ભામતિ · અધ્યાય 22

#ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય સાંખ્યાદિમતાનાં દુષ્ટત્વપ્રદર્શનં નામ દ્વિતીયઃપાદઃ#
#દ્વિદીયાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ# ।
2.3.1.1.
#ન વિયદશ્રુતેઃ# ।
પૂર્વં પ્રમાણાન્તરવિરોધઃ શ્રુતેર્નિરાકૃતઃ ।
સંપ્રતિ તુ શ્રુતીનામેવ પરસ્પરવિરોધો નિરાક્રિયતે ।
તત્ર સૃષ્ટિશ્રુતીનાં પરસ્પરવિરોધમાહ- #વેદાન્તેષુ તત્ર તત્રેતિ# ।
શ્રુતિવિપ્રતિષેધાચ્ચ પરપક્ષાણામનપેક્ષિતત્વં સ્થાપિતં તદ્વત્સ્વપક્ષસ્ય શ્રુતિવિપ્રતિષેધાદિતિ ।
#તદર્થનિર્મલત્વમર્#થાભાસવિનિવૃત્ત્યાર્થતત્ત્વપ્રતિપાદનમ્ ।
તસ્ય ફલં સ્વપક્ષસ્ય જગતો બ્રહ્મકારણત્વસ્યાનપેક્ષત્વાશઙ્કાનિવૃત્તિઃ ।
ઇહ હિ પૂર્વપક્ષે શ્રુતીનાં મિથો વિરોધઃ પ્રતિપાદ્યતે, સિદ્ધાન્તે ત્વવિરોધઃ ।
તત્ર સિદ્ધાન્ત્યેકદેશિનોવચનં ઽન વિયદશ્રુતેઃઽ ઇતિ ।
તસ્યાભિસંધિઃ-યદ્યપિ તૈત્તિરીયકે વિયદુત્પત્તિશ્રુતિરસ્તિ તથાપિ તસ્યાઃ પ્રમાણાન્તરવિરોધાદ્બહુશ્રુતિવિરોધાચ્ચ ગૌણત્વમ્ ।
તથાચ વિયતો નિત્યત્વાત્તેજઃપ્રમુખ એવ સર્ગઃ, તથાચ ન વિરોધઃ શ્રુતીનામિતિ ।
તદિદમુક્તમ્- #પ્રથમં તાવદાકાશમાશ્રિત્ય ચિન્ત્યતે કિમસ્યાકાશસ્યોત્પત્તિરસ્ત્યુત નાસ્તીતિ# ।
યદિ નાસ્તિ ન શ્રુતિવિરોધાશઙ્કા ।
અથાસ્તિ તતઃ શ્રુતિવિરોધ ઇતિ તત્પરિહારાય પ્રયત્નાન્તરમાસ્થેયમિત્યર્થઃ

2.3.1.2.
તત્ર પૂર્વપક્ષસૂત્રમ્- #અસ્તિ તુ# ।
તૈત્તિરીયે હિ સર્ગપ્રકરણે કેવલસ્યાકાશસ્યૈવ પ્રથમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતે ।
છાન્દોગ્યે ચ કેવલસ્ય તેજસઃ પ્રથમઃ સર્ગઃ ।
નચ શ્રુત્યન્તરાનુરોધેનાસહાયસ્યાધિગતસ્યાપિ સસહાયતાકલ્પનં યુક્તમસાહત્વાવગમવિરોધાત્ ।
શ્રુતસિદ્ધ્યર્થં ખલ્વશ્રુતં કલ્પ્યતે ન તુ તદ્વિધાતાય, વિહન્યતે ચાસહાયત્વં શ્રુતં કલ્પિતેન સસહાયત્વેન ।
નચ પરસ્પરાનપેક્ષાણાં વ્રીહિયવવદ્વિકલ્પઃ ।
અનુષ્ઠાનં હિ વિકલ્પ્યતે ન વસ્તુ ।
નહિ સ્થાણુપુરુષવિકલ્પો વસ્તુનિ પ્રતિષ્ઠાં લભતે ।
નચ સર્ગભેદેન વ્યવસ્થોપપદ્યતે, સાંપ્રતિકસર્ગવદ્ભૂતપૂર્વસ્યાપિ તથાત્વાત્ ।
ન ખલ્વિહ સર્ગે ક્ષીરાદ્દધિ જાયતે સર્ગાન્તરે તિ દધ્નઃ ક્ષીરમિતિ ભવતિ ।
તસ્માત્સર્ગશ્રુતયઃ પરસ્પરવિરોધિન્યો નાસ્મિન્નર્થે પ્રમાણં ભવિતુમર્હન્તીતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ

2.3.1.3.
સિદ્ધાન્ત્યેકદેશી સૂત્રેણ સ્વાભિપ્રાયમાવિષ્કરોતિ- #ગૌણ્યસંભવાત્# ।
પ્રમાણાન્તરવિરોધેન બહુશ્રુત્યન્તરવિરોધેન ચાકાશોત્પત્ત્યસંભવાદ્ગૌણ્યેષાકાશોત્પત્તિશ્રુતિરિત્યવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રમાણાન્તરવિરોધમાહ- #ન હ્યાકાશસ્યેતિ# ।
સમવાટ્યસમવાયિનિમિત્તકારણેભ્યો હિ કાર્યસ્યોત્પત્તિર્નિયતા તદભાવે ન ભવિતુમર્હતિ ધૂમ ઇવ ધૂમધ્વજાભાવે ।
તસ્માત્સદકારણમાકાશં નિત્યમિતિ ।
અપિચ ય ઉત્પદ્યન્તે તેષાં પ્રાગુત્પત્તેરનુભવાર્થક્રિયે નોપલભ્ય્તે ઉત્પન્નસ્ય ચ દૃશ્યેતે, યથા તેજઃપ્રભૃતીનામ્ ।
ન ચાકાશસ્ય તાદૃશો વિશેષ ઉત્પાદાનુત્પાદયોરસ્તિ, તસ્માન્નોત્પદ્યત ઇત્યાહ- #ઉત્પત્તિમતાં ચેતિ# ।
પ્રકાશનં પ્રકાશો ઘટપટાદિગોચરઃ ।
#પૃથિવ્યાદિવૈધર્મ્યાચ્ચેતિ# ।
આદિગ્રહણેન દ્રવ્યત્વે સત્યસ્પર્શવત્ત્વાદાત્મવન્નિત્યમાકાશમિતિ ગૃહીતમ્ ।
#આરણ્યાનાકાશેષ્વિતિ# ।
વેદે ઽપ્યેકસ્યાકાશસ્યૌપાધિકં બહુત્વમ્

2.3.1.4.
તદેવં પ્રમાણાન્તરવિરોધેન ગૌણત્વમુક્ત્વા શ્રુત્યન્તરવિરોધેનાપિ ગૌણત્વમાહ- #શબ્દાચ્ચ# ।
સુગમમ્

2.3.1.5.
સ્યાચ્ચૈકસ્ય બ્રહ્મશબ્દવત્ ।
પદસ્યાનુષઙ્ગો ન પદાર્થસ્ય ।
તદ્ધિ ક્કચિન્મુખ્યં ક્કચિદૌપચારિકં સંભવાસંભવાભ્યામિત્યવિરોધઃ ।
ચોદ્યદ્વયં કરોતિ- #કથમિતિ# ।
પ્રથમં ચોદ્યં પરિહરતિ- #એકમેવેતિ તાવદિતિ ।
કુલઙ્#ગૃહમ્ ।
#અમત્રાણિ# ।
પાત્રાણિ ઘટશરાવાદીનિ ।
આપેક્ષિકમવધારણં ન સર્વવિષયમિત્યર્થઃ ।
ઉપપત્ત્યન્તરમાહ- #નચ નભસાપીતિ# ।
અપિરભ્યુપગમે ।
યદિ સર્વાપેક્ષં તથાપ્યદોષ ઇત્યર્થઃ ।
#નચ પ્રાગુત્પત્તેઃ# ।
જગત ઇતિ શેષઃ ।
દ્વિતીયં ચોદ્યમપાકરોતિ- #અત એવ ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાનેનેતિ# ।
લક્ષણાન્યત્વાભાવેનાકાશસ્ય બ્રહ્મણો ઽનન્યત્વાદિતિ ।
અપિ ચાવ્યતિરિક્તદેશકાલમાકાશં બ્રહ્મણા ચ બ્રહ્મકાર્યૈશ્ચ તદભિન્નસ્વભાવૈરતઃ ક્ષીરકુમ્ભપ્રક્ષિપ્તકતિપયપયોબિન્દુવદ્બ્રહ્મણિ તત્કાર્યે ચ વિજ્ઞાતે નભો વિદિતં ભવતીત્યાહ- #અપિ ચ સર્વં કાર્યમુત્પદ્યમાનમિતિ#

2.3.1.6.
એવં સિદ્ધાન્તૈકદેશમિતે પ્રાપ્ત ઇદમાહ- #પ્રતિજ્ઞાહાનિરવ્યતિરેકચ્છબ્દેભ્યઃ# ।
બ્રહ્મવિવર્તાત્મતયાજગતસ્તદ્વિકારસ્ય વસ્તુતો બ્રહ્મણાભેદે બ્રહ્મણિ જ્ઞાતે જ્ઞાનમુપપદ્યતે ।
નહિ જગત્તત્ત્વં બ્રહ્મણો ઽન્યત્ ।
તસ્માદાકાશમપિ તદ્વિવર્તતયા તદ્વિકારઃ સત્તજ્જ્ઞાનેન જ્ઞાતં ભવતિ નાન્યથા ।
અવિકારત્વે તુ તતસ્તત્ત્વાન્તરં ન બ્રહ્મણિ વિદિતે વિદિતં ભવતિ ।
ભિન્નયોસ્તુ લક્ષણાન્યત્વાભાવે ઽપિ દેશકાલાભેદે ઽપિ નાન્યતરજ્ઞાનેનાન્યતરજ્ઞાનં ભવતિ ।
નહિ ક્ષીરસ્ય પૂર્ણકુમ્ભે ક્ષીરે ગૃહ્યમાણે સત્સ્વપિ પાથોબિન્દુષુ પાથસ્તત્ત્વં પ્રતિ જ્ઞાતત્વમસ્તિ વિજ્ઞાને ।
તસ્માન્ન તે ક્ષીરે વિદિતે વિદિતા ઇતિ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તપ્રચયાનુપરોધાય વિયત ઉત્પત્તિરકામેનાભ્યુપેયેતિ ।
તદેવં સિદ્ધાન્તૈકદેશિનિ દૂષિતેપૂર્વપક્ષી સ્વપક્ષે વિશેષમાહ- #સત્યં દર્શિતમ્# ।
અત એવ #વિરુદ્ધં તુ તદિતિ# ।
સિદ્ધાન્તસારમાહ- #નૈષ દોષઃ# ।
#તેજઃ#- #સર્ગસ્ય તૈત્તિરીયક ઇતિ# ।
શ્રુત્યોરન્યથોપપદ્યમાનાન્યથાનુપપદ્યમાનયોરન્યથાનુપપદ્યમાના બલવતી તૈત્તિરીયકશ્રુતિઃ ।
છાન્દોગ્યશ્રુતિશ્ચાન્યથોપપદ્યમાના દુર્બલા ।
નન્વસહાયં તેજઃ પ્રથમમવગમ્યમાનં સસહાયત્વેન વિરુધ્યત ઇત્યુક્તમત આહ- #નહીયં શ્રુતિસ્તેજોજનિપ્રધાનેતિ# ।
સર્ગસંસર્ગઃ શ્રૌતો ભેદસ્ત્વાર્થઃ ।
સ ચ શ્રુત્યન્તરેણ વિરોધિના બાધ્યતે, જઘન્યત્વાત્ ।
નચ તેજઃ પ્રમુખસર્ગસંસર્ગવદસહાયત્વમપ્યસ્ય શ્રૌતં, કિન્તુ વ્યતિરેકલભ્યમ્ ।
નચ શ્રુતેન તદવાદબાધને શ્રુતસ્ય તેજઃસર્ગસ્યાનુપપત્તિઃ, તદિદમુક્તમ્-ઽતેજોજનિપ્રધાનાઽ ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદ્યેકં વાક્યમનેકાર્થ ન ભવત્યેકસ્ય વ્યાપારદ્વાસંભવાત્, હન્ત ભોઃ કથમેકસ્ય સ્રષ્ટુરનેકવ્યાપારત્વમવિરુદ્ધમિત્યત આહ- #સ્રષ્ટા ત્વેકો ઽપીતિ# ।
વૃદ્દપ્રયોગાધીનાવધારણં શબ્દસામર્થ્યમ્ ।
નચાનાવૃત્તસ્ય શબ્દસ્ય ક્રમાક્રમાભ્યામનેકત્રાર્થે વ્યાપારો દૃષ્ટઃ ।
દૃષ્ટં તુ ક્રમાક્રમાભ્યામેકસ્યાપિ કર્તુરનેકવ્યાપારત્વમિત્યર્થઃ ।
નચાસ્મિન્નર્થ એકસ્ય વાક્યસ્ય વ્યાપારો ઽપિ તુ ભિન્નાનાં વાક્યાનામિત્યાહ- #નચાસ્માભિરિતિ# ।
સુગમમ્ ।
ચોદયતિ- #નનુ શમવિધાનાર્થમિતિ# ।
યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃ ।
ન ચૈષ સૃષ્ટિપરો ઽપિ તુ શમપર ઇત્યર્થઃ ।
પરહરતિ- #નહિ તેજઃપ્રાથમ્યાનુરોધેનેતિ# ।
ગુણત્વાદાર્થત્વાચ્ચ ક્રમસ્ય શ્રુતપ્રધાનપદાર્થવિરોધાત્તત્ત્યાગો ઽયુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
સિંહાવલોકિતન્યાયેન વિયદનુત્પત્તિવાદિનં પ્રત્યાહ- #અપિચ છાન્દોગ્ય ઇતિ# ।
યત્પુનન્યથા પ્રતિજ્ઞોપપાદનં કૃતં, તદ્દૂષયતિ- #યચ્ચોક્તમિતિ# ।
દૃષ્ટાન્તાનુરૂપત્વાદ્દાર્ષ્ટાન્તિકસ્ય, તસ્ય ચ પ્રકૃતિવિકારરૂપત્વાદ્દાર્ષ્ટાન્તિકસ્યાપિ તથાભાવઃ ।
અપિચ ભ્રાન્તિમૂલં ચૈતદ્વચનમ્ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ઇતિ તોયે ક્ષીરબુદ્ધિવત્ ।
ઔપચારિકં વા સિંહો માણવક ઇતિવત્ ।
તત્ર ન તાવદ્ભ્રાન્તમિત્યાહ- #ક્ષીરોદકન્યાયેનેતિ# ।
ભ્રાન્તેર્વિપ્રલમ્ભાભિપ્રાયસ્ય ચ પુરુષધર્મત્વાદપૌરુષેયે તદસંભવ ઇત્યર્થઃ ।
નાપ્યૌપચારિકમિત્યાહ- #સાવધારણા ચેયમિતિ# ।
કામમુપચારાદસ્ત્વેકત્વમ્, અવધારણાદ્વિતીયપદે નોપપદ્યેતે ।
નહિ માણવકે સિંહત્વમુપચર્ય ન સિંહાદન્યો ઽસ્તિ મનાગપિ માણવક ઇતિ વદન્તિ લૌકિકાઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મત્વમૈકાન્તિકં જગતો વિવક્ષિતં શ્રુત્યા ન ત્વૌપચારિકમ્ ।
અભ્યાસે હિ ભૂયસ્ત્વમર્થસ્ય ઊવતિ નત્વસ્પત્વમપિ પ્રાગેવૌપચારિકમિત્યર્થઃ ।
#નચ સ્વકાર્યાપેક્ષયેતિ# ।
નિઃશેષવચનઃ સ્વરસતઃ સર્વશબ્દો નાસતિ શ્રુત્યન્તરવિરોધે એકદેશવવિષયો યુજ્યત ઇત્યર્થઃ

