Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 20

20.1

#nābhāva upalabdheḥ# /
pūrvādhikaraṇasaṃgatimāha-- #evamiti# /
bāhyārthavādibhyo vijñānamatravādināṃ sugatābhipretatayā viśeṣamāha- #keṣāñcitkileti# /
atha pramātā pramāṇaṃ prameyaṃ pramitiriti hi catusṛṣu vidhāsu tatvaparisamāptirāsāmānyatamābhāve 'pi tattvasyāvyavasthānāt /
tasmādanena vijñānaskandhamātraṃ tattvaṃ vyavasthāpayatā catasro vidhā eṣitavyāḥ, tathāca na vijñānaskandhamātraṃ tattvam /
nahyasti saṃbhavo vijñānamātraṃ catasro vidhāścetyata āha-- #tasmiṃśca vijñānavāde buddhyārūḍhena rūpeṇeti# /
yadyapyanubhavānnānyo 'nubhāvyo 'nubhavitānubhavanaṃ, tathāpi buddhyārūḍhena buddhiparikalpitenānyastha evaiṣa pramāṇaprameyaphalavyavahāraḥ pramātṛvyavahāraścetyapi draṣṭavyam /
na pāramārthika ityarthaḥ /
evaṃ ca siddhasādhanam /
na hi brahmavādino nīlādyākārāṃ vittimabhyupagacchanti, kintvanirvacanīyaṃ nīlāditi /
tathāhi- svarūpaṃ vijñānasyāsatyākārayuktaṃ prameyaṃ prameyaprakāśanaṃ pramāṇaphalaṃ, tatprakāśanaśaktiḥ pramāṇam /
bāhyavādinorapi vaibhāṣikasautrāntikayoḥ kālpanika eva pramāṇaphalavyavahāro 'bhimata ityāha-- #satyapi#
#bāhyer'tha iti# /
bhinnādhikaraṇatve hi pramāṇaphalayostadbhāvo na syāt /
nahi khadiragocare paraśau palāśe dvaidhībhāvo bhavati /
tasmādanayoraikādhikaraṇyaṃ vaktavyam /
kathaṃ ca tadbhavati /
yadi jñānasthe eva pramāṇaphale bhavataḥ /
na ca jñānaṃ svalakṣaṇamanaṃśamaṃśābhyāṃ vastusabhdyāṃ yujyate /
tadeva jñānamajñānavyāvṛttikalpitajñānatvāṃśaṃ phalam /
aśaktivyāvṛttiparikalpitātmānātmaprakāśanaśaktyaṃśaṃ pramāṇam /
prameyaṃ tvasya bāhyameva /
evaṃ sauterāntikasamaye 'pi /
jñānasyārthasārūpyamanīlākāravyāvṛttyā kalpitanīlākāratvaṃ pramāṇaṃ vyavasthāpanahetutvāt /
ajñānavyāvṛttikalpitaṃ ca jñānatvaṃ phalaṃ vyavasthāpyatvāt /
tathā cāhuḥ-- 'nahi vittisattaiva tadvedanā yuktā, tasyāḥ sarvatrāviśeṣāt /
tāṃ tu sārūpyamāviśatsarūpayattadghaṭayet' iti /
praśnapūrvakaṃ bāhyārthābhāva upapattīrāha-- #kathaṃ#
#punaravamyata iti# /
sa hi vijñānālambanatvābhimato bāhyor'thaḥ paramāṇustāvanna saṃbhavati /
ekasthūlanīlābhāsaṃ hi jñānaṃ na paramasūkṣmaparamāṇvābhāsam /
na cānyābhāsamanyagocaraṃ bhavitumarhati /
atiprasaṅgena sarvagocaratayā sarvasarvajñatvaprasaṅgāt /
na ca pratibhāsadharmaḥ sthaulyamiti yuktam /
vikalpāsahatvāt /
kimayaṃ pratibhāsasya jñānasya dharma uta pratibhāsanakāler'thasya dharmaḥ /
yadi pūrvaḥ kalpaḥ, advā, tathāsati hi svāṃśālambanameva vijñānamabhyupetaṃ bhavati /
evaṃ ca kaḥ pratikūlībhavatyanukūlamācarati /
dvitīya it cet /
tathā hi-- rūpaparimāṇava eva nirantaramutpannā ekavijñānopārohiṇaḥ sthaulyam /
na cātra kasyacidbhrāntatā /
nahi na te rūpaparamāṇavaḥ /
naca na nirantaramutpannāḥ /
na caikavijñānānupārohiṇaḥ /
tena mā bhūnnīlatvādivatparamāṇudharmaḥ,pratyekaṃ paramāṇuṣvabhāvāt /
pratibhāsadaśāpannānāṃ tu teṣāṃ bhaviṣyati bahutvādivatsāṃvṛtaṃ sthaulyam /
