnāṃ śruterbhūyasīnaṃ ca nityatvājatvādigocarāṇāṃ śrutīnāṃ darśanāt 'upādhipravilayenopahitasya' iti ca praśnottarābhyāmanekadhopapādanādavibhāgasya ca 'eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ' iti śrutyaivoktatvānnityā jīvātmano na vikārā na cādvaitapratijñāvirodha iti siddham /
maitreyibrāhmaṇaṃ cādhastādvyākhyātamiti neha vyākhyātam
2.3.12.18.
#jño 'ta eva# /
karmaṇā hi jānātyartho vyāptastadabhāve na bhavati dhūma iva dhūmadhvajābhāve, suṣuptyādyavasthāsu ca jñeyasyābhāvāttadvyāpyasya jñānasyābhāvaḥ /
tathāca nātmasvabhāvaścaitanyaṃ tadanuvṛttāvapi caitanyasya vyāvṛttiḥ /
tasmādindriyādibhāvābhāvānuvidhānāt jñānabhāvābhāvayorindriyādisaṃnikarṣādheyamāgantukamasya caitanyaṃ dharmo na svābhāvikaḥ /
ata evendriyādīnāmarthavattvam, itarathā vaiyarthyamindriyāṇāṃ bhavet /
nityacaitanyaśrutayaśca śaktyabhiprāyeṇa vyākhyeyāḥ /
asti hi jñānotpādanaśaktirnijā jīvānāṃ, na tu vyomna ivendriyādisaṃnikarṣe 'pyeṣā jñānaṃ na bhavatīti /
tasmājjaḍā eva jīvā iti prāpte 'bhidhīyate-yadāgantukajñānaṃ jaḍasvabhāvaṃ tatkadacit parokṣaṃ kadācit saṃdigdhaṃ kadācidviparyastaṃ, yathā ghaṭādi, na caivamātmanā /
tathāhi-anumimāno 'pyaparokṣaḥ, smarannapyānubhavikaḥ, saṃdihāno 'pyasaṃdigdhaḥ, viparyasyannapyaviparītaḥ sarvasyātmā /
tathāca tatsvabhāvaḥ /
naca tatsvabhāvasya caitanyasyābhāvaḥ, tasya nityatvāt /
tasmādvṛttayaḥ kriyārūpāḥ karmābhāve suṣuptyādau nivartante /
tena caitanyamātmasvabhāva iti siddham /
tathāca nityacaitanyavādinyaḥ śrutayo na kathañcit kleśena vyākhyātavyā bhavanti /
gandhādiviṣayavṛttyupajane cendriyāṇāmarthavatteti sarvamavadātam
2.3.13.19.
#utkrāntigatyāgatīnām# /
yadyapyavikṛtasyaiva paramātmano jīvabhāvastathā cānaṇuparimāṇatvaṃ, tathāpyutkrāntigatyāgatīnāṃ śruteśca sākṣādaṇuparimāṇaśravaṇasya cāvirodhārthamidamadhikaraṇamityākṣepasamādhānābhyāmāha- #nanu ceti# /
pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- #tatra prāptaṃ tāvaditi# /
vibhāgasaṃyogotpādau hi tūtkrāntyādīnāṃ phalaṃ /
naca sarvagatasya tau staḥ /
sarvatra nityaprāptasya vā sarvātmakasya vā tadasaṃbhāvāditi
2.3.13.20.
#svātmanā cottarayoḥ# /
utkramaṇaṃ hi maraṇe nirūḍham /
taccācalato 'pi tatra sato dehasvāmyanivṛttyopapadyate na tu gatyāgatī /
tayoścalane nirūḍhayoḥ kartṛsthabhāvayorvyāpinyasaṃbhavāditi madhyamaṃ parimāṇaṃ mahattvaṃ śarīrasyaiva /
taccārhataparīkṣāyāṃ pratyuktam /
gatyāgatī ca paramanahati na saṃbhavato 'ta pāriśeṣyādaṇutvasiddhiḥ /
gatyāgatibhyāṃ ca prādeśikatvasiddhau maraṇamapi dehādapasarpaṇameva jīvasya na tu tatra sataḥ svāmyanivṛttimātramiti siddhamityāha- #satyośca gatyāgatyoriti# /
itaśca dehādapasarpaṇameva jīvasya maraṇamityāha- #dehapradeśānāmiti# /
tasmādgatyāgatyapekṣotkrāntirapi sāpādānāṇutvasādhanamityarthaḥ /
na kevalamapādānaśruteḥ,
taccharīrapradeśāntavyatvaśruterapyevamevetyāha- #sa etāstejomātrā iti#
2.3.13.21.
#nāṇuratacchuteriti cennetarādhikārāt# /
yata utkrāntyādiśrutibhirjīvānāmaṇutvaṃ prasādhitaṃ tato vyāpakātparamātmanasteṣāṃ tadvikāratayā bhedaḥ /
tathāca mahattvānanyādiśrutayaḥ paramātmaviṣayā na jīvaviṣayā ityavirodha ityarthaḥ /
yadi jīvā aṇavastato 'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ parameṣu' iti kathaṃ śārīro mahattvasaṃbandhitvena pratinirdiśyate iti codayati- #nanviti# /
pariharati- #śāstradṛṣṭyā#pāramārthikadṛṣṭyā nirdeśo vāmadevavat /
yathā hi garbhastha eva vāmadevo jīvaḥ paramārthadṛṣṭyātmano brahmatvaṃ pratipede, evaṃ vikārāṇāṃ prakṛtervāstavādabhedāttatparimāṇatvavyapadeśa ityarthaḥ
2.3.13.22.