2.3.1.7.
આકાશસ્યોત્પત્તૌ પ્રમાણાન્તરવિરોધમુક્તમનુભાષ્ય તસ્ય પ્રમાણાન્તરસ્ય પ્રમાણાન્તરવિરોધેનાપ્રમાણભૂતસ્ય ન ગૌણત્વાપાદનસામર્થ્યમત આહ- #યાવદ્વિકારં તુ વિભાગો લોકવત્# ।
સો ઽયં પ્રયોગઃ-આકાશદિક્ક્લામનઃરમાણવો વિકારાઃ, આત્મન્યત્વે સતિ વિભક્તત્વાત્, ઘટશરાવોદઞ્ચનાદિવદિતિ ।
#સર્વં કાર્યં નિરાત્મકમિતિ# ।
નિરૂપાદાનં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
શૂન્યવાદશ્ચ નિરાકૃતઃ સ્વયમેવ શ્રુત્યોપન્યસ્ય ઽકથમસતઃ સજ્જાયેતઽ ઇતિ ।
ઉપપાદિતં ચ તન્નિરાકરણમધસ્તાદિતિ ।
આત્મત્વાદેવાત્મનઃ પ્રત્યગાત્મનો #નિરાકણાશઙ્કાનુપપત્તિઃ# ।
એતદુક્તં ભવતિ-સોપાદાનં ચેત્કાર્યં તત આત્મૈવોપાનત્વેન શ્રુતેરુપાદાનાન્તરકલ્પનાનુપપત્તેરિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
અસ્ત્વાત્મોપાદાનમસ્ય જગતઃ, તસ્ય તૂપાદાનાન્તરમશ્રૂયમાણમપ્યન્યદ્ભવિષ્યતીત્યત આહ- #નહ્યાત્માગન્તુકઃ કસ્યચિત્#ઉપાદાનાન્તરસ્યોપાદેયઃ ।
કુતઃ ।
#સ્વયંસિદ્ધત્વાત્# ।
સત્તા વા પ્રકાશો વાસ્ય સ્વયંસિદ્ધી ।
તત્ર પ્રકાશાત્મિકાયાઃ સિદ્ધેસ્તાવદનાગન્તુકત્વમાહ- #નહ્યાત્માત્મન ઇતિ# ।
ઉપપાદિતમેતદ્યથા સંશયવિપર્યાસપારોક્ષ્યાનાસ્પદત્વાત્કદાપિ નાત્મા પરાધીનપ્રકાશઃ, તદધીનપ્રકાશાસ્તુ પ્રમાણાદયઃ ।
અત એવ શ્રુતિઃ-ઽતમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ ઇતિ ।
#નચેદૃશસ્ય નરિકારણં સંભવતીતિ# ।
નિરાકરણમપિ હિ તદધીનાત્મલાભં તદ્વિરુદ્ધં નોદેતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
સત્તાયા અનાગન્તુકત્વમસ્યાહ-તથાહમેવેદાનીં જાનામીતિ ।
પ્રમાપ્રમાણપ્રમેયાણાં વર્તમાનાતીતાનાગતત્વે ઽપિ પ્રમાતુઃ સદા વર્તમાનત્વેનાનુભવાદપ્રચ્યુતસ્વભાવસ્ય નાગન્તુકં સત્ત્વમ્ ।
ત્રૈકાલ્યાવચ્છેદેન હ્યાગન્તુકત્વં વ્યાપ્તં, તત્પ્રમાતુઃ સદાવર્તમાનાદ્વ્યવર્તમાનમાગન્તુકત્વં સ્વવ્યાપ્યમાદાય નિવર્તત ઇતિ ।
#અન્યથાભવત્યપિ જ્ઞાતવ્ય ઇતિ# ।
પ્રકૃતિપ્રત્યયાભ્યાં જ્ઞાનજ્ઞેયયોરન્યથાભાવો દર્શિતઃ ।
નનુ જીવતઃ પ્રમાતુર્મા ભૂદન્યથાભાવો મૃતસ્ય તુ ભવિષ્યતીત્યત આહ- #તથા ભસ્મીભવસ્યપીતિ# ।
યત્ખલુ સત્સ્વભાવમનુભવસિદ્ધં તસ્યાનિર્વચનીયત્વમન્યતો બાધકાદવસાતવ્યમ્ ।
બાધકં ચ ઘટાદીનાં સ્વભાવાદ્વિચલનં પ્રમાણોપનીતમ્ ।
યસ્ય તુ ન તદસ્યાત્મનો ન તસ્ય તત્કલ્પનં યુક્તમ્, અબાધિતાનુભવસિદ્ધસ્ય સત્સ્વભાવસ્યાનિર્વચનીયત્વકલ્પનાપ્રમાણાભાવાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- #ન સંભાવયિતું શક્યમિતિ# ।
તદનેન પ્રબન્ધેન પ્રત્યનુમાનેનાકાશાનુત્પત્ત્યનુમાનં તૂષયિત્વાનૈકાન્તિકત્વેનાપિ દૂષયતિ-યત્તૂકં સમાનજાતીયમિતિ ।
#નાપ્યેનેકમેવો#પાદાનમુપાદેય #મારભતે# ।
યત્ર હિ ક્ષીરં દધિભાવેન પરિણમતે તત્ર નાવયવાનામનેકેષામુપાદનત્વમભ્યુપગન્તવ્યં કિન્તૂપાત્તમેવ ક્ષીરમેકમુપાદેયદધિભાવેન પરિણમતે ।
યથા નિરવયવપરમાણુવાદિનાઙ્ક્ષીરપરમાણુર્દધિપરમાણુભાવેનેતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

2.3.2.8.
#એતેન માતરિશ્વા વ્યાખ્યાતઃ# ।
યદ્યભ્યાસે ભૂયસ્ત્વમર્થસ્ય ભવતિ નાલ્પત્વં દૂરત એવોપચરિતત્વં, હન્ત ભોઃ પવનસ્ય નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ઽવાયુશ્ચાન્તરિક્ષમેતદમૃતમ્ઽ ઇતિ દ્વયોરમૃતત્વમુક્ત્વા પુનઃ પવનસ્ય વિશેષેણાહ- #સૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુરિતિ# ।
તસ્માદભ્યાસાન્નાપેક્ષિકં વાયોરમૃતત્વમપિ ત્વૌત્પત્તિકમેવેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તદિદમુક્તં ભાષ્યકૃતા- #અસ્તમયપ્રતિષેધાદમૃતત્વાદિશ્રવણાચ્ચેતિ# ।
ચેન સમુચ્ચયાર્થેનાભ્યાસો દર્શિતઃ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનાત્, પ્રતિજ્ઞાવાક્યાર્થસ્ય પ્રાધાન્યાત્, તદુપપદનાર્થત્વાચ્ચ વાક્યાન્તરાણાં, તેષામપિ ચાદ્વૈતપ્રતિપાદકાનાં માતરિશ્વોત્પત્તિક્રમપ્રતિપાદકાનાં બહુલમુપલબ્ધેઃ,
મુખ્યભૂયસ્ત્વાભ્યામમૂષાં શ્રુતીનાં બલીયસ્ત્વાત્, એતદનુરોધેનામૃતત્વાસ્તમયપ્રતિષેધાવાપેક્ષિકત્વેન નેતવ્યાવિતિ ।
ભૂયસીઃ શ્રુતીરપેક્ષ્ય દ્વે અપિ શ્રુતી શબ્દમાત્રમુક્તે

2.3.3.9.
#એસંભવસ્તુ સતો ઽનુપપત્તેઃ# ।
નનુ ઽન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતાઽ ઇત્યાત્મનઃ સતો ઽકારણત્વશ્રુતેઃ કથમુત્પત્ત્યાશઙ્કા ।
નચ વચનમદૃષ્ટ્વા પૂર્વઃ પક્ષ ઇતિ યુક્તમ્, અધીતવેદસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસાધિકારાદર્શનાનુપપત્તેરત આહ- #વિયત્પવનયોરિતિ# ।
યથાહિ વિયત્પવનયોરમૃતત્વાનસ્તમયત્વશ્રુતી શ્રુત્યન્તરવિરોધાદાપેક્ષિકત્વેન નીતે ।
એવમકારણત્વશ્રુતિરાત્મનો ઽગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગદૃષ્ટાન્તશ્રુતિવિરોધાત્પ્રમાણાન્તરવિરોધાચ્ચાપેક્ષિકત્વેન વ્યાખ્યાતવ્યા ।
ન ચાત્મનઃ કારણવત્ત્વે ઽનવસ્થા લોહગન્ધિતામાવહત્યનાદિત્વાત્ કાર્યકારણપરમ્પરાયા ઇતિ ભાવઃ ।
#તથા વિકારેભ્ય ઇતિ# ।
પ્રમાણાન્તરવિરોધો દર્શિતઃ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સદેકત્વભાવસ્યોત્પત્ત્યસંભવઃ ।
કુતઃ #અનુપપત્તેઃ# ।
સદેકસ્વભાવં હિ બ્રહ્મ શ્રૂયતે તદસતિ બાધકે નાન્યથયિતવ્યમ્ ।
ઉક્તમેતદ્વિકારાઃ સત્ત્વેનાનુભૂતા અપિ કતિપયકાલકલાતિક્રમે વિનશ્યન્તો દૃશ્યન્ત ઇત્યનિર્વચનીયાસ્ત્રૈકાલ્યાવચ્છેદાદિતિ ।
ન ચાત્મા તાદૃશસ્તસ્ય શ્રુતેરનુભાવાદ્વા વર્તમાનૈકસ્વભાવત્વૈન પ્રસિદ્ધેસ્તદિદમાહ- #સન્માત્રં હિ બ્રહ્મેતિ# ।
એતદુક્તં ભવતિ-યત્સ્વભાવાદ્વિચલતિ તદનિર્વચનીયં નિર્વચનીયોપાદાનં યુક્તં, ન તુ વિપર્યયઃ ।
યથા રજ્જૂપાદાનઃ સર્પો ન તુ સર્પોપાદાના રજ્જુરિતિ ।
યયોસ્તુ સ્વભાવાદપ્રચ્યુતિસ્તયોર્નિર્વચનીયયોર્નોપાદેયોપાદાનભાવઃ, યથા રજ્જુશુક્તિકયોરિતિ ।
નચ નિરધિષ્ઠાનો વિભ્રમ ઇત્યાહ- #નાપ્યસત ઇતિ# ।
નચ નિરધિષ્ઠાનભ્રમપરંપરાનાદિતેત્યાહ- #મૂલપ્રકૃત્યનભ્યુપગમે ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદિતિ# ।
પારમાર્થિકો હિ કાર્યકારણભાવો ઽનાદિર્નાનવસ્થાયા દુષ્યતિ. સમારોપસ્તુ વિકારસ્ય ન સમારોપિતોપાદાન ઇત્યુપપાદિતં માધ્યમિકમતનિષેધાધિકારે, તદત્ર ન પ્રસ્મર્તવ્યમ્ ।
તસ્માન્નાસદધિષ્ઠાનવિભ્રમસમર્થનાનાદિત્વેનોચિતેત્યર્થઃ ।
અગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગશ્રુતિશ્ચૌપાદિકરૂપાપેક્ષયા નેતવ્યા ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
યે તુ ગુણદિક્કાલોત્પત્તિવિષયમિદમધિકરણં વર્ણયાઞ્ચક્રુસ્તૈઃ ઽસતો ઽનુપપત્તેઃઽ ઇતિ ક્લેશેન વ્યાખ્યેયમ્ ।
અવિરોધસમર્થનપ્રસ્તાવે ચાસ્ય સંગતિર્વક્તવ્યા ।
અબાદિવદ્દિક્કાલાદીનામુત્પત્તિપ્રતિપાદકવાક્યસ્યાનવગમાત્ ।
તદાસ્તાં તાવત્