yathāhuḥ-- 'grahe 'nekasya caikena kiñcidrūpaṃ hi gṛhyate /
sāṃvṛtaṃ pratibhāsasthaṃ tadekātmanyasaṃbhavāt

20.2

naca taddarśanaṃ bhrāntaṃ nānāvastugrahādyataḥ /
sāṃvṛtaṃ grahaṇaṃ nānyatra ca vastugraho bhramaḥ

20.28

'iti /
tanna /
nairantaryāvabhāsasya bhrāntatvāt /
gandharasasparśaparamāṇvantaritā hi te rūpaparamāṇavo na nirantarāḥ tasmādārātsāntareṣu vṛkṣeṣvekadhanavanapratyayavadeṣa sthūlapratyayaḥ paramāṇuṣu sāntareṣu bhrānta eveti paśyāmaḥ /
tasmāt kalpanāpoḍhatve 'pi bhrāntatvāddhaṭādipratyayasya pītaśaṅkhādijñānavanna pratyakṣatā paramāṇugocaratvābhyupagame /
tadidamuktam, #na tāvatparamāṇavaḥ stambhādipratyayaparicchedyā bhavitumarhanti /
nāpi tatsamūhā vā stambhādayo '#vayavinaḥ /
teṣāmabhede paramāṇubhyaḥ paramāṇava eva /
tatra coktaṃ dūṣaṇam /
bhede tu gavāśvasyevātyantavailakṣaṇyamiti na tādātmyam /
samavāyaśca nirākṛta iti /
evaṃ bhedābhedavikalpena jātiguṇakarmādīnapi pratyācakṣīta /
tasmādyadyatpratibhāsate tasya sarvasya vicārāsahatvāt, apratibhāsamānasadbhāve ca pramāṇābhāvānna bāhyālambanāḥ pratyayā iti /
api ca na tāvadvijñānamindriyavannilīnamarthaṃ pratyakṣayitumarhati /
nahi yathendriyamarthaviṣayaṃ jñānaṃ janayatyevaṃ vijñānamaparaṃ vijñānaṃ janayitumarhati /
tatrāpi samānatvādanuyogasyānavasthāprasaṅgāt /
na cārthādhāraṃ prākaṭyalakṣaṇaṃ phalamādhātumutsahate /
atītānāgateṣu tadasaṃbhavāt /
nahyasti saṃbhavo 'pratyutpanno dharmī dharmāścāsya pratyutpannā iti /
tasmājjñānasvarūpapratyakṣataivārthapratyakṣatābhyupeyā /
taccānākāraṃ sadājānato bhedābhāvāt kathamarthabhedaṃ vyavasthāpayediti tadbhedavyavasthāpanāyākārabhedo 'syaiṣitavyaḥ /
taduktam-- 'na hi vittisattaiva tadvedanā yuktā, tasyāḥ sarvatrāviśeṣāt /
tāṃ tu sārūpyamāviśatsarūpayattadghaṭayet' iti /
ekaścāyamākāro 'nubhūyate /
sa cedvijñānasya nārthasadbhāve kiñcana pramāṇamastītyāha-- #apicānubhavamātreṇa sādhāraṇātmano jñānasyeti /
api ca sahopalambhaniyamāditi# /
yadyena saha niyatasahopalambhanaṃ tattato na bhidyate, yathaikasmāccandramaso dvitīyaścandramāḥ /
niyatasahopalambhanaścārtho jñāneneti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ /
niṣedhyo hi bhedaḥ sahopalambhāniyamena vyāpto yathā bhinnāvaśvinau nāvaśyaṃ sahopavabhyete kadācidabhrāpidhāne 'nyatarasyaikasyopalabdheḥ /
so 'yamiha bhedavyāpakāniyamavirūddho niyama upalabhyamānastadvyāpyaṃ bhedaṃ nivartayatīti /
taduktam-- 'sahopalambaniyamādabhedo nīlataddhiyoḥ /
bhedaśca bhrāntivijñānairddṛśyatendāvivādvaye //
'iti. #svapnādivaccedaṃ draṣṭavyam# /
yo yaḥ pratyayaḥ sa sarvo bāhyānāvambanaḥ, yathā svapnamāyādipratyayaḥ, tathā caiṣa vivādādhyāsitaḥ pratyaya iti svabhāvahetuḥ /
bāhyānālambanatā hi pratyayatvamātrānubandhinī vṛkṣateva śiṃśapātvamātrānubandhinīti tanmātrānubandhini nirālambanatve sādhye bhavati pratyayatvaṃ svabhāvahetuḥ /