#svaśabdonmānābhyāṃ ca# /
svaśabdaṃ vibhajate- #sākṣādeveti# /
unmānaṃ vibhajate- #tathonmānamapīti# /
uddhṛtya mānamunmānaṃ bālāgrāduddhṛtaḥ śatatamo bhāgastasmādapi śatatamāduddhṛtaḥ śatatamo bhāga iti tadidamunmānam /
ārāgrādiddhṛtaṃ mānamārāgrāmātramiti
2.3.13.23.
sūtrāntaramavatārayituṃ codayati- #nanvaguṇatve satīti# /
aṇurātmā na śarīravyāpīti na sarvāṅgīṇaśaityopalabdhiḥ syādityarthaḥ /
#avirodhaścandanavat# /
tvaksaṃyukto hi jīvaḥ tvakca sakalaśarīravyāpinīti tvagvyāpyātmasaṃbandhaḥ sakalaśaityopalabdhau samartha ityarthaḥ
2.3.13.24.
#avasthitivaiśeṣyāditi cennābhyupagamāddhṛdi hi# /
candanabindoḥ pratyakṣato 'lpīyastvaṃ buddhvā yuktā kalpanā bhavati, yasya tu saṃdigdhamaṇutvaṃ sarvāṅgīṇaṃ ca kāryamupalabhyate tasya vyāpitvamautsargikamapahāya neyaṃ kalpanāvakāśaṃ labhata iti śaṅkārthaḥ /
naca haricandanabindudṛṣṭāntenāṇatvānumānaṃ jīvasya,
pratidṛṣṭāntasaṃbhavenānaikāntikatvādityāha- #na cātrānumānamiti# /
śaṅkāmimāmapākaroti- #atrocyata iti# /
yadyapi pūrvoktābhiḥ śrutibhiraṇutvaṃ siddhamātmanastathāpi vaibhācchutyantaramupanyastam
2.3.13.25.
#guṇādvā lokavat# /
ye tu sāvayavatvāccandanabindoraṇusaṃcāreṇa dehavyāptirupapadyate na tvātmano 'navayavasyāṇusaṃcāraḥ saṃbhavī, tasmādvaiṣamyamiti manyante tān pratidamucyate guṇādvā lokavaditi /
tadvibhajate- #caitanya iti# /
yadyapyaṇurjīvastathāpi tadguṇaścaitanyaṃ sakaladehavyāpi /
yathā pradīpasyālpatve 'pi tadguṇaḥ prabhāsakalagṛhaudaravyāpinīti
2.3.13.26.
etadapi śaṅkādvāreṇa dṛṣayitvā dṛṣṭāntāntaramāha- #vyatireko gandhavat /
akṣīyamāṇamapi taditi# /
kṣayasyātisūkṣmatayānupalabhyamānakṣamiti śaṅkate- #syādetaditi# /
viśliṣṭānāmalpatvādityupalakṣaṇaṃ, dravyāntaraparamāṇūnāmanupraveśādityapi draṣṭavyam /
viśleṣānupraveśābhyāṃ ca sannapi viśleṣaḥ sūkṣmatvānnopalakṣyate iti /
nirākaroti- #nā# /
kutaḥ /
#atīndriyatvāditi# /
paramāṇūnāṃ paramasūkṣmatvāttadgatarūpādivadgandho 'pi nopalabhyeta /
upalabhyamāno vā sūkṣma upalabhyeta na sthūla ityarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham
2.3.13.27.
2.3.13.28.
pṛthagupadeśāt /
nigadavyākhyātabhasya bhāṣyam
2.3.13.29.
#tadguṇasāratvāttu tadvyapadeśaḥ prājñavat /
kamṭakatodane 'pīti# /
mahadalpayoḥ saṃyogo 'lpamavaruṇaddhi na mahāntaṃ, na jātu ghaṭakarakādisaṃyogā nabhaso tabho vyaśruvate 'pitvalpāneva ghaṭakarakādīn, itarathā yatra nabhastatra sarvatra ghaṭakarakādyupalambha iti, te 'pi nabhaḥparimāṇaḥ prasajyeranniti /
na cāṇorjīvasya sakalaśarīragatā vedanopapadyate /
yadyapyantaḥkaraṇamaṇu tathāpi tasyatvacā saṃbaddhatvāttvacaśta samastaśarīravyāpitvādekadeśe 'pyadhiṣṭhitā tvagadhiṣṭhitaiveti śarīravyāpī jīvaḥ śaknoti sarvāṅgīṇaṃ śaityamanubhavituṃ tvagindriyeṇa gaṅgāyām /
aṇustu jīvo yatrāsti tasminneva śarīrapradeśo tadanubhavenna sarvāṅgīṇaṃ, tasyāsarvāṅgīṇatvāt /
kaṇṭakatodanasya tu prādeśikatayā na sarvāṅgīṇopalabdhiriti vaiṣamyam /
#guṇatvameva hīti# /
idameva hi guṇānāṃ guṇatvaṃ yaddravyadeśatvam /
ata eva hi hemante viṣaktāvayavāpyadravyagate 'tisāndre śītasparśe 'nubhūyamānepyanudbhūtaṃ rūpaṃ nopalabhyate yathā, tathā mṛgamadādīnāṃ gandhavāhaviprakīrṇasūkṣmāvayavānāmatisāndre gandhe 'nubhūyamāne rūpasparśau nānubhūyete tatkasya hetoḥ, anudbhūtatvāttayorgandhasya codbhūtatvāditi /
naca dravyasya prakṣyaprasaṅgaḥ, dravyāntarāvayavapūraṇāt /
ata eva kālaparivāsavaśādasya hatagandhitopalabhyate /
apica caitanyaṃ nāma na gumo jīvasya guṇānaḥ, kintu rūpabhāvaḥ /
naca svabhāvasya vyāpitve bhāvasyāvyāpitvaṃ, tattvapracyuterityāha- #yadi ca caitanyamiti# /