2.3.4.10.
#તેજો ઽતસ્તથાહ્યાહ# ।
યદ્યપિ ઽવાયોરગ્નિઃઽ ઇત્યપાદાનપઞ્ચમી ઽકારકવિભક્તિરુપપદવિભક્તેર્બલીયસીઽ ઇતિ નેયમાનન્તર્યપરા યુક્તા, તથાપિ બહુશ્રુતિવિરોધેન દુર્બલાપ્યુપપદવિભક્તિરેવાત્રોચિતા ।
તતશ્ચાનન્તર્યદર્શનપરેયં વાયોરગ્નિરિતિ શ્રુતિઃ ।
નચ સાક્ષાદ્બ્રહ્મજત્વસંભવે તદ્વંશ્યત્વેન તજ્જત્વં પરંપરયાશ્રયિતું યુક્તમ્ ।
વાજપેયસ્ય પશુયૂપવદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-યુક્તં પશુયાગવાજપેયોરઙ્ગાઙ્ગિનોર્નાનાત્વત્તત્ર સાક્ષાદ્વાજપેયાસંબન્ધે ક્લેશેન પરંપરાશ્રયણમ્ ।
ઇહ તુ વાયોર્બ્રહ્મવિકારસ્યાપિ બ્રહ્મણો વસ્તુતો ઽનન્યત્વાદ્વયૂપાદાનત્વે સાક્ષાદેવ બ્રહ્મોપાદાનત્વોપપત્તેઃ કારકવિભક્તેર્બલીયસ્ત્વાનુરોધેનોભયથોપપદ્યમાનાઃ શ્રુતયઃ કાંસ્યભોજિન્યાયેન નિયમ્યન્ત ઇતિ યુક્તમિતિ રાદ્ધાન્તઃ ।
#ઽપારમ્પર્યજત્વે ઽપિઽ#ઇતિ ભેદકલ્પનાભિપ્રાયં યતઃલ પારમાર્થિકાભેદમાહ- #વાયુભાવાપન્નં#
#બ્રહ્મેતિ ।
યથા તસ્યાઃ શૃતમ્#ઇતિ તુ દૃષ્ટાન્તઃ પરમ્પરામાત્રસામ્યેન ન તુ સર્વથાં સામ્યેનેતિ સર્વમવદાતમ્

2.3.5.11.
#આપઃ# ।
નિગદવ્યાખ્યાતેન ભાષ્યેણ વ્યાખ્યાતમ્

2.3.6.12.
#પૃથિવ્યધિકારરૂપશબ્દાન્તરેભ્યઃ# ।
અન્નશબ્દો ઽયં વ્યુત્પત્ત્યા ચ પ્રસિદ્ધ્યા ચ વ્રીહિયવાદૌ તદ્વિકારે ચૌદને પ્રવર્તતે ।
શ્રુતિશ્ચ પ્રકરણાદ્બલીયસી, સા ચ વાક્યશેષેણોપોદ્બલિતા ઽયત્ર ક્કચન વર્ષતિઽ ઇત્યેતેન તસ્માદભ્યવહાર્થં વ્રીહિયવાદ્યેવાત્રાદ્ભ્યો જાયત ઇતિ વિવક્ષિતમ્ ।
કાર્ષ્ણ્યમપિ હિ સંભવતિ કસ્યચિદદનીસ્ય ।
નહિ પૃથિવ્યપિ કૃષ્ણા, લોહિતાદિરૂપાયા અપિ દર્શનાત્ ।
તતશ્ચ શ્રુત્યન્તરેણ ઽઅદ્ભ્યઃ પૃથિવી પૃથિવ્યા ઓષધયઃઽ ઇત્યાદિના વિરોધ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
શ્રુત્યોર્વિરોધે વસ્તુનિ વિકલ્પાનુપપત્તેરન્યતરાનુગુણતયાન્યતરા નેતવ્યા ।
તત્ર કિમ્ ઽઅદ્ભ્યઃ પૃથિવીઽ ઇતિ પૃથિવીશબ્દો ઽન્નપરતયા નીયતામુત ઽઅન્નમસૃજતઽ ઇત્યન્નશબ્દઃ પૃથિવીપરતયેતિ વિશયે, મહાભૂતાધિકારાનુરોધાત્પ્રાયિકકૃષ્ણરૂપાનુરોધાચ્ચ ઽતદ્યદુપાં શર આસીત્ઽ ઇતિ ચ પુનઃ શ્રુત્યનુરોધાચ્ચ વાક્યશેષસ્ય ચાન્યથાપ્યુપપત્તેરન્નશબ્દો ઽન્નકારણે પૃથિવ્યામિતિ રાદ્ધાન્તઃ

2.3.7.13.
#તદભિધ્યાનાદેવ તુ તલ્લિઙ્ગાત્સઃ# ।
સૃષ્ટિક્રમે ભૂતાનામવિરોધ ઉક્તઃ ।
ઇદાનીમાકાશાદિભૂતાધિષ્ઠાત્ર્યો દેવતાઃ કિં સ્વતન્ત્રા એવોત્તરોત્તરભૂતસર્ગે પ્રવર્તન્ત ઉત પરમેશ્વરાપેક્ષાયાં પ્રમાણાભાવાત્, પ્રસ્તાવસ્ય ચ લિઙ્ગસ્ય ચ પારમ્પર્યેણાપિ મૂલાકારણસ્ય બ્રહ્મણ ઉપપત્તે-, સ્વતન્ત્રાણામેવાકાશાદીનાં વાટ્વાદિકારણત્વમિતિ જગતો બ્રહ્મયોનિત્વવ્યાઘાત ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- #આકાશાદ્વાયુઃઽ#ઇત્યાદય આકાશાદીનાં કેવલમુપાદાનભાવમાચક્ષતે, ન પુનઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણાધિષ્ઠાતૃત્વમ્ ।
નચ ચેતનાનાં સ્વકાર્યસ્વાતન્ત્ર્યમિત્યેતદપ્યૈકાન્તિકં પરતન્ત્રાણામપિ તેષાં બહુલમુપલબ્ધેર્ભૃત્યાન્તેવાસ્યાદિવત્ ।
તસ્માલ્લિઙ્ગપ્રસ્તાવસામઞ્જસ્યાય સ ઈશ્વર એવ તેન તેનાકાશાદિભાવેનોપાદાનભાવેનાવતિષ્ઠમાનઃ સ્વયમધિષ્ઠાય નિમિત્તકારણભૂતસ્તં તં વિકારં વાટ્વાદિકં સૃજતીતિ યુક્તમ્ ।
ઇતરથા લિઙ્ગપ્રસ્તાવૌ ક્લેશિતૌ સ્યાતામિતિ ।
#પરમેશ્વરાવેશવશાદિતિ# ।
પરમેશ્વર એવાન્તર્યમિભાવેનાવિષ્ટ ઈક્ષિતા, તસ્માત્સર્વસ્ય કાર્યજાતસ્ય સાક્ષાત્પરમેશ્વર એવાધિષ્ઠાતા નિમિત્તકારણં ન ત્વાકાશાદિભાવમાપન્નઃ ।
આકાશાદિભાવમાપન્નસ્તૂપાદાનમિતિ સિદ્ધમ્

2.3.8.14.
#વિપર્યયેણ તુ ક્રમો ઽત ઉપપદ્યતે ચ# ।
ઉત્પત્તૌ મહાભૂતાનાં ક્રમઃ શ્રુતો નાપ્યયે ઽપ્યયમાત્રસ્ય શ્રુતત્વાત્ ।
તત્રવ નિયમે સંભવતિ નાનિયમઃ ।
વ્યવસ્થારહિતો હિ સઃ ।
નચ વ્યવસ્થાયાં સત્યામવ્યવસ્થા યુજ્યતે ।
તત્ર ક્રમભેદાપેક્ષાયાં કિં દૃષ્ટો ઽપ્યયક્રમો ઘટાદીનાં મહાભૂતાપ્યયક્રમનિયામકો ઽસ્ત્વાહો શ્રૌત ઉત્પત્તિક્રમ ઇતિ વિશયે શ્રૌતસ્ય શ્રૌતાન્તરમભ્યર્હિતં સમાનજાતીયતયા તસ્યૈવ બુદ્ધિસાંનિધ્યાત્ ।
ન દૃષ્ટં, વિરુદ્ધજાતીયત્વાત્ ।
તસ્માચ્છ્રૌતેનૈવોત્પત્તિક્રમેણાપ્યયક્રમો નિયમ્યત ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-અપ્યયસ્ય ક્રમાપેક્ષાયાં ખલૂત્પત્તિક્રમો નિયામકો ભવેત્, ન ત્વસ્ત્યપ્યયસ્ય ક્રમાપેક્ષા, દૃષ્ટાનુમાનોપનીતેન ક્રમભેદેન શ્રુત્યનુસારિણો ઽપ્યયક્રમસ્ય બાધ્યમાનત્વાત્ ।
તસ્મિન્ હિ સત્યુપાદાનોપરમે ઽપ્યુપાદેયમસ્તીતિ સ્યાત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
તસ્માત્ ।
તદ્વિરુદ્ધદૃષ્ટક્રમાવરોધાદાક્ઙ્ક્ષૈવ નાસ્તિ ક્રમાન્તરં પ્રત્યયોગ્યત્વાત્ તસ્ય ।
તદિદમુક્તં સૂત્રકૃતા-ઽઉપપદ્યતે ચઽ ઇતિ ।
ભાષ્યકારો ઽપ્યાહ- #ન ચાસાવયોગ્યત્વાપ્યયેનાકાઙ્ક્ષ્યત ઇતિ# ।
તસ્માદુત્પત્તિક્રમાદ્વિપરીતઃ ક્રમ ઇત્યેતન્ત્ર્યાયમૂલા ચ સ્મૃતિરુક્તા

2.3.9.15.
#અન્તરાવિજ્ઞાનમનસી ક્રમેણ તલ્લિઙ્ગાદિતિ ચેન્નાવિશેષાત્# ।
તદેવં ભાવનોપયોગિનૌ ભૂતાનામુત્પત્તિપ્રલયૌ વિચાર્ય બુદ્ધીન્દ્રિયમનસાં ક્રમં વિચારયતિ ।
અત્ર ચ વિજ્ઞાયતે ઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા વિજ્ઞાનશબ્દેનેન્દ્રિયાણિ ચ બુદ્ધિં ચ બ્રૂતે ।
તત્રૈતેષાં ક્રમાપેક્ષાયામાત્માનં ચ ભૂતાનિ ચાન્તરા સમામ્નાનાત્તેનૈવ પાઠેન ક્રમો નિયમ્યતે ।
તસ્માત્ પૂર્વોત્પત્તિક્રમભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ ।
યત આત્મનઃ કરણાનિ કરણેભ્યશ્ચ ભૂતાનીતિ પ્રતીયતે, તસ્માદાત્મન આકાશ ઇતિ ભજ્યતે ।
અન્નમયમિતિ ચ મયડાનન્દમય ઇતિવત્ ન વિકારાર્થ ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-વિભક્તત્વાત્તાવન્મનઃપ્રભૃતીનાં કારણાપેક્ષાયામન્નમયં મન ઇત્યાદિલિઙ્ગશ્રવણાદપેક્ષિતાર્થકથનાય વિકારાર્થત્વમેવ મયટો યુક્તમ્, ઇતરથા ત્વનપેક્ષિતમુક્તં ભવેત્ ।
નચ તદપિ ઘટતે ।
નહ્યન્નમયો યજ્ઞ ઇતિવદન્નપ્રાચુર્યં મનસઃ સંભવતિ ।
એવં ચોદ્ભૂતવિકારા મન આદયો ભૂતાનાં પરસ્તાદુત્પદ્યન્ત ઇતિ યુક્તમ્ ।
પ્રૌઢવાદિતયાભ્યુપેત્યાહ- #અથ ત્વભૌતિકાનીતિ# ।
ભવત્વાત્મન એવ કરણાનામુત્પત્તિઃ, ન ખલ્વેતાવતા ભૂતૈરાત્મનો નોત્પત્તવ્યમ્ ।
તથાચ નોક્તક્રમભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ ।
#વિશિષ્યતે#ભિદ્યતે ।
ભજ્યત ઇતિ યાવત્