atrāntare sautrāntikaścodayati-- #kathaṃ punarasi bāhyer'the#nīlamidaṃ pītamityādi #pratyayavaicitryamupapadyate# /
sa hi mene ye yasmin satyapi kādācitkāste sarve tadatiriktahetusāpekṣāḥ,
yathāvivakṣatyajigamiṣati mayi vacanagamanapratibhāsāḥ pratyayāścetanasaṃtānāntarasāpekṣāḥ /
tathā ca vivādādhyāsitāḥ satyapyālayavijñānasaṃtāne ṣaḍapi pravṛttipratyayā iti svabhāvahetuḥ /
yaścāsāvālayavijñānasaṃtānātiriktaḥ kādācitkapravṛttijñānabhedahetuḥ sa bāhyor'thaṃ iti /
vāsanāparipākapratyayakādācitkatvāt kadācidutpāda iti cet /
nanvekasaṃtatipatitānāmālayavijñānānāṃ tatpravṛttivijñānajananaśaktirvāsanā , tasyāśca svakāryopajanaṃ pratyābhimukhyaṃ paripākastasya ca pratyayaḥ svasaṃtānavartī pūrvakṣaṇaḥ saṃtānāntarāpekṣānabhyupagamāt, tathāca sarve 'pyālayasaṃtānapatitāḥ paripākahetavo bhaveyuḥ /
na vā kaścidapi, ālayasaṃtānapātitvāviśeṣāt /
kṣaṇabhedācchaktibhedastasya ca kādācitkatvātkāryakādācitkatvamiti cet /
nanvevamekasyaiva nīlajñānopajanasāmarthyaṃ tatprabodhasāmarthyaṃ ceti kṣaṇāntarasyaitanna syāt /
satve vā kathaṃ kṣaṇabhedātsāmarthyabheda ityālayasaṃtānavartinaḥ sarve samarthā iti samarthahetusadbhāve kāryakṣepānupapatteḥ /
svasaṃtānamātrādhīnatve niṣedhyasya kādācitkatvasya viruddhaṃ sadātanatvaṃ tasyopalabdhyā kādācitkatvaṃ nivartamānaṃ hetvantarāpekṣatve vyavatiṣṭhata iti pratibandhasiddhiḥ /
naca jñānasaṃtānāntaranibandhanatvaṃ sarveṣāmiṣyate pravṛttivijñānānāṃ vijñānavādibhirapi tu kasyacideva vicchinnagamanavacanapratibhāsasya pravṛttivijñānasya /
api ca sattvāntarasaṃtānanimittatve tasyāpi sadā saṃnidhānānna kādācitkatvaṃ syāt /
na hi sattvāntarasaṃtānasya deśataḥ kālato vā viprakarṣasaṃbhavaḥ /
vijñānavāde vijñānātiriktadeśānābhyupagamādamūrtatvācca vijñānānāmadeśātmakatvātsaṃsārasyādimatvāprasaṅgenāpūrvasattvaprādurbhāvānabhyupagamācca na kālato 'pi viprakarṣasaṃbhavaḥ /
tasmādasati bāhyer'the pratyayavaicitryānupapatterastyānumāniko bāhyārtha iti sautrāntikāḥ pratipedire, tānnirākaroti-- #vāsanāvaicitryādityāha#vijñānavādī /
idamatrākūtam-- svasaṃtānamātraprabhavatve 'pi pratyayakādācitkatvopapattau saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvena heturanaikāntikaḥ /
tathāhi-- bāhyanimittakatve 'pi kathaṃ kadācit nīlasaṃvedanaṃ kadācit pītasaṃvedanam /
bāhyanīlapītasaṃnidhānāsaṃnidhānābhyāmiti cet /
atha pītasaṃnidhāne 'pi kimiti nīlajñānaṃ na bhavati, pītajñānaṃ bhavati /
tatra tasya sāmarthyādasāmarthyāccetarasminniti cet /
kutaḥ punarayaṃ sāmarthyāsāmarthyabhedaḥ /
hetubhedāditi cet /
evaṃ tarhi kṣaṇānāmapi svakāraṇabhedanibandhaḥ śaktibhedo bhaviṣyati /
saṃtānino hi kṣaṇāḥ kāryabhedahetavaste ca pratikāryaṃ bhidyante ca /
na ca saṃtāno nāma kaścideka utpādakaḥ kṣaṇānāṃ yadabhedāt kṣaṇā na bhidyeran /
nanūktaṃ na kṣaṇabhedābhedābhyāṃ śaktibhedābhedau, bhinnānāmapi kṣaṇānāmekasāmarthyopalabdheḥ /