tadevaṃ śrutismṛtītihāsapurāṇasiddhe jīvasyāvikāritayā paramātmatve, tathā śrutyāditaḥ paramamahattve ca, yā nāmāṇutvaśrutayastāstadanurodhena buddhiguṇasāratayā vyākhyeyā ityāha- #tadguṇasāratvāditi# /
tadvyācaṣṭe- #tasyā buddheriti# /
ātmanā svasaṃbandhinyā buddherupasthāpitatvāttadā parāmarśaḥ /
nahi śuddhabuddhamuktasvabhāvasyātmanastattvaṃ saṃsāribhiranubhūyate /
apitu yo 'yaṃ mithyājñānadveṣādyanuṣaktaḥ sa eva pratyātmamanubhavagocaraḥ /
naca brahmasvabhāvasya jīvātmanaḥ kūṭasthanityasya svata icchādveṣānupaṅgasaṃbhava iti buddhiguṇānāṃ teṣāṃ tadabhedādhyāsena taddharmatvādhyāsaḥ, upadarāvādhyastasyeva candramaso bimbasya toyakampe kamapvattvādhyāsa ityupapāditamadhyāsabhāṣye /
tathāca buddhyādyupādhikṛtamasya jīvatvamiti buddherantaḥkaraṇasyāṇutayā so 'pyaṇuvyapadeśabhāgbhavati, nabha iva karakopahitaṃ karakaparimāṇam. tathā cotkrāntyādīnāmupattiriti /
nigadavyākhyātamitaram /
prāyaṇe 'sattvamasaṃsāritvaṃ vā, tataśca kṛtavipraṇāśākṛtābhyāgamaprasaṅgaḥ
2.3.13.30.
#yāvadātmabhāvitvāttu na doṣastaddarśanāt# /
yāvatsaṃsāryātmabhāvitvādityarthaḥ /
samānaḥ sanniti /
buddhyā samānaḥ tadguṇasāratvāditi /
#apica mithyājñāneti# /
na kevalaṃ yaṃvatsaṃsāryātmabhāvitvamāgamataḥ, upapattitaścetyarthaḥ /
ādityavarṇamiti /
prakāśarūpamityarthaḥ /
#tamasa iti# /
avidyāyā ityarthaḥ /
tameva viditvā sākṣātkṛtya mṛtyumavidyāmatyetīti yojanā
2.3.13.31.
anuśayabījaṃ pūrvapakṣī prakaṭayati- #nanu suṣuptapralayayoriti /
satā#paramātmanā /
anuśayabījaparihāraḥ atrocyate- #paṃstvādivattvasya sato 'bhivyaktiyogāt# /
nigadavyākhyātamasya bhāṣyam
2.3.13.32.
#nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgonyataraniyamo vānyathā# /
syādetat /
antaḥkaraṇe 'pi sati tasya nityasaṃnidhānāt kasmānnityopalabdhyanupalabdhī na prasajyete /
athādṛṣṭavipākakādācitkatvāt sāmarthyapratibandhāpratibandhābhyāmantaḥ karaṇasya nāyaṃ prasaṅgaḥ /
tāvasatyevāntaḥ karaṇe ātmano vendriyāṇāṃ vā stāṃ, tatkimantargaḍunāntaḥkaraṇeneti codayati- #athavānyatarasyātmana iti# /
athaveti siddhāntaṃ nivartayati /
siddhāntī brūte- #na cātmana iti# /
avadhānaṃ khalvanuvubhūpā śuśrūṣā vā /
na caite ātmano dharmau, tasyāvikriyatvāt /
na condriyāṇam, ekaikendriyavyatireke 'pyandhādīnāṃ darśanāt /
naca te āntaratvenānubhūyamāne bāhye saṃbhavataḥ /
tasmādasti tadāntaraṃ kimapi /
yasya caite tadantaḥkaraṇam /
tadidamuktam- #yasyāvadhāneti# /
atraivārthe śrutiṃ darśayati- #tathā ceti#
2.3.14.33.
#kartā śāstrārthavattvāt# /
nanu 'tadguṇasāratvāt' ityanenaiva jīvasya kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca labdhameveti tadvyutpādanamanarthakamityata āha-tadguṇasāratvādhikāreṇeti /
tasyaivaiṣa prapañco ye bhoktaiva na karteti tannirākaraṇārthaḥ /
'śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāt' ityāha sma bhagavān jaiminiḥ /
prayoktaryanuṣṭhātari /
kartarīti yāvat /
śāstraphalaṃ svargādi /
kutaḥ /
prayoktṛphalasādhanatālakṣaṇatvāt śāstrasya vidheḥ /
kartrapekṣitopāyatā hi vidhiḥ /
buddhiścetkartrī bhoktā cātmā tato yasyāpekṣitopāyo bhoktuna tasya kartṛtvaṃ yasya kartṛtvaṃ naca tasyāpekṣitopāyā iti kiṃ kena saṃgatamiti śāstrasyānarthakatvamavidyamānābhidheyatvaṃ tathā cāprayojanakatvaṃ syāt /
yathā ca tadguṇasāratayāsyāvastusadapi bhoktṛtvaṃ sāṃvyavahārikamevaṃ kartṛtvamapi sāṃvyavahārikaṃ na tu bhāvikam /
avidyāvadviṣayatvaṃ ca śāstrasyopapāditamadhyāsabhāṣya iti sarvamavadātam
2.3.14.34.
vihāropadeśāt /
vihāraḥ saṃcāraḥ kriyā, tatra svātantryaṃ nākartuḥ saṃbhavati /
tasmādapi kartā jīvaḥ
2.3.14.35.
