ભામતિ · અધ્યાય 23

ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમહાભૂત-જીવશ્રુતીનાં વિરોધપરિપારાખ્યસ્તૃતીયઃ પાદઃ #દ્વિતીયાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ#
2.4.1.1.
#તથા પ્રાણઃ# ।
યદ્યપિ બ્રહ્મવેદને સર્વવેદનપ્રતિજ્ઞાતાદુપપાદનશ્રુતિવિરોધાદ્બહુતરાદ્વૈતશ્રુતિવિરોધાચ્ચ પ્રાણાનાં સર્ગાદૌ સદ્ભાવશ્રુતિર્વિયદસ્મૃતત્વાદિશ્રુતય ઇવાન્યથા કથઞ્ચિન્નેતુમુચિતા, તથાપ્યન્યથાનયનપ્રકારમવિદ્વાનન્યથાનુપપદ્યમાનૈકાપિ શ્રુતિર્બહ્વીરન્થયેદિતિ મન્વાનઃ પૂર્વપક્ષયતિ ।
અત્ર ચાત્યુચ્ચતયા વિયદધિકરણપૂર્વપક્ષહેતૂન્ સ્મારયતિ- #તત્ર તાવદિતિ# ।
શબ્દૈકપ્રમાણસમધિગમ્યા હિ મહાભૂતોત્પત્તિસ્તસ્યા યત્ર શબ્દો નિવર્તતે તત્ર તત્પ્રમાણભાવેન તદભાવઃ પ્રતીયતે ।
યથા ચૈત્યવન્દનતત્કર્મધર્મતાયા ઇત્યર્થઃ ।
અત્રાપાતતઃ શ્રુચિવિપ્રતિપત્ત્યાનધ્યવસાયેન પૂર્વપક્ષયિત્વાથવેત્યભિહિતં પૂર્વપક્ષમમવતારયતિ ।
અભિપ્રાયો ઽસ્ય દર્શિતઃ ।
ઽપાનવ્યાપચ્ચ તદ્વત્ઽ ઇત્યત્રાશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટ્યાદ્યધિકરણપૂર્વપક્ષસૂત્રાર્થસાદૃશ્યં તદા પરામૃષ્ટમ્ ।
રાદ્ધાન્તસ્તુ સ્યાદેતદેવં યદિ સર્ગાદૌ પ્રાણસદ્ભાવશ્રુતિરનન્યથાસિદ્ધા ભવેત્ ।
અન્યથૈવ ત્વેષા સિધ્યતિ ।
અવાન્તરપ્રલયે હ્યગ્નિસાધનાનાં સૃષ્ટિર્વક્તવ્યેતિ તદર્થો ઽભાવુપક્રમઃ ।
તત્રાધિકારિપુરુષઃ પ્રજાપતિરપ્રનષ્ટ એવ ત્રૈલોક્યમાત્રં પ્રલીનમતસ્તદીયાન્ પ્રાણાનપેક્ષ્ય સા શ્રુતિરુપપન્નાર્થા ।
તસ્માદ્ભૂયસીનાં શ્રુતીનામનુગ્રહાય સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞોપપત્ત્યર્થસ્ય ચોત્તરસ્ય સંદર્ભસ્ય ગૌણત્વે તુ પ્રતાજ્ઞાતાર્થાનુગુમ્યાભાવેનાનપેક્ષિતાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્પ્રાણા અપિ નભોવદ્બ્રહ્મણો વિકારા ઇતિ ।
નચ ચૈત્યવન્દનાદિવત્સર્વથા પ્રાણાનામુત્પત્ત્યશ્રુતિઃ, ક્કચિત્ ખલ્વેષામુત્પત્ત્યશ્રવણમુત્પત્તિશ્રુતિસ્તુ તત્ર તત્ર દર્શિતા ।
તસ્માદ્વૈષમ્યં ચૈત્યવન્દનપોષધાદિભિરિતિ ।
કેચિદ્વિયદધિકરણવ્યાખ્યાનેન ગૌણ્યસંભવાદિતિ સૂત્રં વ્યાચક્ષતે ।
ગૌણી પ્રાણાનામત્પત્તિશ્રુતિરસંભવાદુત્પત્તેરિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
તથાહિ-પ્રાણાનાં જીવવદ્વાવિકૃતબ્રહ્માત્મતયાનુપપત્તિઃ સ્યાત્, બ્રહ્મણસ્તત્ત્વાન્તરતયા વા ।
ન તાવજ્જીવવદેષામવિકૃતબ્રહ્માત્મતા, જડત્વાત્ ।
તસ્માત્તત્ત્વાન્તરતયૈષામનુત્પત્તિરાસ્થેયા ।
તથાચ બ્રહ્મવેદનેન સર્વવેદનપ્રતિજ્ઞાવ્યાહતિઃ, સમસ્તવેદાન્તવ્યાકોપશ્ચેત્યેતદાહ- #વિયદધિકરણે હીતિ#

2.4.1.3.
#તત્પ્રાક્શ્રુતેશ્ચ# ।
નિગદવ્યાખ્યાતમસ્ય ભાષ્યમ્

2.4.1.4.
#તત્પૂર્વકત્વાદ્વાચઃ# ।
વાચ ઇતિ વાક્પ્રાણમનસામુપલક્ષણમ્ ।
અયમર્થઃ-યત્રાપિ તેજઃપ્રભૃતીનાં સૃષ્ટૌ પ્રાણસૃષ્ટિર્નોક્તેતિ બ્રૂષે, તત્રાપ્યુક્તેતિ બ્રૂમહે ।
તથાહિ-યસ્મિન્ પ્રકરણેન તેજોબન્નપૂર્વકત્વં વાક્પ્રાણમનસામામ્નાયતે ઽઅન્નમયં હિઽ ઇત્યાદિના, તદ્યદિ મુખ્યાર્થં તતસ્તત્સામાન્યાત્ર્વેષામેવ પ્રાણાનાં સૃષ્ટિરુક્તા ।
અથ ગૌમં તથાપિ બ્રહ્મકર્તૃકાયાં નામરૂપવ્યાક્રિયાયામુપક્રમોપસંહારપર્યાલોચનયા શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધેશ્ચ બ્રહ્મકાર્યત્વપ્રપઞ્ચાર્થમેવ પ્રાણાદીનામાપેમયત્વાદ્યભિધાનમિત્યુક્તૈવ તત્રાપિ પ્રાણસૃષ્ટિરિતિ સિદ્ધમ્