anyathaika eva kṣaṇe nīlajñānajananasāmarthyaṃ iti na bhūyo nīlajñānāni jāyeran. tatsamarthasyātītatvāt, kṣaṇāntarāṇāṃ cāsāmarthyāt /
tasmāt kṣaṇabhede 'pi na sāmarthyabhedaḥ, saṃtānabhede tu sāmarthyaṃ bhidyata iti /
tanna /
yadi bhinnānāṃ saṃtānānāṃ naikaṃ sāmarthyaṃ, hanta tarhi nīlasaṃtānānāmapi mitho bhinnānāṃ naikamasti nīlākārādhānasāmarthyamiti saṃnidhāne 'pi nīlasaṃtānāntarasya na nīlajñānamupajāyeta /
tasmātsaṃtānāntarāṇāmiva kṣaṇāntarāṇāmapi svakāraṇabhedādhīnopajanānāṃ keṣāñcideva sāmarthyabhedaḥ keṣāñcinneti vaktavyam /
tathā caikālayajñānasaṃtānapatiteṣu kasyacideva jñānakṣaṇasya sa tādṛśaḥ sāmarthyātiśayo vāsanāparanāmā svapratyayāsāditaḥ /
yato nīlākāraṃ pravṛttivijñānaṃ jāyate na pītākāram /

kasyacittu sa tādṛśo yataḥ pītākāraṃ jñānaṃ na nīlākāramiti vāsanāvaicitryādeva svapratyayāsāditājjñānavaicitryasiddherna tadatiriktārthasadbhāve kiñcanāsti pramāṇamiti paśyāmaḥ /
ālayavijñānasaṃtānapatitamevāsaṃviditaṃ jñānaṃ vāsanā tadvaicitryānnīlādyanubhavavaicitryaṃ, pūrvanīlādyanubhavavaicitryācca vāsanāvaicitryamityanāditānayorvijñānavāsanayoḥ /
tasmānna parasparāśrayadoṣasaṃbhavo bījāṅkurasaṃtānavaditi /
anvayavyatirekābhyāmapi vāsanāvaicitryasyaiva jñānavaicitryahetutā nārthavaicitryasyetyāha-- #api cānvayavyatirekābhyāmiti /
evaṃ prāpte brūmaḥ /
nābhāva upalabdheriti# /
na khalvabhāvo bāhyasyārthasyādhyavasātuṃ śakyate /
sa hyupalambhābhāvādvādhyavasīyeta, satyapyupalambhe tasya bāhyāviṣayatvādvā, satyapi bāhyaviṣayatve bāhyārthabādhakapramāṇasadbhāvādvā /
na tāvat sarvathopalambhābhāva iti praśnapūrvakamāha-- #kasmāt /
upalabdheriti# /
nahi sphuṭatare sarvajanīna upalambhe sati tadabhāvaḥ śakyo vaktumityarthaḥ /
dvitīyaṃ pakṣamavalambate-- #nanu nāhamevaṃ bravīmīti# /
nirākaroti-- #bāḍhamevaṃ bravīṣi# /
upalabdhigrāhiṇā hi sākṣiṇopalabdhirgṛhyamāṇā bāhyaviṣayatvenaiva gṛhyate nopalabdhimātramityarthaḥ /
#ataśca#iti vakṣyamāṇopapattiparāmarśaḥ /
tṛtīyaṃ pakṣamālambate-- #nanu#
#bāhyasyārthasyāsaṃbhavāditi# /
nirākaroti-- #nāyaṃ sādhuradhyavasāya iti# /
idamatrākūtam-- ghaṭapaṭādayo hi sthūlā bhāsante na tu paramasūkṣmāḥ /
tatredaṃ nānādigdeśavyāpitvalakṣaṇaṃ sthaulyaṃ yadyapi jñānākāratvenāvaraṇānāvaraṇalakṣaṇena viruddhadharmasaṃsargeṇa yujyate jñānopādheranāvṛtatvādeva tathāpi taddeśatvātaddeśatvakampatvaraktāraktatvalakṣaṇairviruddhadharmasaṃsargairasya nānātvaṃ prasajyamānaṃ jñānākāratve 'pi na śakyaṃ śakreṇāpi vārayitum /
vyatirekāvyatirekavṛttivikalpau ca paramāṇoraṃśavattvaṃ copapāditāni vaiśeṣikaparīkṣāyām /
tasmādbāhyārthavanna jñāne 'pi sthaulyasaṃbhavaḥ /
na ca tāvat paramāṇvābhāsamekajñānam, ekasya nānātmatvānupapatteḥ /
ākārāṇāṃ vā jñānatādātmyādekatvaprasaṅgāt /
na ca yāvanta ākārāstāvantyeva jñānāni, tāvatāṃ jñānānāṃ mitho vārtāmabhijñatayā sthūlānubhavābhāvaprasaṅgāt /
na ca tatpṛṣṭhabhāvī samastajñānākārasaṃkalanātmaka ekaḥ sthūlavikalpo vijṛmbhata iti sāṃpratam /