#upādānāt# /
tadeteṣāṃ prāṇānāmindriyāṇāṃ vijñānena buddhyā vijñānaṃ grahaṇaśaktimādāyopādāyetyupādāne svātantryaṃ nākartuḥ saṃbhavati
2.3.14.36.
#vyapadeśācca kriyāyāṃ cennirdeśaviparyayaḥ# /
abhyuccayamātrametatra samgupapattiḥ /
vijñānaṃ kartṛ yajñaṃ tanute /
sarvatra hi buddhiḥ karaṇarūpā karaṇatvenaiva vyapadiśyate na kartṛtvena, iha tu kartṛtvena, tasyā vyapadeśe viparyayaḥ syāt /
tasmādātmaiva vijñānamiti vyapadiṣṭaḥ /
tena karteti
2.3.14.37.
sūtrāntaramavatārayituṃ codayati-atrāha yadīti /
prajñāvān svatantra iṣṭamovātmanaḥ saṃpādayennāniṣṭam /
aniṣṭasaṃpattirapyasyopalabhyate /
tasmānna svatantrastathā ca na kartā /
tallakṣaṇatvāttasyetyarthaḥ /
asyottaram- #upalabdhidaniyamaḥ# /
karaṇādīni kārakāntarāṇi kartā prayuṅkte na tvayaṃ kārakāntaraiḥ prayujyata ityetāvanmātramasya svātantryaṃ na tu kāryakriyāyāṃ na kārakāntarāṇyapekṣata iti /
īdṛśaṃ hi svātantryaṃ neśvarasyāpyatrabhavato 'stītyutsannasaṃkathaḥ kartā syāt /
tathā cāyamadṛṣṭaparipākavaśādiṣṭamabhiprepsustatsādhanavibhrameṇāniṣṭopāyaṃ vyāpārayannaniṣṭaṃ prāpnuyādityaniyamaḥ kartṛtvaṃ ceti na virodhaḥ /
#viṣayaprakalpanamātraprayojanatvāditi# /
nityacaitanyasvabhāvasya khalvātmana indriyādīti karaṇāni svaviṣayamupanayanti, tena viṣayāvacchinnameva caitanyaṃ vṛttiriti vijñānamiti cākhyāyate, tatra cāsyāsti svātantryamityarthaḥ
2.3.14.38.
#śaktiviparyayāt# /
pūrvaṃ kāraṇakavibhaktiviparyaya uktaḥ /
saṃprati kārakaśaktiviparyaya ityapunaruktam /
aviparyayāya tu karaṇāntarakalpanāyāṃ nāmni visaṃvāda iti
2.3.14.39.
samādhyabhāvācca /
samādhiriti saṃyamamupalakṣayati /
dhāraṇādhyānasamādhayo hi saṃyamapadevadanīyāḥ /
yathāhuḥ-'trayamekatra saṃyamaḥ' iti /
atra śrotavyo mantavya iti dhāraṇopadeśaḥ /
nididhyāsitavya iti dhyānopadeśaḥ /
draṣṭavya iti samādherupadeśaḥ /
yathāhuḥ-'tadeva dhyānamarthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ' iti /
so 'yamiha kartātmā samādhāvupadiśyamāna ātmanaḥ kartṛtvamavaitīti sūtrārthaḥ
2.3.15.40.
#yathā ca takṣobhayathā# /
avāntarasaṃgatimāha- #evaṃ tāvaditi# /
vimṛśati- #tatpunariti# /
pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- #tatreti# /
śāstrārthavattvādayo hi hetava ātmanaḥ kartṛtvamāpādayanti /
naca svābhāvike kartṛtve saṃbhavatyasatyapavāde tadaupādhikaṃ yuktam. atiprasaṅgāt /
naca muktyabhāvaprasaṅgo 'syāpavādakaḥ, yathā jñānasvabhāvo jñeyābhāve 'pi nājño bhavatyevaṃ kartṛsvabhāvo 'pi kriyāveśābhāve 'pi nākartā /
tasmāt svābhāvikamevāsya kartṛtvamiti prāpte 'bhidhīyate /
nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ hi brahma bhūyobhūyaḥ śrūyate /
tadasya buddhatvamasatyapi boddhavye yuktaṃ,
vahnerivāsatyapi dāhye dagdhṛtvaṃ, tacchīlasya tasyāvagamāt /
kartṛtvaṃ tvasya kriyāveśādavagantavyam /
naca nityodāsīnasya kūṭasthasya nityasyāsakṛcchutasya saṃbhavati, tasya ca kadācidapyasaṃsarge kathaṃ tacchaktiyogo nirviṣayāyāḥ śakteraṃsabhavāt tathāca yadi tatsidhyarthaṃ tadviṣaḥ kriyāveśo 'byupeyate tathā sati tatsvabhāvasya svabhāvocchedābhāvādbhāvanāśaprasaṅgaḥ, naca muktasyāsti kriyāyoga iti /
kriyāyā duḥkhatvānna vigalitasakaladuḥkhaparamānandāvasthā mokṣaḥ syādityāśayavānāha- #na svābhāvikaṃ kartṛtvamātmana iti# /
abhiprāyamabudhvā codayati- #nanu sthitāyāmapīti# /
pariharati- #na /
nimittānāmapīti# /
śaktaśakyāśrayā śaktiḥ svasattayāvaśyaṃ śakyamākṣipati /
tathāca tayākṣiptaṃ śakyaṃ sadaiva syāditi bhāvaḥ /
codayati- #nanu mokṣasādhananavidhānāditi# /
pariharati- #na /
sādhanāyattasyeti# /
asmākaṃ tu na mokṣaḥ sādhyaḥ, apitu brahmasvarūpaṃ tacca nityamiti /
uktamabhiprāyamāviṣkaroti- #apica nityaśuddha iti# /
codayati- #para eva tarhi saṃsārīti# /