2.4.2.5.
#સપ્ત ગતેર્વિશેષિતત્વાચ્ચ# ।
અવાન્તરસંગતિમાહ- #ઉત્પત્તિવિષય ઇતિ# ।
સંશયકારણમાહ- #શ્રુતિવિપ્રતિષેધાદિતિ ।
વિશયઃ#સંશયઃ ।
#ક્કચિત્ સપ્ત પ્રાણાઃ# ।
તદ્યથા-ચક્ષુર્ઘ્રાણરસનવાક્શ્રોત્રમનસ્ત્વગિતિ ।
ક્કચિદષ્ટૌ પ્રાણા #ગ્રહત્વેન#બન્ધનેન ગુણેન સંકીર્ત્યન્તે ।
તદ્યથા-ઘ્રાણરસનવાક્ચક્ષુઃ-શ્રોત્રમનોહસ્તત્વગિતિ, ત એતે ગ્રહાઃ, એષાં તુ વિષયા અતિગ્રહાસ્ત્વષ્ટાવેવ ઽપ્રાણો વૈ ગ્રહઃ સો ઽપાનેનાતિગ્રહેણ ગૃહીતો ઽપાનેન હિ ગન્ધાન્ જિઘ્રતિઽ ઇત્યાદિના સંદર્ભેણોક્તાઃ ।
#ક્કચિન્નવ# ।
તદ્યથા- #સપ્ત#
#વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ દ્વાવવાઞ્ચાવિતિ# ।
દ્વે શ્રોત્રે દ્વે ચક્ષુષી દ્વે ઘ્રાણે એકા વાગિતિ સપ્ત ।
પાયૂપસ્થૌ બુદ્ધિમનસી વા દ્વાવવાઞ્ચાવિતિ નચ ।
ક્કચિદ્દશ ।
#નવ વૈ પુરુષે પ્રાણા#સ્ત ઉક્તા નાભિર્દશમીતિ ।
ક્કચિદેકાદશ- #ઽદશેમે પુરુષે પ્રાણાઃઽ# ।
તદ્યથા-બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ઘ્રાણાદીનિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યપિ હસ્તાદીનિ પઞ્ચ આત્મૈકાદશ, આપ્નોત્યધિષ્ઠાનેનેત્યાત્મા મનઃ સ એકાદશ ઇતિ ।
#ક્કચિદ્વાદશ ।
ઽસર્વેષાં સ્પર્શાનાં ત્વગેકાયનમ્ઽ ઇત્યત્ર# ।
તદ્યથા-ત્વગ્નાસિકારસનચક્ષુઃશ્રોત્રમોનોહૃદયહસ્તપાદોપસ્થપાયૂવાગિતિ ।
ક્કચિદેત એવ પ્રાણા અહઙ્કારાધિકાસ્ત્રયોદશ ।
એવં વિપ્રતિપન્નાઃ પ્રાણેયત્તાં પ્રતિ શ્રુતયઃ ।
અત્ર પ્રશ્નપૂર્વં પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #કિં તાવત્ પ્રાપ્તં ।
સપ્તૈવેતિ ।
સપ્તૈવ પ્રાણાઃ કુતઃ-ગતેઃ#અવગતે ।
શ્રુતિભ્યઃ ઽસપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિઽ ઇત્યાદિભ્યઃ ।
ન કેવલં શ્રુતિતો ઽવગતિઃ, વિશેષણાદપ્યેવમેવેત્યાહ- #વિશેષિતત્વાચ્ચ ।
સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણા ઇતિ# ।
યે સપ્ત શીર્ષણ્યાઃ શ્રોત્રાદયસ્તે પ્રાણા ઇત્યુક્તે ઇતરેષામશીર્ષણ્યાનાં હસ્તાદીનામપ્રાણત્વં ગમ્યતે ।
યથા દક્ષિણેનાક્ષ્ણા પશ્યતીત્યુક્તે વામેન ન પશ્યતીતિ ગમ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપિ શ્રુતિવિપ્રતિષેદો યદ્યપિ ચ પૂર્વસંખ્યાસુ ન પરાસાં સંખ્યાનાં નિવેશસ્તથાપ્યવચ્છેદકત્વેન બહ્વીનાં સંખ્યાનામસંભવાદેકસ્યાં કલ્પ્યમાનાયાં સપ્તત્વમેવ યુક્તં પ્રાથમ્યાલ્લાઘવાચ્ચ, વૃત્તિભેદમાત્રવિવક્ષયા ત્વષ્ટત્વાદયો ગમયિતવ્યા ઇતિ પ્રાપ્તમ્