2.3.10.16.
#ચરાચરવ્યપાશ્રયસ્તુ સ્યાત્તદ્વ્યપદેશો ભાક્તસ્તદ્ભાવભાવિત્વાત્# ।
દેવદત્તાદિનામધેયં તાવજ્જીવાત્મનો ન શરીરસ્ય, તન્નામ્ને શરીરસ્ય શ્રાદ્ધદિકરણાનુપપત્તેઃ ।
તન્મૃતો દેવદત્તો જાતો દેવદત્ત ઇતિ વ્યપદેશસ્ય મુખ્યત્વં મન્વાનસ્ય પૂર્વઃ પક્ષઃ, મુખ્યત્વે શાસ્ત્રોક્તામુષ્મિકસ્વર્ગાદિફલસંબન્ધાનુપપ્તેઃ શાસ્ત્રવિરોધાલ્લૌકિકવ્યપદેશો ભાક્તો વ્યાખ્યેયઃ ।
ભક્તિશ્ચ શરીરસ્યોત્પાદવિનાશૌ તતસ્તત્સંયોગ ઇતિ ।
જાતકર્માદિ ચ ગર્ભબીજસમુદ્ભવજીવપાપપ્રક્ષયાર્થં, ન તુ જીવજન્મજપાપક્ષયાર્થમ્ ।
અત એવ સ્મરન્તિ ઽએવમેનઃ શમં યાતિ બીજગર્ભસમુદ્ભવમ્ઽ ઇતિ ।
તસ્માન્ન શરીરોત્પત્તિવિનાશાભ્યાં જીવજન્મવિનાશાવિતિ સિદ્ધમ્ ।
એતચ્ચ લૌકિકવ્યપદેશસ્યાભ્રાન્તિમૂલત્વમભ્યુપેત્યાધિકરણમ્ ।
ઉક્તા ત્વધ્યાસભાષ્યે ઽસ્ય ભ્રાન્તિમૂલતેતિ

2.3.11.17.
મા ભૂતામસ્ય શરીરોદયવ્યયાભ્યાં સ્થૂલાવુત્પત્તિવિનાશૌ, આકાશાદેરિવ તુ મહાસર્ગાદૌ તદન્તે ચોત્પત્તિવિનાશૌ જીવસ્ય ભવિષ્યત ઇતિ શઙ્કાન્તરમપનેતુમિદમારભ્યતે ।
#નાત્માશ્રુતેર્નિત્યત્વાચ્ચ તાભ્યઃ# ।
વિચારમૂલસંશયસ્ય બીજમાહ- #શ્રુતિવિપ્રતિપત્તેરિતિ# ।
તામેવ દર્શયતિ- #કાસુચિચ્છુતિષ્વિતિ# ।
પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #તત્ર પ્રાપ્તમિતિ# ।
પરમાત્મનસ્તાવદ્વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાદપહતાનપહતપાપ્મત્વાદિલક્ષણાજ્જીવાનામન્યત્વમ્ ।
તે ચેન્ન વિકારાસ્તતસ્તત્ત્વાન્તરત્વે બહુતરાદ્વૈતશ્રુતિવિરોધઃ ।
બ્રહ્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાવિરોધશ્ચ ।
તસ્માચ્છુતિભરનુજ્ઞાયતે વિકારત્વમ્ ।
પ્રમાણાન્તરં ચાત્રોક્તમ્-વિભક્તત્વાદાકાશાદિવદિતિ ।
ઽયથાગ્નેઃ શ્રુદ્રા વિસ્ફલિઙ્ગઃઽ ઇતિ ચ શ્રુતિઃ સાક્ષાદેવ બ્રહ્મવિકારત્વં જીવાનાં દર્શયતિ ।
ઽયથા સૂદીપ્તાત્ પાવકાત્ઽ ઇતિ ચ બ્રહ્મણો જીવાનામુત્પત્તિં ચ તત્રાપ્યયં ચ સાક્ષાદ્દર્શયતિ ।
નન્વક્ષરાદ્ભાવાનામુત્પત્તિપ્રલયાવવગમ્યેતે ।
ન જીવાનામિત્યત આહ- #જીવાત્મનામિતિ# ।
સ્યાદેતત્ ।
સૃષ્ટિશ્રુતિષ્વાકાશાદ્યુત્પત્તિરિવ કસ્માજ્જીવોત્પત્તિર્નામ્નાયતે ।
તસ્માદામ્નાનયોગ્યસ્યાનામ્નાનાત્તસ્યોત્પત્ત્યભાવં પ્રતીમ ઇત્યત આહ- #નચ ક્કચિદશ્રવણમિતિ# ।
એવં હિ કસ્યાઞ્ચિચ્છાખ્યાયામામ્નાતસ્ય કતિપાયાઙ્ગસહિતસ્ય કર્મણઃ શાખાન્તરીયાઙ્ગોપસંહારો ન ભવેત્ ।
તસ્માદ્બહુતરશ્રુતિવિરોધાદનુપ્રવેશશ્રુતિર્વિકારભાવાત્પત્ત્યા વ્યાખ્યેયા ।
તસ્માદાકાશવજ્જીવાત્માન ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ભવેદેવં યદિ જીવા બ્રહ્મણો ભિદ્યેરન્ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
ઽતત્ સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ ઽઅનેન જીવેનઽ ઇત્યાદ્યવિભાગશ્રુતેરૌપાધિકત્વાચ્ચ ભેદસ્ય ઘચકરકાદ્યાકાશવદ્વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગસ્યોપપત્તેઃ ।
ઉપાધીના ચ મનોમય ઇત્યાદીનાં શ્રુતેર્ભૂયસીનં ચ નિત્યત્વાજત્વાદિગોચરાણાં શ્રુતીનાં દર્શનાત્ ઽઉપાધિપ્રવિલયેનોપહિતસ્યઽ ઇતિ ચ પ્રશ્નોત્તરાભ્યામનેકધોપપાદનાદવિભાગસ્ય ચ ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃઽ ઇતિ શ્રુત્યૈવોક્તત્વાન્નિત્યા જીવાત્મનો ન વિકારા ન ચાદ્વૈતપ્રતિજ્ઞાવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
મૈત્રેયિબ્રાહ્મણં ચાધસ્તાદ્વ્યાખ્યાતમિતિ નેહ વ્યાખ્યાતમ્

2.3.12.18.
#જ્ઞો ઽત એવ# ।
કર્મણા હિ જાનાત્યર્થો વ્યાપ્તસ્તદભાવે ન ભવતિ ધૂમ ઇવ ધૂમધ્વજાભાવે, સુષુપ્ત્યાદ્યવસ્થાસુ ચ જ્ઞેયસ્યાભાવાત્તદ્વ્યાપ્યસ્ય જ્ઞાનસ્યાભાવઃ ।
તથાચ નાત્મસ્વભાવશ્ચૈતન્યં તદનુવૃત્તાવપિ ચૈતન્યસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ ।
તસ્માદિન્દ્રિયાદિભાવાભાવાનુવિધાનાત્ જ્ઞાનભાવાભાવયોરિન્દ્રિયાદિસંનિકર્ષાધેયમાગન્તુકમસ્ય ચૈતન્યં ધર્મો ન સ્વાભાવિકઃ ।
અત એવેન્દ્રિયાદીનામર્થવત્ત્વમ્, ઇતરથા વૈયર્થ્યમિન્દ્રિયાણાં ભવેત્ ।
નિત્યચૈતન્યશ્રુતયશ્ચ શક્ત્યભિપ્રાયેણ વ્યાખ્યેયાઃ ।
અસ્તિ હિ જ્ઞાનોત્પાદનશક્તિર્નિજા જીવાનાં, ન તુ વ્યોમ્ન ઇવેન્દ્રિયાદિસંનિકર્ષે ઽપ્યેષા જ્ઞાનં ન ભવતીતિ ।
તસ્માજ્જડા એવ જીવા ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-યદાગન્તુકજ્ઞાનં જડસ્વભાવં તત્કદચિત્ પરોક્ષં કદાચિત્ સંદિગ્ધં કદાચિદ્વિપર્યસ્તં, યથા ઘટાદિ, ન ચૈવમાત્મના ।
તથાહિ-અનુમિમાનો ઽપ્યપરોક્ષઃ, સ્મરન્નપ્યાનુભવિકઃ, સંદિહાનો ઽપ્યસંદિગ્ધઃ, વિપર્યસ્યન્નપ્યવિપરીતઃ સર્વસ્યાત્મા ।
તથાચ તત્સ્વભાવઃ ।
નચ તત્સ્વભાવસ્ય ચૈતન્યસ્યાભાવઃ, તસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્વૃત્તયઃ ક્રિયારૂપાઃ કર્માભાવે સુષુપ્ત્યાદૌ નિવર્તન્તે ।
તેન ચૈતન્યમાત્મસ્વભાવ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
તથાચ નિત્યચૈતન્યવાદિન્યઃ શ્રુતયો ન કથઞ્ચિત્ ક્લેશેન વ્યાખ્યાતવ્યા ભવન્તિ ।
ગન્ધાદિવિષયવૃત્ત્યુપજને ચેન્દ્રિયાણામર્થવત્તેતિ સર્વમવદાતમ્

2.3.13.19.
#ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનામ્# ।
યદ્યપ્યવિકૃતસ્યૈવ પરમાત્મનો જીવભાવસ્તથા ચાનણુપરિમાણત્વં, તથાપ્યુત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનાં શ્રુતેશ્ચ સાક્ષાદણુપરિમાણશ્રવણસ્ય ચાવિરોધાર્થમિદમધિકરણમિત્યાક્ષેપસમાધાનાભ્યામાહ- #નનુ ચેતિ# ।
પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #તત્ર પ્રાપ્તં તાવદિતિ# ।
વિભાગસંયોગોત્પાદૌ હિ તૂત્ક્રાન્ત્યાદીનાં ફલં ।
નચ સર્વગતસ્ય તૌ સ્તઃ ।
સર્વત્ર નિત્યપ્રાપ્તસ્ય વા સર્વાત્મકસ્ય વા તદસંભાવાદિતિ

2.3.13.20.
#સ્વાત્મના ચોત્તરયોઃ# ।
ઉત્ક્રમણં હિ મરણે નિરૂઢમ્ ।
તચ્ચાચલતો ઽપિ તત્ર સતો દેહસ્વામ્યનિવૃત્ત્યોપપદ્યતે ન તુ ગત્યાગતી ।
તયોશ્ચલને નિરૂઢયોઃ કર્તૃસ્થભાવયોર્વ્યાપિન્યસંભવાદિતિ મધ્યમં પરિમાણં મહત્ત્વં શરીરસ્યૈવ ।
તચ્ચાર્હતપરીક્ષાયાં પ્રત્યુક્તમ્ ।
ગત્યાગતી ચ પરમનહતિ ન સંભવતો ઽત પારિશેષ્યાદણુત્વસિદ્ધિઃ ।
ગત્યાગતિભ્યાં ચ પ્રાદેશિકત્વસિદ્ધૌ મરણમપિ દેહાદપસર્પણમેવ જીવસ્ય ન તુ તત્ર સતઃ સ્વામ્યનિવૃત્તિમાત્રમિતિ સિદ્ધમિત્યાહ- #સત્યોશ્ચ ગત્યાગત્યોરિતિ# ।
ઇતશ્ચ દેહાદપસર્પણમેવ જીવસ્ય મરણમિત્યાહ- #દેહપ્રદેશાનામિતિ# ।
તસ્માદ્ગત્યાગત્યપેક્ષોત્ક્રાન્તિરપિ સાપાદાનાણુત્વસાધનમિત્યર્થઃ ।
ન કેવલમપાદાનશ્રુતેઃ,
તચ્છરીરપ્રદેશાન્તવ્યત્વશ્રુતેરપ્યેવમેવેત્યાહ- #સ એતાસ્તેજોમાત્રા ઇતિ#

2.3.13.21.
#નાણુરતચ્છુતેરિતિ ચેન્નેતરાધિકારાત્# ।
યત ઉત્ક્રાન્ત્યાદિશ્રુતિભિર્જીવાનામણુત્વં પ્રસાધિતં તતો વ્યાપકાત્પરમાત્મનસ્તેષાં તદ્વિકારતયા ભેદઃ ।
તથાચ મહત્ત્વાનન્યાદિશ્રુતયઃ પરમાત્મવિષયા ન જીવવિષયા ઇત્યવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
યદિ જીવા અણવસ્તતો ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પરમેષુઽ ઇતિ કથં શારીરો મહત્ત્વસંબન્ધિત્વેન પ્રતિનિર્દિશ્યતે ઇતિ ચોદયતિ- #નન્વિતિ# ।
પરિહરતિ- #શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા#પારમાર્થિકદૃષ્ટ્યા નિર્દેશો વામદેવવત્ ।
યથા હિ ગર્ભસ્થ એવ વામદેવો જીવઃ પરમાર્થદૃષ્ટ્યાત્મનો બ્રહ્મત્વં પ્રતિપેદે, એવં વિકારાણાં પ્રકૃતેર્વાસ્તવાદભેદાત્તત્પરિમાણત્વવ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ

2.3.13.22.
#સ્વશબ્દોન્માનાભ્યાં ચ# ।
સ્વશબ્દં વિભજતે- #સાક્ષાદેવેતિ# ।
ઉન્માનં વિભજતે- #તથોન્માનમપીતિ# ।
ઉદ્ધૃત્ય માનમુન્માનં બાલાગ્રાદુદ્ધૃતઃ શતતમો ભાગસ્તસ્માદપિ શતતમાદુદ્ધૃતઃ શતતમો ભાગ ઇતિ તદિદમુન્માનમ્ ।
આરાગ્રાદિદ્ધૃતં માનમારાગ્રામાત્રમિતિ