ayamarthaḥ-paraścetsaṃsārī tasyāvidyapravilaye muktau sarve mucyerannaviśeṣāt /
tataśca sarvasaṃsārocchedaprasaṅgaḥ /
parasmādanyaścetsa buddhyādisaṃghāta eveti, tasyaiva tarhi muktisaṃsārau nātmana iti /
pariharati- #na /
avidyāpratyupasthāpitatvāditi# /
na paramātmano muktisaṃsārau, tasya nityamuktatvāt /
nāpi buddhyādisaṃghātasya, tasyācetanatvāt /
api tvavidyopasthāpitānāṃ buddhyādisaṃghātānāṃ bhedāttattadbuddhyādisaṃghātabhedopadhāna ātmaiko 'pi bhinna iva viśuddho 'pyaviśuddha iva tataścaikabuddhyādisaṃghātāpagame tatra mukta ivetaratra baddha iva yathā maṇikṛpāṇādyupadhānabhedādekameva mukhaṃ nāneva dīrghamiva vṛttamiva śyāmamivāvadātamiva anyatamopadhānavigame tatra muktamivānyatropahitamiveti naikamuktau sarvamuktaprasaṅgaḥ /
tasmānna paramātmano makṣasaṃsārau, nāpi buddhyādisaṃghātāsya kintu buddhyādyupahitasyātmasvabhāvasya jīvabhāvamāpannasyeti paramārthaḥ /
atraivānvayavyatirekau śrutibhirādarśayati- #tathāceti# /
itaścaupādhikaṃ yadupādhyabhibhavodbhavābhyāmasyābhibhavodbhavau darśayati śrutirityāha- #tathā#
#svapnajāgaritayoriti# /
atraivārthe sūtraṃ vyācaṣṭe- #tadetadāheti# /
saṃprasādaḥ suṣuptiḥ /
syādetat /
takṣṇaḥ pāṇyādayaḥ santi tairayaṃ vāsyādīn vyāpārayan bhavatu duḥkhī, paramātmā tvanavayavaḥ kena manaḥprabhṛtīni vyāpārayoditi vaiṣamyaṃ takṣṇo dṛṣṭāntenetyata āha- #takṣadṛṣṭāntaśceti# /
yathā svaśarīremodāsīnastakṣā sukhī, nāsyādīni tu karaṇāni vyāpārayan duḥkhī, tathā svātmanātmodāsīnaḥ sukhī, manaḥprabhṛtīni tu karaṇādīni vyāpārayan duḥkhītyetāvatāsya sāmyaṃ na tu sarvathā /
yathātmā ca jīvo 'vayavāntarānapekṣaḥ svaśarīraṃ vyāpārayatyevaṃ manaḥprabhṛtīni tu karaṇāntarāṇi vyāpārayatīti pramāṇasiddhe niyogaparyanuyogānupapattiḥ /
pūrvapakṣahetūnanubhāṣya dūṣayati- #yattūktamiti# /
yatparaṃ hi śāstraṃ sa eva śāstrārthaḥ /
kartrapekṣitopāyabhāvanāparaṃ tanna kartṛsvarūpaparam /
tena yathālokasiddhaṃ kartāramapekṣya svaviṣaye pravartamānaṃ na puṃsaḥ svābhāvikaṃ kartṛtvamavagamayitutsahate, tasmāttattvamasītyādyupadeśavirodhādavidyākṛtaṃ tadavatiṣṭhate /
codayati- #nanu saṃdhye sthāna iti# /
aupādhikaṃ hi kartṛtvaṃ nopādhyapagame saṃbhavatīti svābhāvikameva yujyata ityarthaḥ /
apica yatrāpi karaṇamasti tatrāpi kevalasyātmanaḥ kartṛtvaśravaṇātsvābhāvikameva yuktamityāha- #tathopādāne 'pīti# /
tadetat pariharati- #na tāvatsaṃdhya iti# /
upādhyapagamo 'siddho 'ntaḥkaraṇasyopādheḥ saṃdhye 'pyavasthānādityarthaḥ /
apica svapne yādṛśaṃ jñānaṃ tādṛśo vihāro 'pītyāha- #vihāro 'pi ca tatreti /
tathopādāne 'pīti# /
yadyapi kartṛvibhaktiḥ kevale kartari śrūyate tathāpi karmakaraṇopadhānakṛtamasya kartṛtvaṃ na śuddhasya, nahi paraśusahāyaśchettā kevalaśchettā bhavati /
nanu yadi na kevalasya kartṛtvamapi tu karaṇādisahitasyaiva, tathā sati karaṇādiṣvati kartṛvibhaktiḥ syāt /
na caitadastītyāha- #bhavati na loka iti# /
karaṇādīṣvapi kartṛvibhaktiḥ kadacidastyeva vivakṣāvaśādityarthaḥ /
api ceyamupādānaśrutiḥ karaṇavyāpāroparamamātraparā na svātantryaparā kartṛvibhaktistu bhāktī /
kūlaṃ pipatiṣatītivadabuddhipūrvakasya karaṇavyāpāroparamasya dṛṣṭatvādityāha- #apicāsminnupādāna iti /
yastvayaṃ vyapadeśa#iti yattaduktamasmābhirabhyuccayamātrametamiti taditaḥ samutthitam /
#sarvakārakāṇāmeveti# /
viklidyanti taṇḍulā jvalanti kāṣṭhāni sthālīti hi svavyāpāre sarveṣāṃ, kartṛtvaṃ, tatkiṃ buddhyādīnāṃ kartṛtvameva na karaṇatvamityata āha- #upalabdhyapekṣaṃ tveṣāṃ karaṇatvam# /
nanvevaṃ sati tasyāmevātmanaḥ svābhāvikaṃ kartṛtvamastvityata āha- #naca tasyāṃ#ulabdhāvapyasya svābhāvika #kartṛtvamasti#kasmāt #nityopalabdhisvarūpatvāt#ātmanaḥ /
nahi nitye svabhāve cāsti bhāvasya vyāpārityarthaḥ /