2.4.2.6.
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- #હસ્તાદયસ્તુ સ્થિતે ઽતો નૈવમ્# ।
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
ન સપ્તૈવ કિન્તુ હસ્તાદયો ઽપિ પ્રાણાઃ ।
પ્રમાણાન્તરાદેકાદશત્વે પ્રાણાનાં સ્થિતે ઽતોસ્મિન્ સતિ ।
સાર્વવિભક્તિકસ્તસિઃ ।
નૈવમ્ ।
લાઘવાત્ પ્રાથમ્યાચ્ચ સપ્તત્વમિત્યક્ષરાર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપિ શ્રુતયઃ સ્વતઃપ્રમાણતયાનપેક્ષાસ્તથાપિ પરસ્પરવિરોધાન્નાર્થતત્ત્વપરિચ્છેદાયાલમ્ ।
નચ સિદ્ધે વસ્તુનિ અનુષ્ઠાન ઇવ વિકલ્પઃ સંભવતિ ।
તસ્માત્ પ્રમાણાન્તચરોપનીતાર્થવશેન વ્યવસ્થાપ્યન્તે ।
#યથા હીનેતિ# ।
ઽસ્રુવેણાવદ્યપિઽ ઇતિ માંસપુરોડાશાવદાનાસંભવાત્, સંભવાચ્ચ દ્રવાવદાનસ્ય સ્રુવાવદાને દ્રવાણીતિ વ્યવસ્થાપ્યતે ।
એવમિહાપિ રૂપાદિબુદ્ધિપઞ્ચકકાર્યવ્યવસ્થાતશ્ચક્ષુરાદિબુદ્ધીન્દ્રિયકરણપઞ્ચકવ્યવસ્થા ।
નહ્યન્ધાદયઃ સત્સ્વપીતરેષુ ઘ્રાણાદિષુ ગન્ધાદ્યુપલબ્ધ્યાનુમિતસદ્ભાવેષુ રૂપાદીનુપલભન્તે ।
તથા વચનાદિલક્ષણકાર્યપઞ્ચકવ્યવસ્થાતો વાક્પાણ્યાદિલક્ષણકર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકવ્યવસ્થા ।
નહિ જાતુ મૂકાદયઃ સત્સ્વપિ વિહરણાદ્યવગતસદ્ભાવેષુ પાદાદિષુ બુદ્ધીન્દ્રિયેષુ વા વચનાદિમન્તો ભવન્તિ ।
એવં કર્મબુદ્ધીન્દ્રિયાસંભવિન્યા સંકલ્પાદિક્રિયાવ્યવસ્થયાન્તઃ કરણવ્યવસ્થાનુમાનમ્ ।
એકમપિ ચાન્તઃકરણમનેકક્રિયાકારિ ભવિષ્યતિ, યથા પ્રદીપ એકો રૂપપ્રકાશવર્તિવિકારસ્નેહશોષણહેતુઃ ।
તસ્માન્નાન્તઃકરણભેદઃ ।
એકમેવ ત્વન્તઃકરણં મનનાન્મન ઇતિ ચાભિમાનાદહઙ્કાર ઇતિ ચાધ્યવસાયાદ્બુદ્ધિરિતિ ચાખ્યાયતે ।
વૃત્તિભેદાચ્ચાભિન્નમપિ ભિન્નમિવોપચર્યતે ત્રયમિતિ ।
તત્ત્વેન ત્વેકમેવ ભેદે પ્રમાણાભાવાત્ ।
તદેવમેકાદશાનાં કાર્યાણાં વ્યવસ્થાનાદેકાદશ પ્રાણા ઇતિ શ્રુતિરાઞ્જસી ।
તદનુગુણતયા ત્વિતરાઃ શ્રુતયો નેતવ્યાઃ ।
તત્રાવયુત્યનુવાદેન સપ્તાષ્ટનવદશસંખ્યાશ્રુતયો યથૈકં વૃણીતે દ્વૌ ઇતિ ત્રીન્ વૃણીત ઇત્યેતદાનુગુણ્યાત્ ।
દ્વાદશત્રયોદશસંખ્યાશ્રુતી તુ કથઞ્ચિદ્વૃત્તિભેદેન ભેદં વિવક્ષિત્વોપાસનાદિપરતયા નેતવ્યે ।
તસ્માદેકાદશૈવ પ્રાણા નેતર ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
અપિચ શીર્ષણ્યાનાં પ્રાણાનાં યત્સપ્તત્વાબિધાનં તદપિ ચતુર્ષ્વેવવ્યવસ્થાપનીયમ્, પ્રમાણાન્તરવિરોધાત્ ।
ન ખલુ દ્વે ચક્ષુષી, રૂપોલબ્ધિલક્ષણસ્ય કાર્યસ્યાબેદાત્ ।
પિહિતૈકચક્ષુષસ્તુ ન તાદૃશી રૂપોપલબ્ધિધર્ભવતિ યાદૃશી સમગ્રચક્ષુષઃ, તસ્માદેકમેવ ચક્ષુરધિષ્ઠાનભેદેન તુ ભિન્નમિવોપચર્યતે ।
કાણસ્યાપ્યેકગોલકગતેન ચક્ષુરવયવેનોપલમ્ભઃ ।
એતેન ઘ્રાણશ્રોત્રે અપિ વ્યાખ્યાતે ।
ઇયમપરા સૂત્રદ્વયયોજના- #સપ્તૈવ પ્રાણાઃ#ચક્ષુર્ઘાણરસનવાક્શ્રોત્રમનસ્ત્વચ ઉત્ક્રાન્તિમન્તઃ સ્યુઃ ।
સપ્તાનામેવ ગતિશ્રુતેર્વિશેષિતત્વાદિતિ વ્યાખ્યાતું શઙ્કતે- #નનુ સર્વશબ્દો ઽપ્યત્રેતિ# ।
અસ્યોત્તરં #વિશેષિતત્વાદિતિ# ।
ચક્ષુરાદયસ્ત્વક્પર્યન્તા ઉત્ક્રાન્તૌ વિશેષિતાઃ ।
તસ્માત્સર્વશબ્દસ્ય પ્રકૃતાપેક્ષત્વાત્સપ્તૈવ પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ ન પાણ્યાદય ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
ચોદયતિ-નન્વત્ર વિજ્ઞાનમષ્ટમમિતિ ।
ઽન વિજાનાતીત્યાહુઃઽ ઇત્યનેનાનુક્રાન્તમ્ ।
પરિહરતિ-નૈષ દોષ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તમાહ- #હસ્તાદયસ્ત્વપરે સપ્તભ્યો ઽતિરિક્તાઃ પ્રાણાઃ#ઉત્ક્રાન્તિભાજો ઽવગમ્યન્તે ગ્રહત્વશ્રુતેર્હસ્તાદીનામ્ ।
એવં ખલ્વેષાં ગ્રહત્વામ્નાનમુપપદ્યેત ।
યદ્યામુક્તેરાત્માનં બધ્નીયુરિતરથા ષાટ્કોશિકશરીરવદેષાં ગ્રહત્વં નામ્નાયેત ।
અત એવ ચ સ્મૃતિરેષાં મુક્ત્યવધિતામાહ #-પુર્યષ્ટકેનેતિ# ।
તથાથર્વણશ્રુતિરપ્યેષામેકાદશાનામુત્ક્રાન્તિમભિવદતિ ।
તસ્માચ્છુત્યન્તરેભ્યઃ સ્મૃતેશ્ચ સર્વશબ્દાર્થાસંકોચાચ્ચ સર્વેષામુત્ક્રમેણ સ્થિતે ઽસ્મિન્નૈવં યદુક્તં સપ્તૈવેતિ, કિન્તુ પ્રદર્શનાર્થં સપ્તત્વસંખ્યેતિ સિદ્ધમ્