tasyāpi sākāratayā sthaulyāyogāt /
yathāha dharmakīrtiḥ- 'tasmānnārthe na ca jñāne sthūlābhāsastadātmanaḥ /
ekatra pratiṣiddhatvādbahuṣvapi na saṃbhavaḥ //
'iti /
tasmādbhavatāpi jñānākāraṃ sthaulyaṃ samarthayamānena #pramāṇapravṛttyapravṛttipūrvakau saṃbhavāsaṃbhavā#vāstheyau /
tathā cedantāspadamaśakyaṃ jñānādbhinnaṃ yabāhyamapahnotumiti /
yacca jñānasya pratyarthaṃ vyavasthāyai viṣayasārūpyamāsthitaṃ, naitena viṣayo 'pahnotuṃ śakyaḥ, asatyarthe tatsārūpyasya tadvyavasthāyāścānupapatterityāha- #na ca jñānasya viṣayasārūpyāditi.# /
yaśca sahopalambhaniyama uktaḥ śo 'pi vkalpaṃ na sahate /
yadi jñānārthayoḥ sāhityenopalambhastato viruddho heturnābhedaṃ sādhayitumarhati, sāhityasya tadviruddhabhedavyāptatvādabhede tadanupapatteḥ /
athaikopalambhaniyamaḥ /
na ekatvasyāvācakaḥ sahaśabdaḥ /
api ca kimekatvenopalambha āho eka upālambho jñānārthayoḥ /
na tāvadekatvenopalambha ityāha-- #bahirupalabdheśca viṣayasya# /
athaikopalambhaniyamaḥ, tatrāha-- #ata eva sahopalambhaniyamo 'pi pratyayaviṣayo 'rupāyopeyabhāvahetuko nābhedahetuka ityavagantavyam# /
yathā hi sarvaṃ cākṣuṣaṃ prabhārūpānuviddhaṃ buddhibodhyaṃ niyamena manujairupalabhyate, na caitāvatā ghaṭādirūpaṃ prabhātmakaṃ bhavati,kintu prabhopāyatvānniyamaḥ, evamihāpyātmasākṣikānubhavopāyatvādarthasyaikopalambhaniyama iti /
api ca yatraikavijñānagocarau ghaṭapaṭau tatrārthabhedaṃ vijñānabhedaṃ cādyavasyanti pratipattāraḥ /
na caitadekātmye 'vakalpata ityāha-- #tathā ghaṭadarśanaṃ paṭajñānamiti# /
tathārthābhede 'pi vijñānabhedadarśanānna vijñānātmakatvamarthasyetyāha-- #tathā ghaṭadarśanaṃ ghaṭasmaraṇamiti# /
api ca svarūpamātraparyavasitaṃ jñānaṃ jñānāntaravārtānabhijñamiti yayorbhedaste dve na gṛhīte iti bhedo 'pi tadgato na gṛhīta iti /
evaṃ kṣaṇikaśūnyānātmatvādayo 'pyanekapratijñāhetudṛṣṭāntajñānabhedasādhyāḥ /
evaṃ svamasādhāraṇamanyato vyāvṛtaṃ lakṣaṇaṃ yasya tadapi yadvyāvartate yataśca vyāvartate tadanekajñānasādhyam /
evaṃ sāmānyalakṣaṇamapi vidhirūpamanyāpoharūpaṃ vānekajñānagamyam /
evaṃ vāsyavāsakabhāvo 'nekajñānasādhyaḥ /
evamavidyopaplavavaśena yatsadasaddharmatvaṃ yathā nīlamiti saddharmaḥ, naraviṣāṇāmityasaddharmaḥ, amūrtamiti sadasaddharmaḥ /
śakyaṃ hi śaśaviṣāṇamamūrtaṃ vaktum /
śakyaṃ ca vijñānamamūrtaṃ vaktum /
yathoktam-- 'anādivāsanodbhūtavikalpapariniṣṭhitaḥ /
śabdārthastrividho dharmo bhāvābhāvobhayāśrayaḥ //
'iti /
evaṃ mokṣapratijñā ca yo mucyate yataśca mucyate yena mucyate tadanekajñānasādhyā /
evaṃ vipratipannaṃ pratipādayituṃ pratijñeti yatpratipādayati yena pratipādayati yaśca tadanekajñānasādhyetyasatyekasminnanekārthajñānapratisaṃghātari nopapadyate /
tatsarvaṃ vijñānasya svāṃśālambane 'nupapannamityāha-- #api ca dvayorvijñānayoḥ pūrvottarakālayoriti# /
api ca bhedāśrayaḥ karmaphalabhāvo nābhinne jñāne bhavitumarhati /