tadevaṃ nāsyopalabdhau savābhāvikaṃ kartṛtvamastītyuktam /
nāpi buddhyāderupalabdhikartṛtvamātmanyadhyastaṃ yathā tadgatamadhyavasāyādikartṛtvamityāha- #ahaṅkārapūrvakamapi kartṛtvaṃ nopalabdhurbhavitumarhati# /
kutaḥ /
#ahaṅkārasyāpyupalabhyamānatvāt# /
nahi śarīrādi yasyāṃ kriyāyāṃ gamyaṃ tasyāmeva gantṛ bhavati /
etaduktaṃ bhavati-yadi buddhirupalabdhī bhavet, tatastasyā upalabdhṛtvamātmanyadhyavasyeta /
na caitadasti /
tasyā jaḍatvenopalabhyamānatayopalabdhikartṛtvānupapatteḥ /
yadā caupalabdhau buddherakartṛtvaṃ tadā yaduktaṃ buddherupalabdhṛtve karaṇāntaraṃ kalpanīyaṃ, tathāca nāmamātre visaṃvāda iti tanna bhavatītyāha- #na caivaṃ sati karaṇāntarakalpanā#
buddherupalabdhṛtvābhāvāt /
caitanyamidānīmakaraṇaṃ buddhirupalabdhāvātmā cānapalabdha etyata āha- #buddhe karaṇatvābhyupagamāt# /
ayamabhisaṃdhiḥ-caitanyamupalabdhirātmasvabhāvo nitya iti na tatrātmanaḥ kartṛtvaṃ, nāpi buddheḥ karaṇatvaṃ, kintu caitanyameva viṣayāvacchinnaṃ vṛttiriti copalabdhiriti cākhyāyate /
tasya tu tattadviṣayāvacchede vṛttau buddhyadīnāṃ karaṇatvamātmanaśca tadupadhānenāhaṅkārapūrvakaṃ kartṛtvaṃ yujyata iti
2.3.16.41.
#parāttu tacchuteḥ# /
yadetajjīvānāmaupādhikaṃ kartṛtvaṃ tatpravartanālakṣaṇeṣu rāgādiṣu satsu neśvaramaparaṃ pravartakaṃ kalpayitumarhati, ati prasaṅgāt /
naceśvaro dveṣapakṣapātarahito jīvān sādhvasādhuni karmaṇi pravartayitumarhati, yena dharmādharmāpekṣayā jagadvaicitryamāpadyeta /
sa hi svatantraḥ kāruṇiko dharma eva jantūn pravartayennādharme /
tataśca tatpreritā jantavaḥ sarve dhārmikā eveti sukhina eva syurna duḥkhunaḥ /
svatantrāstu rāgādiprayuktāḥ pravartamānā dharmādharmaparcayavanto vaicitryamanubhavantīti yuktam /
evañca vidhiniṣedhayorarthavattvamitarathā tu sarvathā jīvā avastatantrā itīśvareṇaiva pravartyanta iti kṛtaṃ vidhiniṣedhābyām /
nahi balavadanilasalilaughanudyamānaṃ pratyupadeśor'thavān /
tasmāt 'eṣa hyeva sādhu karma kārayati' ityādayaḥ śrutayaḥ samastavidhiniṣedhaśrutivirodhāllokavirodhāccaiśvaryapraśaṃsāparatayā neyā iti prāpte 'bhidhīyate /
'eṣa hyeva sādhu karma kārayati' ityādayastāvcachutayaḥ sarvavyāpāreṣu jantūnāmīśvaratantratāmāhuḥ, tadasati pratibandhake na praśaṃsāparatayā vyākhyātumucitam /
naca śrutisiddhasya kalpanīyatā, yena pravartakeṣu rāgādiṣu satsu tatkalpanā virudhyeta /
na ceśvaratantratve dharma eva jantūnāṃ pravṛtteḥ sukhitvameva na vaicitryamiti yuktam /
yadyapyayamīśvaro vītarāgastathāpi pūrvapūrvajantukarmāpekṣaya jantūn dha4mādharmayoḥ pravartayan na dveṣapakṣapātābhyāṃ viṣamaḥ /
nāpi nirghṛṇaḥ /
naca karmapracayasyādirastyanāditvatsaṃsārasya /
na ceśvaratantrasya kṛtaṃ vidhiniṣedhābyāmiti sāṃpratam /
nahīśvaraḥ prabalatarapavana iva jantūn pravartayatyapi tu taccaitanyamanurudhyamāno rāgādyupahāramukhena /
evaṃ ceṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthino vidhiniṣedhāvarthavantau bhavataḥ /
tadanenābhisaṃdhinoktam-parāyatte 'pi hi kartṛtvaṃ karotyeva jīva iti /
tasmādvidhiniṣedhaśāstravirodhāllokasya sthūladarśitvāt 'eṣa hyeva sādhu ka4ma kārayati' ityādiśruteḥ /
'ajño janturanīśo 'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ /
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā //
' iti smṛteśceśvaratantrāmāmeva jantūnāṃ kartṛtvaṃ, na tu svatantrāmāmiti siddham /
īśvara eva vidhiniṣedhayosthāne niyujyeta yadvidhiniṣedhayoḥ phalaṃ tadīśvareṇa tatpratipāditadharmādharmanirapekṣeṇa kṛtamiti vidhiniṣedhayorānarthakyam /
na kevalamānarthakyaṃ viparītaṃ cāpadyeta ityāha- #tathā vihitakāriṇamiti# /
pūrvoktaśca doṣaḥ kṛtanāśākṛtābhyāgamaḥ prasajyeta /
atirohitārthamanyat
2.3.16.42.