2.3.13.23.
સૂત્રાન્તરમવતારયિતું ચોદયતિ- #નન્વગુણત્વે સતીતિ# ।
અણુરાત્મા ન શરીરવ્યાપીતિ ન સર્વાઙ્ગીણશૈત્યોપલબ્ધિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
#અવિરોધશ્ચન્દનવત્# ।
ત્વક્સંયુક્તો હિ જીવઃ ત્વક્ચ સકલશરીરવ્યાપિનીતિ ત્વગ્વ્યાપ્યાત્મસંબન્ધઃ સકલશૈત્યોપલબ્ધૌ સમર્થ ઇત્યર્થઃ

2.3.13.24.
#અવસ્થિતિવૈશેષ્યાદિતિ ચેન્નાભ્યુપગમાદ્ધૃદિ હિ# ।
ચન્દનબિન્દોઃ પ્રત્યક્ષતો ઽલ્પીયસ્ત્વં બુદ્ધ્વા યુક્તા કલ્પના ભવતિ, યસ્ય તુ સંદિગ્ધમણુત્વં સર્વાઙ્ગીણં ચ કાર્યમુપલભ્યતે તસ્ય વ્યાપિત્વમૌત્સર્ગિકમપહાય નેયં કલ્પનાવકાશં લભત ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નચ હરિચન્દનબિન્દુદૃષ્ટાન્તેનાણત્વાનુમાનં જીવસ્ય,
પ્રતિદૃષ્ટાન્તસંભવેનાનૈકાન્તિકત્વાદિત્યાહ- #ન ચાત્રાનુમાનમિતિ# ।
શઙ્કામિમામપાકરોતિ- #અત્રોચ્યત ઇતિ# ।
યદ્યપિ પૂર્વોક્તાભિઃ શ્રુતિભિરણુત્વં સિદ્ધમાત્મનસ્તથાપિ વૈભાચ્છુત્યન્તરમુપન્યસ્તમ્

2.3.13.25.
#ગુણાદ્વા લોકવત્# ।
યે તુ સાવયવત્વાચ્ચન્દનબિન્દોરણુસંચારેણ દેહવ્યાપ્તિરુપપદ્યતે ન ત્વાત્મનો ઽનવયવસ્યાણુસંચારઃ સંભવી, તસ્માદ્વૈષમ્યમિતિ મન્યન્તે તાન્ પ્રતિદમુચ્યતે ગુણાદ્વા લોકવદિતિ ।
તદ્વિભજતે- #ચૈતન્ય ઇતિ# ।
યદ્યપ્યણુર્જીવસ્તથાપિ તદ્ગુણશ્ચૈતન્યં સકલદેહવ્યાપિ ।
યથા પ્રદીપસ્યાલ્પત્વે ઽપિ તદ્ગુણઃ પ્રભાસકલગૃહૌદરવ્યાપિનીતિ

2.3.13.26.
એતદપિ શઙ્કાદ્વારેણ દૃષયિત્વા દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ- #વ્યતિરેકો ગન્ધવત્ ।
અક્ષીયમાણમપિ તદિતિ# ।
ક્ષયસ્યાતિસૂક્ષ્મતયાનુપલભ્યમાનક્ષમિતિ શઙ્કતે- #સ્યાદેતદિતિ# ।
વિશ્લિષ્ટાનામલ્પત્વાદિત્યુપલક્ષણં, દ્રવ્યાન્તરપરમાણૂનામનુપ્રવેશાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વિશ્લેષાનુપ્રવેશાભ્યાં ચ સન્નપિ વિશ્લેષઃ સૂક્ષ્મત્વાન્નોપલક્ષ્યતે ઇતિ ।
નિરાકરોતિ- #ના# ।
કુતઃ ।
#અતીન્દ્રિયત્વાદિતિ# ।
પરમાણૂનાં પરમસૂક્ષ્મત્વાત્તદ્ગતરૂપાદિવદ્ગન્ધો ઽપિ નોપલભ્યેત ।
ઉપલભ્યમાનો વા સૂક્ષ્મ ઉપલભ્યેત ન સ્થૂલ ઇત્યર્થઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

2.3.13.27.

2.3.13.28.
પૃથગુપદેશાત્ ।
નિગદવ્યાખ્યાતભસ્ય ભાષ્યમ્

2.3.13.29.
#તદ્ગુણસારત્વાત્તુ તદ્વ્યપદેશઃ પ્રાજ્ઞવત્ ।
કમ્ટકતોદને ઽપીતિ# ।
મહદલ્પયોઃ સંયોગો ઽલ્પમવરુણદ્ધિ ન મહાન્તં, ન જાતુ ઘટકરકાદિસંયોગા નભસો તભો વ્યશ્રુવતે ઽપિત્વલ્પાનેવ ઘટકરકાદીન્, ઇતરથા યત્ર નભસ્તત્ર સર્વત્ર ઘટકરકાદ્યુપલમ્ભ ઇતિ, તે ઽપિ નભઃપરિમાણઃ પ્રસજ્યેરન્નિતિ ।
ન ચાણોર્જીવસ્ય સકલશરીરગતા વેદનોપપદ્યતે ।
યદ્યપ્યન્તઃકરણમણુ તથાપિ તસ્યત્વચા સંબદ્ધત્વાત્ત્વચશ્ત સમસ્તશરીરવ્યાપિત્વાદેકદેશે ઽપ્યધિષ્ઠિતા ત્વગધિષ્ઠિતૈવેતિ શરીરવ્યાપી જીવઃ શક્નોતિ સર્વાઙ્ગીણં શૈત્યમનુભવિતું ત્વગિન્દ્રિયેણ ગઙ્ગાયામ્ ।
અણુસ્તુ જીવો યત્રાસ્તિ તસ્મિન્નેવ શરીરપ્રદેશો તદનુભવેન્ન સર્વાઙ્ગીણં, તસ્યાસર્વાઙ્ગીણત્વાત્ ।
કણ્ટકતોદનસ્ય તુ પ્રાદેશિકતયા ન સર્વાઙ્ગીણોપલબ્ધિરિતિ વૈષમ્યમ્ ।
#ગુણત્વમેવ હીતિ# ।
ઇદમેવ હિ ગુણાનાં ગુણત્વં યદ્દ્રવ્યદેશત્વમ્ ।
અત એવ હિ હેમન્તે વિષક્તાવયવાપ્યદ્રવ્યગતે ઽતિસાન્દ્રે શીતસ્પર્શે ઽનુભૂયમાનેપ્યનુદ્ભૂતં રૂપં નોપલભ્યતે યથા, તથા મૃગમદાદીનાં ગન્ધવાહવિપ્રકીર્ણસૂક્ષ્માવયવાનામતિસાન્દ્રે ગન્ધે ઽનુભૂયમાને રૂપસ્પર્શૌ નાનુભૂયેતે તત્કસ્ય હેતોઃ, અનુદ્ભૂતત્વાત્તયોર્ગન્ધસ્ય ચોદ્ભૂતત્વાદિતિ ।
નચ દ્રવ્યસ્ય પ્રક્ષ્યપ્રસઙ્ગઃ, દ્રવ્યાન્તરાવયવપૂરણાત્ ।
અત એવ કાલપરિવાસવશાદસ્ય હતગન્ધિતોપલભ્યતે ।
અપિચ ચૈતન્યં નામ ન ગુમો જીવસ્ય ગુણાનઃ, કિન્તુ રૂપભાવઃ ।
નચ સ્વભાવસ્ય વ્યાપિત્વે ભાવસ્યાવ્યાપિત્વં, તત્ત્વપ્રચ્યુતેરિત્યાહ- #યદિ ચ ચૈતન્યમિતિ# ।
તદેવં શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણસિદ્ધે જીવસ્યાવિકારિતયા પરમાત્મત્વે, તથા શ્રુત્યાદિતઃ પરમમહત્ત્વે ચ, યા નામાણુત્વશ્રુતયસ્તાસ્તદનુરોધેન બુદ્ધિગુણસારતયા વ્યાખ્યેયા ઇત્યાહ- #તદ્ગુણસારત્વાદિતિ# ।
તદ્વ્યાચષ્ટે- #તસ્યા બુદ્ધેરિતિ# ।
આત્મના સ્વસંબન્ધિન્યા બુદ્ધેરુપસ્થાપિતત્વાત્તદા પરામર્શઃ ।
નહિ શુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવસ્યાત્મનસ્તત્ત્વં સંસારિભિરનુભૂયતે ।
અપિતુ યો ઽયં મિથ્યાજ્ઞાનદ્વેષાદ્યનુષક્તઃ સ એવ પ્રત્યાત્મમનુભવગોચરઃ ।
નચ બ્રહ્મસ્વભાવસ્ય જીવાત્મનઃ કૂટસ્થનિત્યસ્ય સ્વત ઇચ્છાદ્વેષાનુપઙ્ગસંભવ ઇતિ બુદ્ધિગુણાનાં તેષાં તદભેદાધ્યાસેન તદ્ધર્મત્વાધ્યાસઃ, ઉપદરાવાધ્યસ્તસ્યેવ ચન્દ્રમસો બિમ્બસ્ય તોયકમ્પે કમપ્વત્ત્વાધ્યાસ ઇત્યુપપાદિતમધ્યાસભાષ્યે ।
તથાચ બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકૃતમસ્ય જીવત્વમિતિ બુદ્ધેરન્તઃકરણસ્યાણુતયા સો ઽપ્યણુવ્યપદેશભાગ્ભવતિ, નભ ઇવ કરકોપહિતં કરકપરિમાણમ્. તથા ચોત્ક્રાન્ત્યાદીનામુપત્તિરિતિ ।
નિગદવ્યાખ્યાતમિતરમ્ ।
પ્રાયણે ઽસત્ત્વમસંસારિત્વં વા, તતશ્ચ કૃતવિપ્રણાશાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગઃ

2.3.13.30.
#યાવદાત્મભાવિત્વાત્તુ ન દોષસ્તદ્દર્શનાત્# ।
યાવત્સંસાર્યાત્મભાવિત્વાદિત્યર્થઃ ।
સમાનઃ સન્નિતિ ।
બુદ્ધ્યા સમાનઃ તદ્ગુણસારત્વાદિતિ ।
#અપિચ મિથ્યાજ્ઞાનેતિ# ।
ન કેવલં યંવત્સંસાર્યાત્મભાવિત્વમાગમતઃ, ઉપપત્તિતશ્ચેત્યર્થઃ ।
આદિત્યવર્ણમિતિ ।
પ્રકાશરૂપમિત્યર્થઃ ।
#તમસ ઇતિ# ।
અવિદ્યાયા ઇત્યર્થઃ ।
તમેવ વિદિત્વા સાક્ષાત્કૃત્ય મૃત્યુમવિદ્યામત્યેતીતિ યોજના

2.3.13.31.
અનુશયબીજં પૂર્વપક્ષી પ્રકટયતિ- #નનુ સુષુપ્તપ્રલયયોરિતિ ।
સતા#પરમાત્મના ।
અનુશયબીજપરિહારઃ અત્રોચ્યતે- #પંસ્ત્વાદિવત્ત્વસ્ય સતો ઽભિવ્યક્તિયોગાત્# ।
નિગદવ્યાખ્યાતમસ્ય ભાષ્યમ્

2.3.13.32.
#નિત્યોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગોન્યતરનિયમો વાન્યથા# ।
સ્યાદેતત્ ।
અન્તઃકરણે ઽપિ સતિ તસ્ય નિત્યસંનિધાનાત્ કસ્માન્નિત્યોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી ન પ્રસજ્યેતે ।
અથાદૃષ્ટવિપાકકાદાચિત્કત્વાત્ સામર્થ્યપ્રતિબન્ધાપ્રતિબન્ધાભ્યામન્તઃ કરણસ્ય નાયં પ્રસઙ્ગઃ ।
તાવસત્યેવાન્તઃ કરણે આત્મનો વેન્દ્રિયાણાં વા સ્તાં, તત્કિમન્તર્ગડુનાન્તઃકરણેનેતિ ચોદયતિ- #અથવાન્યતરસ્યાત્મન ઇતિ# ।
અથવેતિ સિદ્ધાન્તં નિવર્તયતિ ।
સિદ્ધાન્તી બ્રૂતે- #ન ચાત્મન ઇતિ# ।
અવધાનં ખલ્વનુવુભૂપા શુશ્રૂષા વા ।
ન ચૈતે આત્મનો ધર્મૌ, તસ્યાવિક્રિયત્વાત્ ।
ન ચોન્દ્રિયાણમ્, એકૈકેન્દ્રિયવ્યતિરેકે ઽપ્યન્ધાદીનાં દર્શનાત્ ।
નચ તે આન્તરત્વેનાનુભૂયમાને બાહ્યે સંભવતઃ ।
તસ્માદસ્તિ તદાન્તરં કિમપિ ।
યસ્ય ચૈતે તદન્તઃકરણમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- #યસ્યાવધાનેતિ# ।
અત્રૈવાર્થે શ્રુતિં દર્શયતિ- #તથા ચેતિ#