no khalu chidā chidyate kintu dāru /
nāpi pākaḥ pacyate 'pi tu taṇḍulāḥ /
tadihāpi na jñānaṃ svāṃśena jñeyamātmani vṛttivirodhādapi tu tadatiriktor'thaḥ,pācyā iva taṇḍulāḥ pākātiriktā iti /
bhūmiracanāpūrvakamāha- #- kiñcānyat /
vijñānaṃ vijñānamityabhyupagaccheteti# /
codayati #- nanu vijñānasya svarūpavyatiriktagrāhyatva iti# /
ayamarthaḥ-- svarūpādatiriktamarthaṃ cedvijñānaṃ gṛhṇāti tatastadapratyakṣaṃ sannarthaṃ pratyakṣayitumarhati /
na hi cakṣuriva tannilīnamarthe kañcanātiśayamādhatte, yenārthamapratyakṣaṃ satpratyakṣayet /
apitu tatpratyakṣataivārthapratyakṣatā /
yathāhuḥ-- 'apratyakṣopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati'iti /
taccet jñānāntareṇa pratīyeta tadapratītaṃ nārthaviṣayaṃ jñānamaparokṣayitumarhati /
evaṃ tattadityanavasthā tasmādanavasthāyā bibhyatā varaṃ svātmani vṛttirāsthitā /
apica yathā pradīpo na dīpāntaramapekṣate, evaṃ jñānamapi na jñānāntaramapekṣitumarhati samatvāditi /
tadetatpariharati-- #tadubhayamapyasat /
vijñānagrahaṇamātra eva vijñānasākṣiṇo grahaṇākāṅkṣānutpādādanavasthāśaṅkānupapatteḥ# /

ayamarthaḥ-- satyamapratyakṣasyopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati, na tūpalabdhāraṃ prati tatpratyakṣatvāyopalambhāntaraṃ prārthanīyam, apitu tasminnindriyārthasaṃnikarṣādantaḥ karaṇavikārabheda utpannamātra eva prabhāturarthaścopalambhaśca pratyakṣau bhavataḥ /
artho hi nilīnasvabhāvaḥ pramātāraṃ prati svapratyakṣatvāyāntaḥkaraṇavikārabhedamanubhavamapekṣate, anubhavastu jaḍo 'pi svacchatayā caitanyūbimbodgrahaṇāya nānubhavāntaramapekṣate, yenānavasthā bhavet /
nahyasti saṃbhavo 'nubhava utpannaśca,na ca pramātuḥ pratyakṣo bhavati, yathā nīlādiḥ /
tasmādyathā chettā chidayā chedyaṃ vṛkṣādi vyāpnoti, na tu chidā chidāntareṇa, nāpi chidaiva chetrī, kintu svata eva devadattādiḥ, yathā vā paktā pākyaṃ pākena vyāpnoti nanu pākaṃ pākāntareṇa, nāpi pāka eva paktā kintu svata eva devadettādiḥ, evaṃ pramātā prameyaṃ nīlādi pramayā vyāpnoti na tu pramāṃ pramāntareṇa, nāpi pramaiva pramātrī, kintu svata eva pramāyāḥ pramātā vyāpakaḥ /
na ca pramātari kūṭasthanityacaitanye pramāpekṣāsaṃbhavo yataḥ pramātuḥ pramāyāḥ pramātrantarāpekṣāyāmanavasthā bhavet /
tasmāt suṣṭhūktaṃ 'vijñānagrahaṇamātra eva vijñānasākṣiṇaḥ pramātuḥ kūṭasthanityacaitanyasya grahaṇakāṅkṣānutpādāt' iti /
yaduktaṃ 'samatvādavabhāsyāvabhāsakabhāvānupapatteḥ'iti /
tatrāha- #sākṣipratyayayośca svabhāvavaiṣamyādupalabdhrupalabhyabhāvopapatteḥ# /
mā bhūt jñānayoḥ sāmyena grāhyagrāhakabhāvaḥ /
jñātṛjñānayostu vaiṣamyādupapadyata eva /
grāhyatvaṃ ca jñānasya na grāhakakriyājanitaphalaśālitayā yathā bāhyārthasya, phale phalāntarānupapatteḥ. yathāhuḥ-- 'na saṃvidaryate phalatvāt' iti /
api tu pramātāraṃ prati svataḥsiddhaprakaṭatayā /
grāhyo 'pyarthaḥ pramātāraṃ prati satyāṃ saṃvidi prakaṭaḥ saṃvidapi prakaṭā /