2.3.17.43.
#aṃśo nānāvyapadeśādanyathā cāpi dāśakitavāditvamadhīyata eke# /
avāntarasaṃgatimāha- #jīveśvarayoriti /
upakāryopakārakabhāvaḥ#prayojyaprayojakabhāvaḥ /
atrāpātato vinigamanāhetorabhāvādaniyamo niścaya ityuktaḥ /
niścayahetvābhāsadarśanena bhedapakṣamālambyāha-athaveti /
īśitavyeśitṛbhāvaścānveṣyānveṣṭṛbāvaśca jñeyajñātṛbhāvaśca niyamyaniyantṛbhāvaścādhārādheyabhāvaśca na jīvaparamātmanorabhede 'vakalpyate /
na ca 'brahmadāśā brahmakitavāḥ' ityādyāśca śrutayo dāśā brahma kitavā brahmetyādipratipādanaparā jīvānāṃ brahmaṇo bhede 'vakalpyante /
na caitābhirbhedābedapratipādanaparābhiḥ śrutibiḥ sākṣādaṃśatvapratipādakācca mantravarṇāt 'pādo 'sya viśvā bhūtāni' ityādeḥ, smṛteśca 'mamaivāṃśaḥ' ityāderjīvānāmīśvarāṃśatvasiddiḥ /
niratiśayopādhisaṃpadā ca vibhūtiyogeneśvaraḥ svāṃśānāmapi nikṛṣṭopādhīnāmīṣṭa iti yujyate /
nahi tāvadanavayaveśvarasya jīvā bhavitumarhantyaṃśāḥ /
apica jīvānāṃ brahmāṃśatve tadgatā vedanā brahmaṇo bhavet /
pādādigatā iva vedanā devadattasya /
tataśca brahmabhūyaṅgatasya samastajīvagatavedanānubhavaprasaṅga iti varaṃ saṃsāra eva mukteḥṣa tatra hi svagatavedanāmātrāmanubhavānna bhūri duḥkhamanubhavati /
muktastu sarvajīvavedanābhāgiti prayatnena muktiranarthabahulatayā parihartavyā syāditi /
tathā bhedābhedayoḥ parasparavirodhinorekatrāsaṃbhavānnāṃśatvaṃ jīvānām /
naca brahmaiva sadasantastu jīvā iti yuktaṃ, sukhaduḥkhamuktisaṃsāravyavasthābhāvaprasaṅgādanujñāparihārābhāvaprasaṅgācca /
tasmājjīvā eva paramārthasanto na brahmaikamadvayam /
advaitaśrutayastu jātideśakālābedanimittopacārāditi prāpte 'bhidhīyate-anadhigatārthāvabodhanāni pramāṇāni viśeṣataḥ śabdaḥ /
tatra bhedo lokasiddhatvānna śabdena pratipādyaḥ /
abedastvanadhigatatvādadhigatabhedānuvādena pratipādanamarhati /
yena ca vākyamupakramyate madhye ca parāmṛśyate ante copasaṃhriyate tatraiva tasya tātparyam /
upaniṣadaścādvaitopakramatatparāmarśatadupasaṃhārā advaicaparā eva yujyante /
naca yatparāstadaupacārikaṃ yuktam, abhyāse hi bhūyastvamarthasya bhavati nālpatvamapi prāgevopacaritatvamityuktam /
tasmadvaite bāvike sthite jīvabhāvastasya brahmaṇo 'nādyanirvacanīyāvidyapadhānabhedādekasyaiva bimbasya darpaṇādyupādhibhedātpratibimbabhedāḥ /
evaṃ cānujñāparihārau laukikavaidikau sukhaduḥkhamuktisaṃsāravyavasthā copapadyeta /
naca mokṣasyānarthabahulatā, yataḥ pratibimbānāmiva śyāmatāvadātatādirjīvānāmeva nānāvedanābhisaṃbandho brahmaṇastu bimbasyeva na tadabhisaṃbandhaḥ /
yathāca darpaṇāpanaye tatpratibimbaṃ bimbabhāve 'vatiṣṭhate na kṛpāṇe pratibimbatamapi /
evamavidyopadhānavigame jīve brahmabāveti siddhaṃ jīvo brahmāṃśa iva tattantratayā na tvaṃśa iti tātparyārthāḥ
2.3.17.44.
2.3.17.45.
2.3.17.46.
2.3.17.47.
saptadaśasaṃkhyāparimito rāśirgaṇaḥ saptadaśakaḥ /
tadyathā-buddhikarmendriyāṇi bāhyāni daśa buddhimanasī vṛttibhedamātreṇa bhinne apyekīkṛtyaikamantaḥ karamaṃ śarīraṃ pca viṣayā iti saptadaśako rāśiḥ
2.3.17.48.