2.3.14.33.
#કર્તા શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાત્# ।
નનુ ઽતદ્ગુણસારત્વાત્ઽ ઇત્યનેનૈવ જીવસ્ય કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં ચ લબ્ધમેવેતિ તદ્વ્યુત્પાદનમનર્થકમિત્યત આહ-તદ્ગુણસારત્વાધિકારેણેતિ ।
તસ્યૈવૈષ પ્રપઞ્ચો યે ભોક્તૈવ ન કર્તેતિ તન્નિરાકરણાર્થઃ ।
ઽશાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિ તલ્લક્ષણત્વાત્ઽ ઇત્યાહ સ્મ ભગવાન્ જૈમિનિઃ ।
પ્રયોક્તર્યનુષ્ઠાતરિ ।
કર્તરીતિ યાવત્ ।
શાસ્ત્રફલં સ્વર્ગાદિ ।
કુતઃ ।
પ્રયોક્તૃફલસાધનતાલક્ષણત્વાત્ શાસ્ત્રસ્ય વિધેઃ ।
કર્ત્રપેક્ષિતોપાયતા હિ વિધિઃ ।
બુદ્ધિશ્ચેત્કર્ત્રી ભોક્તા ચાત્મા તતો યસ્યાપેક્ષિતોપાયો ભોક્તુન તસ્ય કર્તૃત્વં યસ્ય કર્તૃત્વં નચ તસ્યાપેક્ષિતોપાયા ઇતિ કિં કેન સંગતમિતિ શાસ્ત્રસ્યાનર્થકત્વમવિદ્યમાનાભિધેયત્વં તથા ચાપ્રયોજનકત્વં સ્યાત્ ।
યથા ચ તદ્ગુણસારતયાસ્યાવસ્તુસદપિ ભોક્તૃત્વં સાંવ્યવહારિકમેવં કર્તૃત્વમપિ સાંવ્યવહારિકં ન તુ ભાવિકમ્ ।
અવિદ્યાવદ્વિષયત્વં ચ શાસ્ત્રસ્યોપપાદિતમધ્યાસભાષ્ય ઇતિ સર્વમવદાતમ્

2.3.14.34.
વિહારોપદેશાત્ ।
વિહારઃ સંચારઃ ક્રિયા, તત્ર સ્વાતન્ત્ર્યં નાકર્તુઃ સંભવતિ ।
તસ્માદપિ કર્તા જીવઃ

2.3.14.35.
#ઉપાદાનાત્# ।
તદેતેષાં પ્રાણાનામિન્દ્રિયાણાં વિજ્ઞાનેન બુદ્ધ્યા વિજ્ઞાનં ગ્રહણશક્તિમાદાયોપાદાયેત્યુપાદાને સ્વાતન્ત્ર્યં નાકર્તુઃ સંભવતિ

2.3.14.36.
#વ્યપદેશાચ્ચ ક્રિયાયાં ચેન્નિર્દેશવિપર્યયઃ# ।
અભ્યુચ્ચયમાત્રમેતત્ર સમ્ગુપપત્તિઃ ।
વિજ્ઞાનં કર્તૃ યજ્ઞં તનુતે ।
સર્વત્ર હિ બુદ્ધિઃ કરણરૂપા કરણત્વેનૈવ વ્યપદિશ્યતે ન કર્તૃત્વેન, ઇહ તુ કર્તૃત્વેન, તસ્યા વ્યપદેશે વિપર્યયઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદાત્મૈવ વિજ્ઞાનમિતિ વ્યપદિષ્ટઃ ।
તેન કર્તેતિ

2.3.14.37.
સૂત્રાન્તરમવતારયિતું ચોદયતિ-અત્રાહ યદીતિ ।
પ્રજ્ઞાવાન્ સ્વતન્ત્ર ઇષ્ટમોવાત્મનઃ સંપાદયેન્નાનિષ્ટમ્ ।
અનિષ્ટસંપત્તિરપ્યસ્યોપલભ્યતે ।
તસ્માન્ન સ્વતન્ત્રસ્તથા ચ ન કર્તા ।
તલ્લક્ષણત્વાત્તસ્યેત્યર્થઃ ।
અસ્યોત્તરમ્- #ઉપલબ્ધિદનિયમઃ# ।
કરણાદીનિ કારકાન્તરાણિ કર્તા પ્રયુઙ્ક્તે ન ત્વયં કારકાન્તરૈઃ પ્રયુજ્યત ઇત્યેતાવન્માત્રમસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં ન તુ કાર્યક્રિયાયાં ન કારકાન્તરાણ્યપેક્ષત ઇતિ ।
ઈદૃશં હિ સ્વાતન્ત્ર્યં નેશ્વરસ્યાપ્યત્રભવતો ઽસ્તીત્યુત્સન્નસંકથઃ કર્તા સ્યાત્ ।
તથા ચાયમદૃષ્ટપરિપાકવશાદિષ્ટમભિપ્રેપ્સુસ્તત્સાધનવિભ્રમેણાનિષ્ટોપાયં વ્યાપારયન્નનિષ્ટં પ્રાપ્નુયાદિત્યનિયમઃ કર્તૃત્વં ચેતિ ન વિરોધઃ ।
#વિષયપ્રકલ્પનમાત્રપ્રયોજનત્વાદિતિ# ।
નિત્યચૈતન્યસ્વભાવસ્ય ખલ્વાત્મન ઇન્દ્રિયાદીતિ કરણાનિ સ્વવિષયમુપનયન્તિ, તેન વિષયાવચ્છિન્નમેવ ચૈતન્યં વૃત્તિરિતિ વિજ્ઞાનમિતિ ચાખ્યાયતે, તત્ર ચાસ્યાસ્તિ સ્વાતન્ત્ર્યમિત્યર્થઃ

2.3.14.38.
#શક્તિવિપર્યયાત્# ।
પૂર્વં કારણકવિભક્તિવિપર્યય ઉક્તઃ ।
સંપ્રતિ કારકશક્તિવિપર્યય ઇત્યપુનરુક્તમ્ ।
અવિપર્યયાય તુ કરણાન્તરકલ્પનાયાં નામ્નિ વિસંવાદ ઇતિ

2.3.14.39.
સમાધ્યભાવાચ્ચ ।
સમાધિરિતિ સંયમમુપલક્ષયતિ ।
ધારણાધ્યાનસમાધયો હિ સંયમપદેવદનીયાઃ ।
યથાહુઃ-ઽત્રયમેકત્ર સંયમઃઽ ઇતિ ।
અત્ર શ્રોતવ્યો મન્તવ્ય ઇતિ ધારણોપદેશઃ ।
નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇતિ ધ્યાનોપદેશઃ ।
દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ સમાધેરુપદેશઃ ।
યથાહુઃ-ઽતદેવ ધ્યાનમર્થમાત્રનિર્ભાસં સ્વરૂપશૂન્યમિવ સમાધિઃઽ ઇતિ ।
સો ઽયમિહ કર્તાત્મા સમાધાવુપદિશ્યમાન આત્મનઃ કર્તૃત્વમવૈતીતિ સૂત્રાર્થઃ

2.3.15.40.
#યથા ચ તક્ષોભયથા# ।
અવાન્તરસંગતિમાહ- #એવં તાવદિતિ# ।
વિમૃશતિ- #તત્પુનરિતિ# ।
પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #તત્રેતિ# ।
શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાદયો હિ હેતવ આત્મનઃ કર્તૃત્વમાપાદયન્તિ ।
નચ સ્વાભાવિકે કર્તૃત્વે સંભવત્યસત્યપવાદે તદૌપાધિકં યુક્તમ્. અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ મુક્ત્યભાવપ્રસઙ્ગો ઽસ્યાપવાદકઃ, યથા જ્ઞાનસ્વભાવો જ્ઞેયાભાવે ઽપિ નાજ્ઞો ભવત્યેવં કર્તૃસ્વભાવો ઽપિ ક્રિયાવેશાભાવે ઽપિ નાકર્તા ।
તસ્માત્ સ્વાભાવિકમેવાસ્ય કર્તૃત્વમિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે ।
નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં હિ બ્રહ્મ ભૂયોભૂયઃ શ્રૂયતે ।
તદસ્ય બુદ્ધત્વમસત્યપિ બોદ્ધવ્યે યુક્તં,
વહ્નેરિવાસત્યપિ દાહ્યે દગ્ધૃત્વં, તચ્છીલસ્ય તસ્યાવગમાત્ ।
કર્તૃત્વં ત્વસ્ય ક્રિયાવેશાદવગન્તવ્યમ્ ।
નચ નિત્યોદાસીનસ્ય કૂટસ્થસ્ય નિત્યસ્યાસકૃચ્છુતસ્ય સંભવતિ, તસ્ય ચ કદાચિદપ્યસંસર્ગે કથં તચ્છક્તિયોગો નિર્વિષયાયાઃ શક્તેરંસભવાત્ તથાચ યદિ તત્સિધ્યર્થં તદ્વિષઃ ક્રિયાવેશો ઽબ્યુપેયતે તથા સતિ તત્સ્વભાવસ્ય સ્વભાવોચ્છેદાભાવાદ્ભાવનાશપ્રસઙ્ગઃ, નચ મુક્તસ્યાસ્તિ ક્રિયાયોગ ઇતિ ।
ક્રિયાયા દુઃખત્વાન્ન વિગલિતસકલદુઃખપરમાનન્દાવસ્થા મોક્ષઃ સ્યાદિત્યાશયવાનાહ- #ન સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વમાત્મન ઇતિ# ।
અભિપ્રાયમબુધ્વા ચોદયતિ- #નનુ સ્થિતાયામપીતિ# ।
પરિહરતિ- #ન ।
નિમિત્તાનામપીતિ# ।
શક્તશક્યાશ્રયા શક્તિઃ સ્વસત્તયાવશ્યં શક્યમાક્ષિપતિ ।
તથાચ તયાક્ષિપ્તં શક્યં સદૈવ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ચોદયતિ- #નનુ મોક્ષસાધનનવિધાનાદિતિ# ।
પરિહરતિ- #ન ।
સાધનાયત્તસ્યેતિ# ।
અસ્માકં તુ ન મોક્ષઃ સાધ્યઃ, અપિતુ બ્રહ્મસ્વરૂપં તચ્ચ નિત્યમિતિ ।
ઉક્તમભિપ્રાયમાવિષ્કરોતિ- #અપિચ નિત્યશુદ્ધ ઇતિ# ।
ચોદયતિ- #પર એવ તર્હિ સંસારીતિ# ।
અયમર્થઃ-પરશ્ચેત્સંસારી તસ્યાવિદ્યપ્રવિલયે મુક્તૌ સર્વે મુચ્યેરન્નવિશેષાત્ ।
તતશ્ચ સર્વસંસારોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
પરસ્માદન્યશ્ચેત્સ બુદ્ધ્યાદિસંઘાત એવેતિ, તસ્યૈવ તર્હિ મુક્તિસંસારૌ નાત્મન ઇતિ ।
પરિહરતિ- #ન ।
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતત્વાદિતિ# ।
ન પરમાત્મનો મુક્તિસંસારૌ, તસ્ય નિત્યમુક્તત્વાત્ ।
નાપિ બુદ્ધ્યાદિસંઘાતસ્ય, તસ્યાચેતનત્વાત્ ।
અપિ ત્વવિદ્યોપસ્થાપિતાનાં બુદ્ધ્યાદિસંઘાતાનાં ભેદાત્તત્તદ્બુદ્ધ્યાદિસંઘાતભેદોપધાન આત્મૈકો ઽપિ ભિન્ન ઇવ વિશુદ્ધો ઽપ્યવિશુદ્ધ ઇવ તતશ્ચૈકબુદ્ધ્યાદિસંઘાતાપગમે તત્ર મુક્ત ઇવેતરત્ર બદ્ધ ઇવ યથા મણિકૃપાણાદ્યુપધાનભેદાદેકમેવ મુખં નાનેવ દીર્ઘમિવ વૃત્તમિવ શ્યામમિવાવદાતમિવ અન્યતમોપધાનવિગમે તત્ર મુક્તમિવાન્યત્રોપહિતમિવેતિ નૈકમુક્તૌ સર્વમુક્તપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માન્ન પરમાત્મનો મક્ષસંસારૌ, નાપિ બુદ્ધ્યાદિસંઘાતાસ્ય કિન્તુ બુદ્ધ્યાદ્યુપહિતસ્યાત્મસ્વભાવસ્ય જીવભાવમાપન્નસ્યેતિ પરમાર્થઃ ।
અત્રૈવાન્વયવ્યતિરેકૌ શ્રુતિભિરાદર્શયતિ- #તથાચેતિ# ।
ઇતશ્ચૌપાધિકં યદુપાધ્યભિભવોદ્ભવાભ્યામસ્યાભિભવોદ્ભવૌ દર્શયતિ શ્રુતિરિત્યાહ- #તથા#
#સ્વપ્નજાગરિતયોરિતિ# ।
અત્રૈવાર્થે સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- #તદેતદાહેતિ# ।
સંપ્રસાદઃ સુષુપ્તિઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
તક્ષ્ણઃ પાણ્યાદયઃ સન્તિ તૈરયં વાસ્યાદીન્ વ્યાપારયન્ ભવતુ દુઃખી, પરમાત્મા ત્વનવયવઃ કેન મનઃપ્રભૃતીનિ વ્યાપારયોદિતિ વૈષમ્યં તક્ષ્ણો દૃષ્ટાન્તેનેત્યત આહ- #તક્ષદૃષ્ટાન્તશ્ચેતિ# ।
યથા સ્વશરીરેમોદાસીનસ્તક્ષા સુખી, નાસ્યાદીનિ તુ કરણાનિ વ્યાપારયન્ દુઃખી, તથા સ્વાત્મનાત્મોદાસીનઃ સુખી, મનઃપ્રભૃતીનિ તુ કરણાદીનિ વ્યાપારયન્ દુઃખીત્યેતાવતાસ્ય સામ્યં ન તુ સર્વથા ।
યથાત્મા ચ જીવો ઽવયવાન્તરાનપેક્ષઃ સ્વશરીરં વ્યાપારયત્યેવં મનઃપ્રભૃતીનિ તુ કરણાન્તરાણિ વ્યાપારયતીતિ પ્રમાણસિદ્ધે નિયોગપર્યનુયોગાનુપપત્તિઃ ।
પૂર્વપક્ષહેતૂનનુભાષ્ય દૂષયતિ- #યત્તૂક્તમિતિ# ।
યત્પરં હિ શાસ્ત્રં સ એવ શાસ્ત્રાર્થઃ ।
કર્ત્રપેક્ષિતોપાયભાવનાપરં તન્ન કર્તૃસ્વરૂપપરમ્ ।
તેન યથાલોકસિદ્ધં કર્તારમપેક્ષ્ય સ્વવિષયે પ્રવર્તમાનં ન પુંસઃ સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વમવગમયિતુત્સહતે, તસ્માત્તત્ત્વમસીત્યાદ્યુપદેશવિરોધાદવિદ્યાકૃતં તદવતિષ્ઠતે ।
ચોદયતિ- #નનુ સંધ્યે સ્થાન ઇતિ# ।
ઔપાધિકં હિ કર્તૃત્વં નોપાધ્યપગમે સંભવતીતિ સ્વાભાવિકમેવ યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અપિચ યત્રાપિ કરણમસ્તિ તત્રાપિ કેવલસ્યાત્મનઃ કર્તૃત્વશ્રવણાત્સ્વાભાવિકમેવ યુક્તમિત્યાહ- #તથોપાદાને ઽપીતિ# ।
તદેતત્ પરિહરતિ- #ન તાવત્સંધ્ય ઇતિ# ।
ઉપાધ્યપગમો ઽસિદ્ધો ઽન્તઃકરણસ્યોપાધેઃ સંધ્યે ઽપ્યવસ્થાનાદિત્યર્થઃ ।
અપિચ સ્વપ્ને યાદૃશં જ્ઞાનં તાદૃશો વિહારો ઽપીત્યાહ- #વિહારો ઽપિ ચ તત્રેતિ ।
તથોપાદાને ઽપીતિ# ।
યદ્યપિ કર્તૃવિભક્તિઃ કેવલે કર્તરિ શ્રૂયતે તથાપિ કર્મકરણોપધાનકૃતમસ્ય કર્તૃત્વં ન શુદ્ધસ્ય, નહિ પરશુસહાયશ્છેત્તા કેવલશ્છેત્તા ભવતિ ।
નનુ યદિ ન કેવલસ્ય કર્તૃત્વમપિ તુ કરણાદિસહિતસ્યૈવ, તથા સતિ કરણાદિષ્વતિ કર્તૃવિભક્તિઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈતદસ્તીત્યાહ- #ભવતિ ન લોક ઇતિ# ।
કરણાદીષ્વપિ કર્તૃવિભક્તિઃ કદચિદસ્ત્યેવ વિવક્ષાવશાદિત્યર્થઃ ।
અપિ ચેયમુપાદાનશ્રુતિઃ કરણવ્યાપારોપરમમાત્રપરા ન સ્વાતન્ત્ર્યપરા કર્તૃવિભક્તિસ્તુ ભાક્તી ।
કૂલં પિપતિષતીતિવદબુદ્ધિપૂર્વકસ્ય કરણવ્યાપારોપરમસ્ય દૃષ્ટત્વાદિત્યાહ- #અપિચાસ્મિન્નુપાદાન ઇતિ ।
યસ્ત્વયં વ્યપદેશ#ઇતિ યત્તદુક્તમસ્માભિરભ્યુચ્ચયમાત્રમેતમિતિ તદિતઃ સમુત્થિતમ્ ।
#સર્વકારકાણામેવેતિ# ।
વિક્લિદ્યન્તિ તણ્ડુલા જ્વલન્તિ કાષ્ઠાનિ સ્થાલીતિ હિ સ્વવ્યાપારે સર્વેષાં, કર્તૃત્વં, તત્કિં બુદ્ધ્યાદીનાં કર્તૃત્વમેવ ન કરણત્વમિત્યત આહ- #ઉપલબ્ધ્યપેક્ષં ત્વેષાં કરણત્વમ્# ।
નન્વેવં સતિ તસ્યામેવાત્મનઃ સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વમસ્ત્વિત્યત આહ- #નચ તસ્યાં#ઉલબ્ધાવપ્યસ્ય સ્વાભાવિક #કર્તૃત્વમસ્તિ#કસ્માત્ #નિત્યોપલબ્ધિસ્વરૂપત્વાત્#આત્મનઃ ।
નહિ નિત્યે સ્વભાવે ચાસ્તિ ભાવસ્ય વ્યાપારિત્યર્થઃ ।
તદેવં નાસ્યોપલબ્ધૌ સવાભાવિકં કર્તૃત્વમસ્તીત્યુક્તમ્ ।
નાપિ બુદ્ધ્યાદેરુપલબ્ધિકર્તૃત્વમાત્મન્યધ્યસ્તં યથા તદ્ગતમધ્યવસાયાદિકર્તૃત્વમિત્યાહ- #અહઙ્કારપૂર્વકમપિ કર્તૃત્વં નોપલબ્ધુર્ભવિતુમર્હતિ# ।
કુતઃ ।
#અહઙ્કારસ્યાપ્યુપલભ્યમાનત્વાત્# ।
નહિ શરીરાદિ યસ્યાં ક્રિયાયાં ગમ્યં તસ્યામેવ ગન્તૃ ભવતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદિ બુદ્ધિરુપલબ્ધી ભવેત્, તતસ્તસ્યા ઉપલબ્ધૃત્વમાત્મન્યધ્યવસ્યેત ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
તસ્યા જડત્વેનોપલભ્યમાનતયોપલબ્ધિકર્તૃત્વાનુપપત્તેઃ ।
યદા ચૌપલબ્ધૌ બુદ્ધેરકર્તૃત્વં તદા યદુક્તં બુદ્ધેરુપલબ્ધૃત્વે કરણાન્તરં કલ્પનીયં, તથાચ નામમાત્રે વિસંવાદ ઇતિ તન્ન ભવતીત્યાહ- #ન ચૈવં સતિ કરણાન્તરકલ્પના#
બુદ્ધેરુપલબ્ધૃત્વાભાવાત્ ।
ચૈતન્યમિદાનીમકરણં બુદ્ધિરુપલબ્ધાવાત્મા ચાનપલબ્ધ એત્યત આહ- #બુદ્ધે કરણત્વાભ્યુપગમાત્# ।