yathāhuranye-- nāsyāḥ karmabhāvo vidyate iti /
syādetatṣa yatprakāśate tadanyena prakāśyate yathā jñānārthau tathā ca sākṣiti nāsti pratyayasākṣiṇorvaiṣamyamityata āha-- #svayaṃsiddhasya ca sākṣiṇo 'pratyākhyeyatvāt# /
tathāhi-- asya sākṣiṇaḥ sadāsaṃdigdhāviparītasya nityasākṣātkāratānāgantukaprakāśatve ghaṭate /
tathāhi-- pramātā saṃdihāno 'pyasaṃdigdho viparyasyannapyaviparītaḥ parokṣamarthamutprekṣamāṇo 'pyaparokṣaḥ smarannapyanubhavikaḥ prāṇabhṛnmātrasya /
na caitadanyādhīnasaṃvedanatve ghaṭe /
anavasthāprasaṅgaścoktaḥ /
tasmātsvayaṃsiddhatāsyānicchatāpyapratyākhyeyā pramāṇamārgayattatvāditi /
kiñcoktena krameṇa jñānasya svayamavagantṛtvābhāvātpramāturanabhyupagame #ca pradīpavadvijñānamavabhāsakāntaranirapekṣaṃ svayameva prathata iti bruvatāpramāṇagamyaṃ vijñānamanavagantṛkamityuktaṃ syāt /
śilāghanamadhyasthapradīpasahasraprathanavat# /
avagantuścetkasyacidapi na prakāśate kṛtamavagamena svayaṃprakāśeneti /
vijñānamevāvagantriti manvānaḥ śaṅkate-- #bāḍhamevam /
anubhavarūpatvāditi# /
na phalasya kartṛtvaṃ karmatvaṃ vāstīti pradīpavatkartrantarameṣitavyaṃ, tathā ca na siddhasādhanamiti pariharati-- #na /
anyasyāvaganturiti# /
nanu sākṣisthāne 'stvasmadabhimatameva vijñānaṃ tathā ca nāmnyeva vipratipattirnārthā iti śaṅkate-- #sākṣiṇo 'vagantuḥ svayaṃsiddhatāmupakṣipatā#abhipreya #tā svayaṃ prathate vijñānamityeṣa eveti# /
nirākaroti-- #neti# /
bhavanti hi vijñānasyotpādādayo dharmā abhyupetāstathā cāsya phalatayā nāvagantṛtvaṃ, kartṛphalabhāvasyaikatra virodhāt /
kintu pradīpāditulyatetyarthaḥ

20.30

#vaidharmyācca na svapnādivat# /
bādhābādhau vaidharmyam /
svapnapratyayo bādhito jāgratpratyayaścābādhitaḥ /
tvayāpi cāvaśyaṃ jāgratpratyayasyābādhitatvamāstheyaṃ, tena hi svapnapratyayo bādhito mithyetyavagamyate /
jāgratpratyayasya tu bādhyatve svapnapratyayasyāsau na bādhako bhavet /
nahi bādhyameva bādhakaṃ bhavitumarhati /
tathā ca na svapnapratyayo mithyeti sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ syāt svapnavaditi /
tasmādbādhābādhābhyāṃ vaidharmyānna svapnapratyayadṛṣṭāntena jāgratpratyayasya śakyaṃ nirālambanatvamadhyavasātum /
#nidrāglānamiti# /
karaṇadoṣābhidānam /
mithyātvāya vaidharmyāntaramāha- #- api ca smṛtireveti# /
saṃskāramātrajaṃ hi vijñānaṃ smṛtiḥ /
pratyutpannendriyasaṃprayogaliṅgaśabdasārūpyānyathānupapadyamānayogyapramāṇānutpattilakṣaṇasāmagrīprabhavaṃ tu jñānamupalabghiḥ /
tadiha nidrāṇasyasāmagryantaravirahātsaṃskāraḥ pariśiṣyate, tena saṃskārajatvātsmṛtiḥ, sāpi ca nidrādoṣādviparītāvartamānamapi pitrādi vartamānatayā bhāsayati /
tena smṛtereva tāvadupalabdherviśeṣastasyāśca smṛtervaiparītyamiti /
ato mahadantaramityarthaḥ /
api ca svataḥprāmāṇye siddhe jāgratpratyayānāṃ yathārthatvamanubhavasiddhaṃ nānumānenānyathayituṃ śakyam, anubhavavirodhena tadanutpādāt /
abāditaviṣayatāpyanumānotpādasāmagrīgrāhyatayā pramāṇam /