#anujñā#vidhirabhimato na tu pravṛttapravartanā /
apauruṣeye pravartayiturabhiprāyānurodhāsaṃbhavāt /
kratvarthāyāmagnīṣomīyahiṃsāyāṃ pravṛttapravartanānupapatteśca /
puruṣārthe 'pi niyamāṃśe pravṛtte- #kaḥ punardehasaṃbandha iti# /
nahi kūṭasthanityasyātmanoparimāmino 'sti dehena saṃyogaḥ samavāyo vānyo vā kaścit saṃbandhaḥ sakaladharmātigatvādityabhisaṃdhiḥ /
uttaram- #dehādirayaṃ saṃghāto 'hamevetyātmani viparītapratyayotpattiḥ# /
ayamarthaḥ-satyaṃ nāsti kaścidātmano dehādibhiḥ pāramārthikaḥ saṃbandhaḥ, kintu buddhyādijanitātmaviṣayā viparītā vṛttiḥ 'ahameva dehādisaṃghātaḥ' ityevaṃrūpā /
asyāṃ dehādisaṃghāta ātmatādātmyena bhāsate /
so 'yaṃ sāṃvṛttastādātmyalakṣaṇaḥ saṃbandho na pāramārthika ityarthaḥ /
gūḍhābhisaṃdhiścodayati- #samyagdarśinastarhīti /
uttaraṃ-na /
tasyeti# /
yadi sūkṣmasthūladehādisaṃghāto 'vidyopadarśita ekamevādvitīyaṃ brahmāsmīti samyagdarśanamabhimatam, addhā tadvantaṃ prati vidhiniṣedhayorānarthakyameva /
etadeva viśadayati- #heyopādeyayoriti# /
codako nigūḍhābhisaṃdhimāviṣkaroti-śarīravyatirekadarśina eva /
āmuṣmikaphaleṣu ka4masu darsapūrṇamāsādiṣu niyojyatvamiti cotpariharati- #na /
tatsaṃhatatvābhimānāt# /
etadvibhajate- #satyamiti# /
yo hyātmanaḥ ṣāṭkauśikāddehādupapattyāvyatirekaṃ veda, na tu samastabuddhyādisaṃghātavyatirekaṃ, tasyāmuṣmikaphaleṣvādhikāraḥ /
samastabuddhyādivyatirekavedinastu karmabhoktṛtvābhimānarahitasya nādhikāraḥ karmaṇi tathāca na yatheṣṭaceṣṭā, abhimānavikalasya tasyā apyabhāvāditi
2.3.17.49.
2.3.17.50.
yeṣāṃ tu sāṃkhyānāṃ vaiśeṣikāṇāṃ vā sukhaduḥkhavyavasthāṃ pāramārthikīmicchatāṃ bahava ātmānaḥ sarvagatāsteṣāmevaiṣa vyatikaraḥ prāpnoti /
tatra praśnapūrvakaṃ sāṃkhyān prati vyatikramaṃ tāvadāha- #kathamiti# /
yādṛśastādṛśo guṇaṃsaṃbandhaḥ sarvān puruṣān pratyaviśiṣṭa iti tatkṛte sukhaduḥkhe sarvān pratyaviśiṣṭe /
naca karmanibandhanā vyavasthā, karmaṇaḥ prākṛtatvena prakṛteśca sādhāraṇatvenāvyavasthātādavasthyāt /
codayati- #syādetaditi# /
ayamarthaḥ-na pradhānaṃ svavibhūtīkhyāpanāya pravartate, kintu puruṣārtham /
yaṃ ca puruṣaṃ pratyanena bhogāpavargau puruṣārthau sādhitau taṃ prati samāptādhikāratayā nivartate puruṣāntaraṃ tu pratyasamāpyādhikāraṃ pravartate /
evaṃ na muktasaṃsārivyavasthopapatteḥ sukhaduḥkhavyavasthāpi bhaviṣyatīti nirākaroti #-nahīti# /
sarveṣāṃ puruṣāṇāṃ vibhutvāt pradhānasya ca sādhāraṇyadamuṃ puruṣaṃ pratyanenārthaḥ sādhita ityetadeva nāsti /
tasmāt prayojanavaśena vinā hetuṃ vyavasthāstheyā /
sā cāyuktā hetvabhāvādityarthaḥ /
bhavatu sāṃkhyānāmavyavasthā, pradhānasamavāyādadṛṣṭasyasa, pradhānasya ca sādhāraṇyāt /
kāṇādādīnāṃ tvātmasamavāpyadṛṣṭaṃ pratyātmamasādhāraṇaṃ tatkṛtaśca manasā sahātmanaḥ svasvāmibhāvalakṣaṇaḥ saṃbandho 'nādiradṛṣṭabhedānāmanāditvāt, tathā cātmanaḥsaṃyogasya sādhāraṇye 'pi svasvāmibhāvasyāsādhāraṇyādabhisaṃdhyādivyavasthopapadyata eva /
naca saṃyogo 'pi sādhāraṇaḥ /
nahi tasya manasa ātmānatarairyaḥ saṃyogaḥ sa eva svāmināpi, ātmasaṃyogasya pratisaṃyogabhedena bhedāt /
tasmādātmaikatvasyāgamasiddhatvāt, vyavasthāyāścaikatve 'pyupapatteḥ, nānekātmakalpanā, gauravādāgamavirodhācca /
antyaviśeṣavattvena ca bhedakalpanāyāmanyonyāśrayāpatteḥ /
bhede hi tatkalpanā tataśca bheda iti /
etadeva kāṇādamatadūṣaṇam /
bhāṣyakṛtā tu prauḍhavāditayā kāṇādān pratyapyadṛṣṭāniyamādityādīni sūtrāṇi yojitāni /
sāṃkhyamatadūṣaṇaparāṇyeveti tu rocayante kecittadāstāṃ tāvat
2.3.17.51.
/ .51 //
2.3.17.52.
2.3.17.53.
iti śrīnācaspatimiśraviracite bhagavatpādaśārīrakabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ
Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0