અયમભિસંધિઃ-ચૈતન્યમુપલબ્ધિરાત્મસ્વભાવો નિત્ય ઇતિ ન તત્રાત્મનઃ કર્તૃત્વં, નાપિ બુદ્ધેઃ કરણત્વં, કિન્તુ ચૈતન્યમેવ વિષયાવચ્છિન્નં વૃત્તિરિતિ ચોપલબ્ધિરિતિ ચાખ્યાયતે ।
તસ્ય તુ તત્તદ્વિષયાવચ્છેદે વૃત્તૌ બુદ્ધ્યદીનાં કરણત્વમાત્મનશ્ચ તદુપધાનેનાહઙ્કારપૂર્વકં કર્તૃત્વં યુજ્યત ઇતિ

2.3.16.41.
#પરાત્તુ તચ્છુતેઃ# ।
યદેતજ્જીવાનામૌપાધિકં કર્તૃત્વં તત્પ્રવર્તનાલક્ષણેષુ રાગાદિષુ સત્સુ નેશ્વરમપરં પ્રવર્તકં કલ્પયિતુમર્હતિ, અતિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
નચેશ્વરો દ્વેષપક્ષપાતરહિતો જીવાન્ સાધ્વસાધુનિ કર્મણિ પ્રવર્તયિતુમર્હતિ, યેન ધર્માધર્માપેક્ષયા જગદ્વૈચિત્ર્યમાપદ્યેત ।
સ હિ સ્વતન્ત્રઃ કારુણિકો ધર્મ એવ જન્તૂન્ પ્રવર્તયેન્નાધર્મે ।
તતશ્ચ તત્પ્રેરિતા જન્તવઃ સર્વે ધાર્મિકા એવેતિ સુખિન એવ સ્યુર્ન દુઃખુનઃ ।
સ્વતન્ત્રાસ્તુ રાગાદિપ્રયુક્તાઃ પ્રવર્તમાના ધર્માધર્મપર્ચયવન્તો વૈચિત્ર્યમનુભવન્તીતિ યુક્તમ્ ।
એવઞ્ચ વિધિનિષેધયોરર્થવત્ત્વમિતરથા તુ સર્વથા જીવા અવસ્તતન્ત્રા ઇતીશ્વરેણૈવ પ્રવર્ત્યન્ત ઇતિ કૃતં વિધિનિષેધાબ્યામ્ ।
નહિ બલવદનિલસલિલૌઘનુદ્યમાનં પ્રત્યુપદેશોર્ઽથવાન્ ।
તસ્માત્ ઽએષ હ્યેવ સાધુ કર્મ કારયતિઽ ઇત્યાદયઃ શ્રુતયઃ સમસ્તવિધિનિષેધશ્રુતિવિરોધાલ્લોકવિરોધાચ્ચૈશ્વર્યપ્રશંસાપરતયા નેયા ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે ।
ઽએષ હ્યેવ સાધુ કર્મ કારયતિઽ ઇત્યાદયસ્તાવ્ચછુતયઃ સર્વવ્યાપારેષુ જન્તૂનામીશ્વરતન્ત્રતામાહુઃ, તદસતિ પ્રતિબન્ધકે ન પ્રશંસાપરતયા વ્યાખ્યાતુમુચિતમ્ ।
નચ શ્રુતિસિદ્ધસ્ય કલ્પનીયતા, યેન પ્રવર્તકેષુ રાગાદિષુ સત્સુ તત્કલ્પના વિરુધ્યેત ।
ન ચેશ્વરતન્ત્રત્વે ધર્મ એવ જન્તૂનાં પ્રવૃત્તેઃ સુખિત્વમેવ ન વૈચિત્ર્યમિતિ યુક્તમ્ ।
યદ્યપ્યયમીશ્વરો વીતરાગસ્તથાપિ પૂર્વપૂર્વજન્તુકર્માપેક્ષય જન્તૂન્ ધ4માધર્મયોઃ પ્રવર્તયન્ ન દ્વેષપક્ષપાતાભ્યાં વિષમઃ ।
નાપિ નિર્ઘૃણઃ ।
નચ કર્મપ્રચયસ્યાદિરસ્ત્યનાદિત્વત્સંસારસ્ય ।
ન ચેશ્વરતન્ત્રસ્ય કૃતં વિધિનિષેધાબ્યામિતિ સાંપ્રતમ્ ।
નહીશ્વરઃ પ્રબલતરપવન ઇવ જન્તૂન્ પ્રવર્તયત્યપિ તુ તચ્ચૈતન્યમનુરુધ્યમાનો રાગાદ્યુપહારમુખેન ।
એવં ચેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારાર્થિનો વિધિનિષેધાવર્થવન્તૌ ભવતઃ ।
તદનેનાભિસંધિનોક્તમ્-પરાયત્તે ઽપિ હિ કર્તૃત્વં કરોત્યેવ જીવ ઇતિ ।
તસ્માદ્વિધિનિષેધશાસ્ત્રવિરોધાલ્લોકસ્ય સ્થૂલદર્શિત્વાત્ ઽએષ હ્યેવ સાધુ ક4મ કારયતિઽ ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
ઽઅજ્ઞો જન્તુરનીશો ઽયમાત્મનઃ સુખદુઃખયોઃ ।
ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વા ॥
ઽ ઇતિ સ્મૃતેશ્ચેશ્વરતન્ત્રામામેવ જન્તૂનાં કર્તૃત્વં, ન તુ સ્વતન્ત્રામામિતિ સિદ્ધમ્ ।
ઈશ્વર એવ વિધિનિષેધયોસ્થાને નિયુજ્યેત યદ્વિધિનિષેધયોઃ ફલં તદીશ્વરેણ તત્પ્રતિપાદિતધર્માધર્મનિરપેક્ષેણ કૃતમિતિ વિધિનિષેધયોરાનર્થક્યમ્ ।
ન કેવલમાનર્થક્યં વિપરીતં ચાપદ્યેત ઇત્યાહ- #તથા વિહિતકારિણમિતિ# ।
પૂર્વોક્તશ્ચ દોષઃ કૃતનાશાકૃતાભ્યાગમઃ પ્રસજ્યેત ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્

2.3.16.42.