2.4.3.7.
#અણવશ્ચ# ।
અત્ર સાંખ્યાનામાહઙ્કારિકત્વાદિન્દ્રિયાણામહઙ્કારસ્ય ચ જગ્નામણ્ડલવ્યાપિત્વાત્સર્વગતાઃ પ્રાણાઃ ।
વૃત્તિસ્તેષાં શરીરદેશતયા પ્રાદેશિકી તન્નિબન્ધના ચ ગત્યાગતિશ્રુતિરિતિ મન્યન્તે, તાન્પ્રત્યાહ-અણવશ્ચ પ્રાણા અનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્તા ચાણુત્વં દુરધિગમત્વાન્ન તુ પરમાણુત્વં દેહવ્યાપિકાર્યાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્તાપદૂનસ્ય શિશિરહ્રદનિમગ્નસ્ય સર્વાઙ્ગીણશીતસ્પર્શોપલબ્ધિરસ્તીત્યુક્તમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદિ સર્વગતાનીન્દ્રિયાણિ ભવેયુસ્તતો વ્યવબિતવિપ્રવૃષ્ટસ્તૂપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વગતત્વે ઽપિ દેહાવચ્છિન્નાનામેવ કરણત્વં તેન ન વ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટવસ્તૂપલમ્ભપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્, હન્ત પ્રાપ્તાપ્રાપ્તાવિવેકેન શરીરાવચ્છિન્નાનામેવ તેષાં કરણત્વમિન્દ્રિયત્વમિતિ ન વ્યાપિનામિન્દ્રિયભાવઃ ।
તથાચ નામમાત્રે વિસંવાદો નાર્થે ઽસ્માભિસ્તદિન્દ્રિયમુચ્યતે ભવદ્ભિસ્તુ વૃત્તિરિતિ સિદ્ધમણવઃ પ્રાણા ઇતિ ।
.7 ॥
2.4.4.8.
#શ્રેષ્ઠશ્ચ# ।
ન કેવલમિતરે પ્રાણા બ્રહ્મવિકારાઃ ।
શ્રેષ્ઠશ્ચ પ્રાણો બ્રહ્મવિકારઃ ।
ઽનાસદાસીત્ઽ ઇત્યધિકૃત્ય પ્રવૃત્તે બ્રહ્મસૂક્તે નાસદાસીયે સર્ગાત્પ્રાગાનીદિતિ પ્રાણવ્યાપારશ્રવણાદસતિ ચ વ્યાપારાનુપપત્તે પ્રાણસદ્ભાવાજ્જ્યેષ્ઠત્વશ્રુતેશ્ચ ન બ્રહ્મવિકારઃ પ્રાણ ઇતિ મન્વાનસ્ય બહુશ્રુતિવિરોધે ઽપિ ચ શ્રુત્યોરેતયોર્ગતિમપશ્યતઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
રાદ્ધાન્તસ્તુ બહુશ્રુતિવિરોધાદેવાનીદિતિ ન પ્રાણવ્યાપારપ્રતિપાદિની, કિન્તુ સૃષ્ટિકારણમાનીત્ જીવતિ સ્મ આસીદિતિ યાવત્ ।
તેન તત્સદ્ભાવપ્રતિપાદનપરા ।
જ્યેષ્ઠત્વં ચ શ્રોત્રાદ્યપેક્ષમિતિ ગમયિતવ્યમ્ ।
તસ્માદ્બહુશ્રુત્યનુરોધાન્મુખ્યસ્યાપિ પ્રાણસ્ય બ્રહ્મવિકારત્વમિતિ સિદ્ધમ્

2.4.5.9.
#ન વાયુક્રિયે પૃથગુપદેશાત્# ।
સંપ્રતિ મુખ્યપ્રાણસ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
અત્ર હિ ઽયઃ પ્રાણઃ સ વાયુઃઽ ઇતિ શ્રુતેર્વાયુરેવ પ્રાણ ઇતિ પ્રતિબાતિ ।
અથવા ઽપ્રાણ એવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સ વાયુના જ્યોતિષાઽ ઇતિ વાયોર્ભેદેન પ્રાણસ્ય શ્રવણાદેતદ્વિરોધાદ્વરં તન્ત્રાન્તરીયમેવ પ્રાણસ્ય સ્વરૂપમસ્તુ, શ્રુતી ચ વિરુદ્ધાર્થે કથઞ્ચિન્નેષ્યેતે ઇતિ સામાન્યકરણવૃત્તિરેવ પ્રાણો ઽસ્તુ ।
ન ચાત્રાપિ કરણેભ્યઃ પૃથક્પ્રાણસ્યાનુક્રમણશ્રુતિવિરોધો વૃત્તિવૃત્તિમતોર્ભેદાદિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ-ન સામાન્યેન્દ્રિયવૃત્તિઃ પ્રાણઃ ।
સ હિ મિલિતાનાં વેન્દ્રિયાણાં વૃત્તિર્ભવેત્ પ્રત્યેકં વા ।
ન તાવન્મિલિતાનામ્, એકદ્વિત્રિચતુરિન્દ્રિયાભાવે તદભાવપ્રસભઙ્ગાત્ ।
નો ખલુ ચૂર્ણહરિદ્રાસંયોગજન્મારુણગુણસ્તયોરન્યતરાભાવે ભવિતુમર્હતિ ।
નચ બહુવિષ્ટિસાધ્યં શિબિકોદ્વહનં દ્વિત્રિવિષ્ટિસાધ્યં બવતિ ।
ન ચ ત્વગેકસાધ્યં, તથા સતિ સામાન્યવૃત્તિત્વાનુપપત્તેઃ ।
અપિચ યત્સંભૂય કારકાણિ નિષ્પાદયન્તિ તત્પ્રધાનવ્યાપારાનુગુણાવાન્તરવ્યાપારેણૈવ યથા વયસાં પ્રાતિસ્વિકો વ્યાપારઃ પઞ્જરચાલનાનુગુણઃ ।
ન ચેન્દ્રિયાણાં પ્રાણે પ્રધાનવ્યાપારે જનયિતવ્યે ઽસ્તિ તાદૃશઃ કશ્ચિદવાન્તરવ્યાપારસ્તદનુગુણઃ ।
યે ચ રૂપાદિપ્રત્યયા ન તે તદનુગુણાઃ, તસ્માન્નેન્દ્રિયાણાં સામાન્યવૃત્તિઃ પ્રાણસ્તથા ચ વૃત્તિવૃત્તિમતોઃ કથઞ્ચિદ્ભેદવિવક્ષયા ન પૃથગુપદેશો ગમયિતવ્યઃ ।
તસ્માન્ન ક્રિયા, નાપિ વાયુમાત્રં પ્રાણઃ, કિન્તુ વાયુભેદ એવાધ્યાત્મામાપન્નઃ પઞ્ચવ્યૂહઃ પ્રાણ ઇતિ