2.3.17.43.
#અંશો નાનાવ્યપદેશાદન્યથા ચાપિ દાશકિતવાદિત્વમધીયત એકે# ।
અવાન્તરસંગતિમાહ- #જીવેશ્વરયોરિતિ ।
ઉપકાર્યોપકારકભાવઃ#પ્રયોજ્યપ્રયોજકભાવઃ ।
અત્રાપાતતો વિનિગમનાહેતોરભાવાદનિયમો નિશ્ચય ઇત્યુક્તઃ ।
નિશ્ચયહેત્વાભાસદર્શનેન ભેદપક્ષમાલમ્બ્યાહ-અથવેતિ ।
ઈશિતવ્યેશિતૃભાવશ્ચાન્વેષ્યાન્વેષ્ટૃબાવશ્ચ જ્ઞેયજ્ઞાતૃભાવશ્ચ નિયમ્યનિયન્તૃભાવશ્ચાધારાધેયભાવશ્ચ ન જીવપરમાત્મનોરભેદે ઽવકલ્પ્યતે ।
ન ચ ઽબ્રહ્મદાશા બ્રહ્મકિતવાઃઽ ઇત્યાદ્યાશ્ચ શ્રુતયો દાશા બ્રહ્મ કિતવા બ્રહ્મેત્યાદિપ્રતિપાદનપરા જીવાનાં બ્રહ્મણો ભેદે ઽવકલ્પ્યન્તે ।
ન ચૈતાભિર્ભેદાબેદપ્રતિપાદનપરાભિઃ શ્રુતિબિઃ સાક્ષાદંશત્વપ્રતિપાદકાચ્ચ મન્ત્રવર્ણાત્ ઽપાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિઽ ઇત્યાદેઃ, સ્મૃતેશ્ચ ઽમમૈવાંશઃઽ ઇત્યાદેર્જીવાનામીશ્વરાંશત્વસિદ્દિઃ ।
નિરતિશયોપાધિસંપદા ચ વિભૂતિયોગેનેશ્વરઃ સ્વાંશાનામપિ નિકૃષ્ટોપાધીનામીષ્ટ ઇતિ યુજ્યતે ।
નહિ તાવદનવયવેશ્વરસ્ય જીવા ભવિતુમર્હન્ત્યંશાઃ ।
અપિચ જીવાનાં બ્રહ્માંશત્વે તદ્ગતા વેદના બ્રહ્મણો ભવેત્ ।
પાદાદિગતા ઇવ વેદના દેવદત્તસ્ય ।
તતશ્ચ બ્રહ્મભૂયઙ્ગતસ્ય સમસ્તજીવગતવેદનાનુભવપ્રસઙ્ગ ઇતિ વરં સંસાર એવ મુક્તેઃષ તત્ર હિ સ્વગતવેદનામાત્રામનુભવાન્ન ભૂરિ દુઃખમનુભવતિ ।
મુક્તસ્તુ સર્વજીવવેદનાભાગિતિ પ્રયત્નેન મુક્તિરનર્થબહુલતયા પરિહર્તવ્યા સ્યાદિતિ ।
તથા ભેદાભેદયોઃ પરસ્પરવિરોધિનોરેકત્રાસંભવાન્નાંશત્વં જીવાનામ્ ।
નચ બ્રહ્મૈવ સદસન્તસ્તુ જીવા ઇતિ યુક્તં, સુખદુઃખમુક્તિસંસારવ્યવસ્થાભાવપ્રસઙ્ગાદનુજ્ઞાપરિહારાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
તસ્માજ્જીવા એવ પરમાર્થસન્તો ન બ્રહ્મૈકમદ્વયમ્ ।
અદ્વૈતશ્રુતયસ્તુ જાતિદેશકાલાબેદનિમિત્તોપચારાદિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-અનધિગતાર્થાવબોધનાનિ પ્રમાણાનિ વિશેષતઃ શબ્દઃ ।
તત્ર ભેદો લોકસિદ્ધત્વાન્ન શબ્દેન પ્રતિપાદ્યઃ ।
અબેદસ્ત્વનધિગતત્વાદધિગતભેદાનુવાદેન પ્રતિપાદનમર્હતિ ।
યેન ચ વાક્યમુપક્રમ્યતે મધ્યે ચ પરામૃશ્યતે અન્તે ચોપસંહ્રિયતે તત્રૈવ તસ્ય તાત્પર્યમ્ ।
ઉપનિષદશ્ચાદ્વૈતોપક્રમતત્પરામર્શતદુપસંહારા અદ્વૈચપરા એવ યુજ્યન્તે ।
નચ યત્પરાસ્તદૌપચારિકં યુક્તમ્, અભ્યાસે હિ ભૂયસ્ત્વમર્થસ્ય ભવતિ નાલ્પત્વમપિ પ્રાગેવોપચરિતત્વમિત્યુક્તમ્ ।
તસ્મદ્વૈતે બાવિકે સ્થિતે જીવભાવસ્તસ્ય બ્રહ્મણો ઽનાદ્યનિર્વચનીયાવિદ્યપધાનભેદાદેકસ્યૈવ બિમ્બસ્ય દર્પણાદ્યુપાધિભેદાત્પ્રતિબિમ્બભેદાઃ ।
એવં ચાનુજ્ઞાપરિહારૌ લૌકિકવૈદિકૌ સુખદુઃખમુક્તિસંસારવ્યવસ્થા ચોપપદ્યેત ।
નચ મોક્ષસ્યાનર્થબહુલતા, યતઃ પ્રતિબિમ્બાનામિવ શ્યામતાવદાતતાદિર્જીવાનામેવ નાનાવેદનાભિસંબન્ધો બ્રહ્મણસ્તુ બિમ્બસ્યેવ ન તદભિસંબન્ધઃ ।
યથાચ દર્પણાપનયે તત્પ્રતિબિમ્બં બિમ્બભાવે ઽવતિષ્ઠતે ન કૃપાણે પ્રતિબિમ્બતમપિ ।
એવમવિદ્યોપધાનવિગમે જીવે બ્રહ્મબાવેતિ સિદ્ધં જીવો બ્રહ્માંશ ઇવ તત્તન્ત્રતયા ન ત્વંશ ઇતિ તાત્પર્યાર્થાઃ

2.3.17.44.

2.3.17.45.

2.3.17.46.

2.3.17.47.
સપ્તદશસંખ્યાપરિમિતો રાશિર્ગણઃ સપ્તદશકઃ ।
તદ્યથા-બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયાણિ બાહ્યાનિ દશ બુદ્ધિમનસી વૃત્તિભેદમાત્રેણ ભિન્ને અપ્યેકીકૃત્યૈકમન્તઃ કરમં શરીરં પ્ચ વિષયા ઇતિ સપ્તદશકો રાશિઃ

2.3.17.48.
#અનુજ્ઞા#વિધિરભિમતો ન તુ પ્રવૃત્તપ્રવર્તના ।
અપૌરુષેયે પ્રવર્તયિતુરભિપ્રાયાનુરોધાસંભવાત્ ।
ક્રત્વર્થાયામગ્નીષોમીયહિંસાયાં પ્રવૃત્તપ્રવર્તનાનુપપત્તેશ્ચ ।
પુરુષાર્થે ઽપિ નિયમાંશે પ્રવૃત્તે- #કઃ પુનર્દેહસંબન્ધ ઇતિ# ।
નહિ કૂટસ્થનિત્યસ્યાત્મનોપરિમામિનો ઽસ્તિ દેહેન સંયોગઃ સમવાયો વાન્યો વા કશ્ચિત્ સંબન્ધઃ સકલધર્માતિગત્વાદિત્યભિસંધિઃ ।
ઉત્તરમ્- #દેહાદિરયં સંઘાતો ઽહમેવેત્યાત્મનિ વિપરીતપ્રત્યયોત્પત્તિઃ# ।
અયમર્થઃ-સત્યં નાસ્તિ કશ્ચિદાત્મનો દેહાદિભિઃ પારમાર્થિકઃ સંબન્ધઃ, કિન્તુ બુદ્ધ્યાદિજનિતાત્મવિષયા વિપરીતા વૃત્તિઃ ઽઅહમેવ દેહાદિસંઘાતઃઽ ઇત્યેવંરૂપા ।
અસ્યાં દેહાદિસંઘાત આત્મતાદાત્મ્યેન ભાસતે ।
સો ઽયં સાંવૃત્તસ્તાદાત્મ્યલક્ષણઃ સંબન્ધો ન પારમાર્થિક ઇત્યર્થઃ ।
ગૂઢાભિસંધિશ્ચોદયતિ- #સમ્યગ્દર્શિનસ્તર્હીતિ ।
ઉત્તરં-ન ।
તસ્યેતિ# ।
યદિ સૂક્ષ્મસ્થૂલદેહાદિસંઘાતો ઽવિદ્યોપદર્શિત એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્માસ્મીતિ સમ્યગ્દર્શનમભિમતમ્, અદ્ધા તદ્વન્તં પ્રતિ વિધિનિષેધયોરાનર્થક્યમેવ ।
એતદેવ વિશદયતિ- #હેયોપાદેયયોરિતિ# ।
ચોદકો નિગૂઢાભિસંધિમાવિષ્કરોતિ-શરીરવ્યતિરેકદર્શિન એવ ।
આમુષ્મિકફલેષુ ક4મસુ દર્સપૂર્ણમાસાદિષુ નિયોજ્યત્વમિતિ ચોત્પરિહરતિ- #ન ।
તત્સંહતત્વાભિમાનાત્# ।
એતદ્વિભજતે- #સત્યમિતિ# ।
યો હ્યાત્મનઃ ષાટ્કૌશિકાદ્દેહાદુપપત્ત્યાવ્યતિરેકં વેદ, ન તુ સમસ્તબુદ્ધ્યાદિસંઘાતવ્યતિરેકં, તસ્યામુષ્મિકફલેષ્વાધિકારઃ ।
સમસ્તબુદ્ધ્યાદિવ્યતિરેકવેદિનસ્તુ કર્મભોક્તૃત્વાભિમાનરહિતસ્ય નાધિકારઃ કર્મણિ તથાચ ન યથેષ્ટચેષ્ટા, અભિમાનવિકલસ્ય તસ્યા અપ્યભાવાદિતિ

2.3.17.49.

2.3.17.50.
યેષાં તુ સાંખ્યાનાં વૈશેષિકાણાં વા સુખદુઃખવ્યવસ્થાં પારમાર્થિકીમિચ્છતાં બહવ આત્માનઃ સર્વગતાસ્તેષામેવૈષ વ્યતિકરઃ પ્રાપ્નોતિ ।
તત્ર પ્રશ્નપૂર્વકં સાંખ્યાન્ પ્રતિ વ્યતિક્રમં તાવદાહ- #કથમિતિ# ।
યાદૃશસ્તાદૃશો ગુણંસંબન્ધઃ સર્વાન્ પુરુષાન્ પ્રત્યવિશિષ્ટ ઇતિ તત્કૃતે સુખદુઃખે સર્વાન્ પ્રત્યવિશિષ્ટે ।
નચ કર્મનિબન્ધના વ્યવસ્થા, કર્મણઃ પ્રાકૃતત્વેન પ્રકૃતેશ્ચ સાધારણત્વેનાવ્યવસ્થાતાદવસ્થ્યાત્ ।
ચોદયતિ- #સ્યાદેતદિતિ# ।
અયમર્થઃ-ન પ્રધાનં સ્વવિભૂતીખ્યાપનાય પ્રવર્તતે, કિન્તુ પુરુષાર્થમ્ ।
યં ચ પુરુષં પ્રત્યનેન ભોગાપવર્ગૌ પુરુષાર્થૌ સાધિતૌ તં પ્રતિ સમાપ્તાધિકારતયા નિવર્તતે પુરુષાન્તરં તુ પ્રત્યસમાપ્યાધિકારં પ્રવર્તતે ।
એવં ન મુક્તસંસારિવ્યવસ્થોપપત્તેઃ સુખદુઃખવ્યવસ્થાપિ ભવિષ્યતીતિ નિરાકરોતિ #-નહીતિ# ।
સર્વેષાં પુરુષાણાં વિભુત્વાત્ પ્રધાનસ્ય ચ સાધારણ્યદમું પુરુષં પ્રત્યનેનાર્થઃ સાધિત ઇત્યેતદેવ નાસ્તિ ।
તસ્માત્ પ્રયોજનવશેન વિના હેતું વ્યવસ્થાસ્થેયા ।
સા ચાયુક્તા હેત્વભાવાદિત્યર્થઃ ।
ભવતુ સાંખ્યાનામવ્યવસ્થા, પ્રધાનસમવાયાદદૃષ્ટસ્યસ, પ્રધાનસ્ય ચ સાધારણ્યાત્ ।
કાણાદાદીનાં ત્વાત્મસમવાપ્યદૃષ્ટં પ્રત્યાત્મમસાધારણં તત્કૃતશ્ચ મનસા સહાત્મનઃ સ્વસ્વામિભાવલક્ષણઃ સંબન્ધો ઽનાદિરદૃષ્ટભેદાનામનાદિત્વાત્, તથા ચાત્મનઃસંયોગસ્ય સાધારણ્યે ઽપિ સ્વસ્વામિભાવસ્યાસાધારણ્યાદભિસંધ્યાદિવ્યવસ્થોપપદ્યત એવ ।
નચ સંયોગો ઽપિ સાધારણઃ ।
નહિ તસ્ય મનસ આત્માનતરૈર્યઃ સંયોગઃ સ એવ સ્વામિનાપિ, આત્મસંયોગસ્ય પ્રતિસંયોગભેદેન ભેદાત્ ।
તસ્માદાત્મૈકત્વસ્યાગમસિદ્ધત્વાત્, વ્યવસ્થાયાશ્ચૈકત્વે ઽપ્યુપપત્તેઃ, નાનેકાત્મકલ્પના, ગૌરવાદાગમવિરોધાચ્ચ ।
અન્ત્યવિશેષવત્ત્વેન ચ ભેદકલ્પનાયામન્યોન્યાશ્રયાપત્તેઃ ।
ભેદે હિ તત્કલ્પના તતશ્ચ ભેદ ઇતિ ।
એતદેવ કાણાદમતદૂષણમ્ ।
ભાષ્યકૃતા તુ પ્રૌઢવાદિતયા કાણાદાન્ પ્રત્યપ્યદૃષ્ટાનિયમાદિત્યાદીનિ સૂત્રાણિ યોજિતાનિ ।
સાંખ્યમતદૂષણપરાણ્યેવેતિ તુ રોચયન્તે કેચિત્તદાસ્તાં તાવત્

2.3.17.51.
। .51 ॥
2.3.17.52.

2.3.17.53.

ઇતિ શ્રીનાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે ભગવત્પાદશારીરકભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