2.4.5.10.
સ્યાદેતત્ ।
યથા ચક્ષુરાદીનાં જીવં પ્રતિ ગુણભૂતત્વાજ્જીવસ્ય ચ શ્રેષ્ઠત્વાજ્જીવઃ સ્વતન્ત્ર એવં પ્રાણો ઽપિ પ્રાધાન્યાત્ શ્રેષ્ઠત્વાચ્ચ સ્વતન્ત્રઃ પ્રાપ્નોતિ ।
નચ દ્વયોઃ સ્વતન્ત્રયોરેકસ્મિન્ શરીરે એકવાક્યત્વમુપપદ્યત ઇત્યપર્યાયં વિરુદ્ધાનેકદિક્ક્રિયતયા દેહ ઉન્મથ્યેત ।
ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે- #ચક્ષુરાદિવત્તુ તત્સહશિષ્ટ્યાદિભ્યઃ# ।
યદ્યપિ ચક્ષુરાદ્યપેક્ષયા શ્રેષ્ઠત્વં પ્રાધાન્યં ચ પ્રાણસ્ય તથાપિ સંહતત્વાદચેતનત્વાદ્ભૌતિકત્વાચ્ચક્ષુરાદિબિઃ સહશિષ્ટત્વાચ્ચચ પુરુષાર્થત્વાત્ પુરુષં પ્રતિ પારતન્ત્ર્યં શયનાસનાદિવદ્ભવેત્ ।
તથાચ યથા મન્ત્રીતરેષુ નૈયોગિકેષુ પ્રધાનમપિ રાજાનમપેક્ષ્યાસ્વતન્ત્ર એવં પ્રાણો ઽપિ ચક્ષુરાદિષુ પ્રધાનમપિ જીવે ઽસ્વતન્ત્ર ઇતિ

2.4.5.11.
સ્યાદેતચ્ચક્ષુરાદિબિઃ સહ શાસનેન કરણં ચેત્ પ્રાણઃ ।
એવં સતિ ચક્ષુરાદિવિષયરૂપાદિવદસ્યાપિ વિષયાન્તરં વક્યવ્યમ્ ।
નચ તચ્છક્યં વક્તુમ્ ।
એકાદશકરણગણનવ્યાકોપશ્ચેતિ દોષં પરિહરતિ- #અકરણત્વાચ્ચ ન દોષસ્તથાહિ દર્શયતિ# ।
ન પ્રાણઃ પરિચ્છેદધારણાદિકરણમસ્માભિરભ્યુપેયતે યેનાસ્ય વિષયાન્તરમન્વિષ્યેત ।
એકાદશત્વં ચ કરણાનાં વ્યાકુપ્યેતાપિ તુ પ્રાણાન્તરાસંભવિ દેહેન્દ્રિયવિધારણકારણં પ્રાણઃ ।
તચ્ચ શ્રુતિપ્રબન્ધેન દર્શિતં ન કેવલં શરીરેન્દ્રિયધારણમસ્ય કાર્યમ્

2.4.5.12.
અપિચ- #પઞ્ચવૃત્તિર્મનોવદ્વ્યપદિશ્યતે# ।
ઽવિપર્યયો મિથ્યાજ્ઞાનમતદ્રૂપપ્રતિષ્ઠમ્ઽ યથા મરુમરીચિકાદિષુ સલિલાદિબુદ્ધયઃ ।
અતદ્રૂપપ્રતિષ્ઠતા ચ સંશયે ઽપ્યસ્તિ તસ્યૈકાપ્રતિષ્ઠાનાત્ ।
અતઃ સો ઽપિ સંગૃહીતઃ ।
ઽશબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઃઽ ।
યદ્યપિ મિથ્યાજ્ઞાને ઽપ્યસ્તિ વસ્તુશૂન્યતા તથાપિ ન તસ્ય વ્યવહારહેતુતાસ્તિ ।
અસ્ય તુ પણ્ડિતરૂપવિચારાસહસ્યાપિ શબ્દજ્ઞાનમાહાત્મ્યાદ્વ્યવહારાહેતુભાવો ઽસ્ત્યેવ ।
યથ પુરુષસ્ય ચૈતન્યમિતિ ।
નહ્યત્ર ષષ્ઠ્યર્થઃ સંબન્ધો ઽસ્તિ, તસ્ય ભેદાધિષ્ઠાનત્વાત્ ।
ચૈતન્યસ્ય પુરુષાદત્યન્તાભેદાત્ ।
યદ્યપિ ચાત્રાભાવપ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્નેષ્યતે તથાપિ વિક્ષેપસંસ્કારલક્ષણા મનોવૃત્તિરિહાસ્ત્યેવેતિ સજ્ઞવમવદાતમ્

2.4.6.13.
#અણુશ્ચ# ।
ઽસમાસ્ત્રિભિર્લોકૈઃઽ ઇતિ વિભુત્વશ્રવણાદ્વિભુઃ પ્રાણઃ, ઽસમઃ પ્લુષિણાઽ ઇત્યાદ્યાસ્તુ શ્રુતયો વિભોરપ્યવચ્છેદાદ્ભાવિષ્યન્તિ ।
યથા વિભુન આકાશસ્ય કુટકરકાદ્યવચ્છેદાત્કુટાદિસામ્યમિતિ પ્રાપ્ત આહ- #અણુશ્ચ# ।
ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતિશ્રુતિભ્ય આધ્યાત્મિકસ્ય પ્રાણસ્યાવચ્છિન્નતા ન વિભુત્વમ્ ।
દુરધિગમતામાત્રેણ ચ શરીરવ્યાપિનો ઽપ્યણુત્વમુપચર્યતે ન ત્વણુત્વમિત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
યત્ત્વસ્ય વિભુત્વાન્માનં તદાધિદૈવિકેન સૂત્રાત્મના સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપેણ ન ત્વાધ્યાત્મિકેન રૂપેણ ।
તદાશ્રયાશ્ચ ઽસમઃ પ્લુષિણાઽ ઇત્યેવમાદ્યાઃ શ્રુતયો દેહસામ્યમેવ પ્રાણસ્યાહુઃ સ્વરૂપતો ન તુ કરકાકાશવત્પરોપાધિકતયા કથઞ્ચિન્નતવ્યા ઇતિ

2.4.7.14.
#જ્યોતિરાદ્યધિષ્ઠાનં તુ તદામનનાત્# ।
યદ્ધિ તત્કાર્યં કુર્વદ્દૃષ્ટં તત્સ્વમહિમ્નૈવ કરોતિત્યેષ તાવદુત્સર્ગઃથ પરાધિષ્ઠાનં તુ તસ્ય બલવત્પ્રમાણાન્તરવશાત્. સ્યાદેતત્ ।
વાસ્યાદીનાં તક્ષાદ્યધિષ્ઠિતાનામચેતનાનાં કાર્યકારિત્વદર્શનાદચેતનત્વેનોન્દ્રિયાણામપ્યધિષ્ઠાતૃદેવતાકલ્પનેતિ ચેત્ ।
ન ।
જીવસ્થૈવાધિષ્ઠાતુશ્ચેતનસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
નચ ઽઅગ્નિર્વાગ્ભૂત્વવા મુખં પ્રાવિશત્ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો દેવતાનામપ્યધિષ્ઠાતૃત્વમભ્યુપગન્તું યુક્તમ્ ।
અનેકાધિષ્ઠાનાભ્યુપગમે હિ તેષામેકાભિપ્રાયનિયમનિમિત્તાભાવાન્ન કિઞ્ચિત્કાર્યમુત્પદ્યેત વિરોધાત્ ।
અપિચ ય ઇન્દ્રિયાણામધિષ્ઠાતા સ એવ ભોક્તેતિ દેવતાનાં ભોક્તૃત્વેન સ્વામિત્વં શરીર ઇતિ ન જીવઃ સ્વામી સ્યાદ્ભોક્તા ચ ।
તસ્માદગ્ન્યાદ્યુપચારો વાગાદિષુ પ્રકાશકત્વાદિના કેનચિન્નિમિત્તેન ગમયિતતવ્યો નતુ સ્વરૂપેણાગ્ન્યાદિદેવતાનાં મુખાદ્યનુપ્રવેશ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-નાનાવિધાસુ તાવચ્છુતિષુ સ્મૃતિષુ ચ તત્ર તત્ર વાગાદિષ્વગ્ન્યાદિદેવતાધિષ્ઠાનવગમ્યતે ।
નચ તદસત્યામનુપપત્તૌ ક્લેશેન વ્યાખ્યાતુમુચિતમ્ ।
નચ સ્વરૂપોપયોગભેદજ્ઞાનવિરહિણો જીવસ્યેન્દ્રિયાધિષ્ઠાતૃત્વસંભવઃ, સંભવતિ તુ દેવતાનામિન્દ્રિયાદ્યાર્ષેણ જ્ઞાનેન સાક્ષાત્કૃતવતીનાં તત્સ્વરૂપભેદતદુપયોગભેદવિજ્ઞાનમ્ ।
તસ્માત્તાસ્તા એવ દેવતાસ્તત્તત્કરણાધિષ્ઠાત્ર્ય ઇતિ યુક્તં ન તુ જીવઃ ।
ભવતુ વા જીવો ઽપ્યધિષ્ઠાતા તથાપ્યદોષઃ ।
અનેકેષામધિષ્ઠાતણામેકઃ પરમેશ્વરો ઽસ્તિ નિયન્તાન્તર્યામી તદ્શાદ્વિપ્રતિપિત્સવો ઽપિ ન વિપ્રતિપત્તુમર્હન્તિ ।
તથા ચૈકવાક્યતયા ન તત્કાર્યોત્પત્તિપ્રત્યૂહઃ ।
ન ચૈતાવતા દેવતાનામત્ર શરીરે ભોક્તૃત્વમ્ ।
નહિ યન્તા રથમધિતિષ્ઠિન્નપિ તત્સાધ્યવિજયાદેર્ભોક્તાપિ તુ સ્વામ્યેવ ।
એવં દેવતા અધિષ્ઠાત્ર્યો ઽપિ ન ભોક્ત્ર્યસ્તાસાં તાવ્નમાત્રસ્ય શ્રુતત્વાત્ ।
ભોક્તા તુ જીવ એવ ।
નચ નરાદિશરીરોચિતં દુઃખબહુલમુપભોગં સુખમપ્યો દેવતા અર્હન્તિ ।
તસ્માત્ પ્રાણાનામધિષ્ઠાત્ર્યો દેવતા ઇતિ સિદ્ધમ્, શેષમતિરોહિતાર્થમ્

2.4.7.15.

2.4.7.16.

2.4.8.17.

#ત ઇન્દ્રિયાણિ તદ્વ્યપદેશાદન્યત્ર શ્રેષ્ઠાત્# ।
મા ભૂત્ પ્રાણો વૃત્તિરિન્દ્રિયામામ્ ।
ઇન્દ્રિયાણ્યેવાસ્ય જ્યેષ્ઠસ્ય ચ પ્રાણસ્ય વૃત્તયો ભવિષ્યન્તિ ।
તદ્ભાવાભાવાનુવિધાયિભાવાભાવત્વમિન્દ્રિયાણાં શ્રુત્યનુભવસિદ્ધં, તથાચ પ્રાણશબ્દસ્યૈકસ્યાન્યાટ્યમનેકાર્ત્વં ન ભવિષ્યતિ ।
વૃત્તીનાં વૃત્તિમતસ્તત્ત્વાન્તરત્વાભાવાત્ ।
તત્ત્વાન્તરત્વે ત્વિન્દ્રિયાણાં, પ્રાણશબ્દસ્યાનેકાર્થત્વં પ્રસજ્યેત ।
ઇન્દ્રિયેષુ લાક્ષણિકત્વં વા ।
નચ મુખ્યસંભવે લક્ષણા યુક્તા ઉઘન્યત્વાત્ ।
નચ ભેદેન વ્યપદેશો ભેદસાધનમ્ ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽ ઇત્યાદિર્મનસો ઽપીન્દ્રિયેભ્યો ઽસ્તિ ભેદેન વ્યપદેશ ઇત્યનિન્દ્રિયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્મૃતિવશાત્તુ તસ્યેન્દ્રિયત્વે ઇન્દ્રિયામામપિ પ્રાણાદ્ભેદેન વ્યપદિષ્ટાનામપ્યસ્તિ પ્રાણસ્વભાવત્વે ઽહન્ત અસ્યૈવ રૂપમસામઽ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
તસ્માદુપપત્તેઃ શ્રુતેશ્ચ પ્રાણસ્યૈવ વૃત્તસ્ય એકાદશેન્દ્રિયાણિ ન તત્ત્વાન્તરાણીતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-મુખ્યાત્ પ્રાણાત્તત્ત્વાન્તરાણીન્દ્રિયામિ, તત્ર તત્ર ભેદેન વ્યપદેશાત્ ।
મૃત્યુપ્રાપ્તાપ્રાપ્તત્વલક્ષણવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગશ્રુતેઃ ।
અર્થક્રિયાભેદાચ્ચ ।
દેહધારણં હિ પ્રાણસ્ય ક્રિયાર્ઽથાલોચનમનને ચેન્દ્રિયાણામ્ ।
નચ તદ્ભાવાબાવાનુવિધાનં તદ્વૃત્તિતામાવહતિ ।
દેહેન વ્યભિચારાત્ ।
પ્રાણાદયો હિ દેહાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનો નચ દેહાત્મનઃ ।
યાપિ ચ પ્રાણરૂપતામિન્દ્રિયાણામભિદધાતિ શ્રુતિઃ, તત્રાપિ પૌર્વાપર્યાલોચનાયાં ભેદ એવ પ્રતીયત ઇત્યુક્તં ભાષ્યકૃતા ।
તસ્માદ્બહુશ્રુતિવિરોધાત્ પૂર્વાપરવિરોધાચ્ચ પ્રાણરૂપતાભિધાનમિન્દ્રિયાણાં પ્રાણાયત્તતયા ભાક્તં ગમયિતવ્યમ્ ।
મનસસ્ત્વિન્દ્રિયત્વે સ્મૃતેરવગતે ક્કચિદિન્દ્રિયેભ્યો ભેદેનોપાદાનં ગોબલીવર્દન્યાયેન ।
અથવા ઇન્દ્રિયાણાં વર્તમાનમાત્રવિષયત્વાન્મનસસ્તુ ત્રૈકાલ્યગોચરત્વાદ્ભેદેનાભિધાનમ્ ।
નચ પ્રાણે ભેદવ્યપદેશબાહુલ્યં તથા નેતું યુક્તમ્ ।
પ્રાણરૂપતાશ્રુતેશ્ચ ગતિર્દર્શિતા ।
તથા જ્યેષ્ઠે પ્રાણશબ્દસ્ય મુખ્યત્વાદિન્દ્રિયેષુ તતસ્તત્ત્વાન્તરેષુ લાક્ષણિકઃ પ્રાણશબ્દ ઇતિ યુક્તમ્ ।
નચ મુખ્યત્વાનુરોધેનાવગતભેદયોરૈક્યં યુક્તં, મા ભૂદ્ગઙ્ગાદીનાં તીરાદિભિરૈક્યમિતિ ।
અન્યે તુ ભેદશબ્દાધ્યયાહારભિયા ભેદશ્રુતેશ્ચેતિ પૌનરુક્ત્યભિયા ચ તચ્છબ્દસ્ય ચાનન્તરોક્તપરમાર્થકત્વાદન્યથા વર્ણયાઞ્ચક્રુઃ ।
કિમેકાદશૈવ વાગાદય ઇન્દ્રિયાણ્યાહો પ્રાણો ઽપીતિ વિશયે ઇન્દ્રસ્યાત્મનો લિઙ્ગમિન્દ્રિયં, તથાચ વાગાદિવત્પ્રાણસ્યાપીન્દ્રલિઙ્ગમિન્દ્રિયામિતિ વાગાદિવત્પ્રાણો ઽપીન્દ્રિયમિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઇન્દ્રિયાણિ વાગાદિનિ શ્રેષ્ઠાત્ પ્રાણાદન્યત્ર ।
કુતઃ-તેનેન્દ્રિયશબ્દેન તેષામેવ વાગાદીનાં વ્યપદેશાત્ ।
નહિ મુખ્યે પ્રાણા ઇન્દ્રિયશબ્દો દૃષ્ટચરઃ ।
ઇન્દ્રલિઙ્ગતા તુ વ્યુત્પત્તિમાત્રનિમિત્તં યથા ગચ્છતીતિ ગૌરિતિ ।
પ્રવૃત્તિનિમિત્તં તુ દેહાધિષ્ઠાનત્વે સતિ રૂપાદ્યાલોચનકરણત્વમ્ ।
ઇદં ચાસ્ય દેહાધિષ્ઠાનત્વં યદ્દેહાનુગ્રહોપઘાતાભ્યાં તદનુગ્રહોપઘાતૌ ।
તથાચ નાલોકસ્યેન્દ્રિયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માદ્રૂઢેર્વાગાદય એવેન્દ્રિયાણિ ન પ્રાણ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
બાષ્યકારીયં ત્વધિકરણં ભેદશ્રુતેરિત્યાદિષુ સૂત્રેષુ નેયમ્

2.4.8.18.

2.4.8.19.

2.4.9.20.
સંજ્ઞામૂર્તિકૢપ્તિસ્તુ ત્રિવૃત્કુર્વત ઉપદેશાત્ ।
સત્પ્રક્રિયાયાં ઽતત્તેજ ઐક્ષતઽ ઇત્યાદિના સંદર્ભેણ તેજો ઽબન્નાનાં સૃષ્ટિં વિધાયોપદિશ્યતે-ઽસેયં દેવતૈક્ષત હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકાં કરવાણિઽ ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ-પૂર્વોક્તં બહુભવનમીક્ષણપ્રયોજનમદ્યાપિ સર્વથા ન નિષ્પન્નમિતિ પુનરીક્ષાં કૃતવતી બહુભવનમેવ પ્રયોજનમુદ્દિશ્ય કથં હન્તેદાનીમહમિમા યથોક્તાસ્તેજ આદ્યાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પૂર્વસૃષ્ટાવુભૂતેન સંપ્રતિ સ્મરણસંનિધાપિતેન જીવેન પ્રાણાધરણકર્ત્રાત્મનાનુપ્રવિશ્ય બુદ્ધ્યાદિભૂતમાત્રાયામદર્શ ઇવ મુખબિમ્બં તોય ઇવ ચન્દ્રમસો બિમ્બં છાયામાત્રતયાનુપ્રવિશ્ય નામ ચ રૂપં ચ તે વ્યાકરવાણિ વિસ્પષ્ટં કરવાણીદમસ્ય નામેદં ચ રૂપમિતિ ।
તાસાં તિસૃણાં દેવતાનાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતં તેજો ઽબન્નાત્મના ત્ર્યાત્મિકાં ત્ર્યાત્મિકામેકૈકાં દેવતાં કરવાણીતિ ।
તત્ર સંશયઃ-કિં જીવકર્તૃકમિદં નામરૂપવ્યાકરણમાહો પરમેશ્વરકર્તૃકમિતિ ।
યદિ જીવકર્તૃકં તતઃ ઽઆકાશો હ વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતાઽ ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધાદનધ્યવસાયઃ ।
અથ પરમેશ્વરકર્તૃકં, તતો ન વિરોધઃ ।
તત્ર ડિત્થડવિત્થાદિનામકરણે ચ ઘટપટાદિરૂપકરણે ચ જીવકર્તૃત્વદર્શનાદિહાપિ ત્રિવૃત્કરણે નામરૂપકરણે ચાસ્તિ સંભાવના જીવસ્ય ।
તથાચ યોગ્યત્વાદનેન જીવેનેતિ વ્યાકરવાણીતિ પ્રધાનક્રિયયા સંબધ્યતે, ન ત્વાનન્તર્યાદનુપ્રવિશ્યેત્યનેન સંબધ્યતે ।
પ્રધાનપદાર્થસંબન્ધો હિ સાક્ષાત્સર્વેષાં ગુણભૂતાનાં પદાર્થાનામૌત્સર્ગિકસ્તાદર્થ્યાત્તેષામ્ ।
તસ્ય તુ ક્કચિત્સાક્ષાદસંભવાત્પરમ્પરાશ્રયણં, સાક્ષાત્સંભવશ્ચ યોગ્યતયા દર્શિતઃ ।
નનુ સેયં દેવતેતિ પરમેશ્વરકર્તૃત્વં શ્રૂયતે ।
સત્યમ્ ।
પ્રયોજકતયા તુ તદ્ભવિષ્યતિ ।
યથા લોકે ચારેણાહં પરસૈન્યમનુપ્રવિશ્ય સંકલયાનીતિ ।
યદિ પુનરસ્ય સાક્ષાત્કર્તૃભાવો ભવેદનેન જીવેનેત્યનર્થકં સ્યાત્ ।
નહિ જીવસ્યાન્યથા કરણભાવો ભવિતુમર્હતિ ।
પ્રયોજકકર્તુસ્તત્સાક્ષાત્કર્તા કરણં ભવતિ પ્રધાનક્રિયોદ્દેશેન પ્રયોજકેન પ્રયોજ્યકર્તુર્વ્યાપનાત્ ।
તસ્માદત્ર જીવસ્ય કર્તૃત્વં નામરૂપવ્યાકરણે ઽન્યત્ર તુ પરમેશ્વરસ્યેતિ વિરોધાદનધ્યવસાય ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-પરમેશ્વરસ્યૈવેહાપિ નામરૂપવ્યાકર્તૃત્વમુપદિશ્યતે ન તુ જીવસ્ય, તસ્ય પ્રધાનક્રિયાસંબન્ધં પ્રત્યયોગ્યત્વાત્ ।
નન્વન્યત્ર ડિત્થજવિત્થાદિનામક4મણિ ઘટશરાવાદિરૂપકર્મણિ ચ કર્તૃત્વદર્શનાદિહાપિ યોગ્યતા સંભાવ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
નિરિનદીસમુદ્રાદિનિર્માણાસામર્થ્યેનાર્થાપત્ત્યભાવપરિચ્છિન્નેન સંભાવનાપબાધનાત્ ।
તસ્માત્ પરમેશ્વરસ્યૈવાત્ર સાક્ષાત્કર્તૃત્વમુપદિશ્યતે ન જીવસ્ય ।
અનુપ્રવિશ્યેત્યનેન તુ સંનિહિતેનાસ્ય સંબન્ધો યોગ્યત્વાત્ ।
ન ચાનર્થક્યં ત્રિવૃત્કરણસ્ય ભોક્તૃજીવાર્થતયા તદનુપ્રવેશાભિધાનસ્યાર્થવત્ત્વાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અનુપ્રવિશ્ય વ્યાકરવાણીતિ સમાનકર્તૃત્વે ક્ત્વઃ સ્મરણાત્ પ્રવેશનકર્તુર્જીવસ્યૈવ વ્યાકર્તૃત્વમુપદિશ્યતે ઽન્યથા તુ પરમેશ્વરસ્ય વ્યાકર્તૃત્વે જીવસ્ય પ્રવેષ્ટૃત્વે ભિન્નકર્તૃકત્વેન ક્ત્વઃ પ્રયોગો વ્યાહન્યેતેત્યત્રાહ- #નચ જીવો નામેતિ# ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્

2.4.9.21.
#માંસાદિ ભૌમં યથાશબ્દમિતરયોશ્ચ# ।
અત્ર ભાષ્યકૃતોત્તરસૂત્રશેષતયા સૂત્રમેતદ્વિષયોપદર્શનપરતયા વ્યાખ્યાતમ્ ।
શઙ્કાનિરાકરણાર્થત્વમપ્યસ્ય શક્યં વક્તુમ્ ।
તથાહિ-યો ઽન્નસ્યાણિષ્ઠો ભાગસ્તન્મનસ્તેજસસ્તુ યો ઽણિષ્ઠો બાગઃ સ વાગિત્યત્ર હિ કાણાદાનાં સાંખ્યાનાં ચાસ્તિ વિપ્રતિપત્તિઃ ।
તત્ર કાણાદા મનો નિત્યમાચક્ષતે ।
સાંખ્યાસ્ત્વાહઙ્કારિકે વાઙ્મનસે ।
અન્નભાગતાવચનં ત્વસ્યાન્નસંબન્ધલક્ષણાર્થમ્ ।
અન્નોપભોગે હિ મનઃ સ્વસ્થં ભવતિ ।
એવં વાચો ઽપિ પાટવેન તેજઃસામ્યમભ્યૂહનીયમ્ ।
તત્રેદમુપતિષ્ઠતે- #માંસાદિતિ# ।
વાઙ્મનસ ઇતિ વક્તવ્યે માંસાદ્યભિધાનં સિદ્ધેન સહ સાધ્યસ્યોપન્યાસો દૃષ્ટાન્તલાભાય ।
યથા માંસાદિ ભૌમાદ્યેવં વાઙ્મનસે અપિ તૈજસભૌમે ઇત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ન તાવદ્બ્રહ્મવ્યતિરિક્તમસ્તિ કિઞ્ચિન્નત્યમ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનેન સર્વજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાવ્યાઘાતાત્, બહુશ્રુતિવિરોધાચ્ચ નાપ્યાહઙ્કારિકમ્, અહઙ્કારસ્ય સાંખ્યાભિમતસ્ય તત્ત્વસ્યાપ્રામાણિકત્વાત્ ।
તસ્માદસતિ બાધકે શ્રુતિરાઞ્જસી નાન્યથા કથઞ્ચિન્નેતુમુચિતેતિ કઞ્ચિદ્દોષમિત્યુક્તં તં દોષં દર્શયન્નાહ પૂર્વપક્ષી- #યદિ સર્વમેવ ઇતિ#

2.4.9.22.
#વૈશેષ્યાત્તુ તદ્વાદસ્તદ્વાદઃ#

2.4.9.22.
ત્રિબૃત્કરણાવિશેષે ઽપિ યસ્ય ચ યત્ર ભૂયસ્ત્વં તેન તસ્ય વ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ

ઇતિ શ્રીમદ્વાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે શ્રીમદ્ભગવત્પાદશારીરકભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં દ્વિતીયસ્યાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