na ca kāraṇābhāve kāryamutpattumarhatītyāśayavānāha- #api cānubhavavirodhaprasaṅgāditi /
29 //
na bhāvo 'nupalabdheḥ# /
yathālokadarśanaṃ cānvayavyatirekāvanuśriyamāṇāvartha evopalabdherbhavato nārthānapekṣāyāṃ vāsanāyām /
vāsanāya apyarthopalabdhyadhīnatvadarśanādityarthaḥ /
api cāśrayābhāvādapi na laukikī vāsanopapadyate /
na ca kṣaṇikamālayavijñānaṃ vāsanādhāro bhavitumarhati /
dvayoryugapadutpadyamānayoḥ savyadakṣiṇaśṛṅgavadādhārādheyabhāvābhāvāt /
prāgutpannasya cādheyotpādasamaye 'sataḥ kṣaṇikatvavyāghāta ityāśayavānāha-- #api ca vāsanā nāmeti# /
śeṣamatirohitārtham

20.31

#kṣaṇikatvācca# /
syādetat /
yadi sākāraṃ vijñānaṃ saṃbhavati bāhyaścārthaḥ sthūlasūkṣmavikalpenāsaṃbhavī hantaivamarthajñāne sattena tāvadvicāraṃ na sahete /
nāpyasattvena, asato bhāsanāyogāt /
nobhayatvena, virodhātsadasatorekatrānupapatteḥ /
nāpyanubhayatvena,ekaniṣedhasyetaravidhānanāntarīyakatvāt /
tasmādvicārāsahatvamevāstu tattvaṃ vastūnām /
yathāhuḥ--'iyaṃ vastu balāyātaṃ yadvadanti vipaścitaḥ /
yathā yathārthāścintyante vivicyante tathā tathā //
'iti //
na kvacidapi pakṣe vyavataṣṭhanta ityarthaḥ /
tadetannirācikīrṣurāha- #- śūnyavādipakṣastu sarvapramāṇavipratiṣiddha iti tannirākaraṇāya nādaraḥ kriyate# /
laukikāni hi pramāṇāni sadasattvagocarāṇi /
taiḥ khalu satsaditi gṛhyamāṇaṃ yathābhūtamaviparītaṃ tattvaṃ vyavasthāpyate /
asaccāsaditi gṛhyamāṇaṃ yathābhūtamaviparītaṃ tattvaṃ vyavasthāpyate /
sadasatośca vicārāsahatvaṃ vyavasthāpayatā sarvapramāṇavipratiṣiddhaṃ vyavasthāpitaṃ bhavati /
tathā ca sarvapramāṇavipratiṣedhānneyaṃ vyavasthopapadyate /
yadyucyeta tāttvikaṃ prāmāṇyaṃ pramāṇānāmanena vicāreṇa vyudasyate na sāṃvyavahārikam /
tathāca bhinnaviṣayatvānna sarvapramāṇavipratiṣedha ityata āha-- #nahyeyaṃ sarvapramāṇaprasiddho lalokavyavahāro 'nyattatvamanadhigamya śakyate 'pahnotum# /
pramāṇāni hi svagocare pravartamānāni tattvamidamityeva pravartante /
atāttvikatvaṃ tu tadgocarasyānyato bādhakādavagantavyam /
na punaḥ sāṃvyavahārikaṃ naḥ prāmāṇyaṃ na tu tāttvikamityeva pravartante /
bādhakaṃ cātāttvikatvameṣāṃ tadgocaraviparītatattvopadarśanena darśayet /
yathā śuktikeyaṃ na rajataṃ marīcayo na toyamekaścandro na candradvayamityādi, tadvadihāpi samastapramāṇagocaraviparītatattvāntaravyavasthāpanenātāttvikatvameṣāṃ pramāṇānāṃ bādhakena darśanīyaṃ na tvavyavasthāpitatattvāntareṇa pramāṇāni śakyāni bādhitum /
vicārāsahatvaṃ vastūnāṃ tattvaṃ vyavasthāpayadbādhakamatāttvikatvaṃ pramāṇānāṃ darśayatīti cet, kiṃ punaridaṃ vicārāsahatvaṃ vastu yattattvamabhimataṃ, kiṃ tadvastu paramārthataḥ sadādīnāmanyatamat kevalaṃ vicāraṃ na sahate, atha vicārāsahatvena nistattvameva /
tatra paramārthataḥ sadādīnīmanyatamadvicāraṃ na sahata iti vipratiṣiddham /
na sahate cenna sadādīnāmanyatamat /
anyatamaccet kathaṃ na vicāraṃ sahate /
atha nistattvaṃ cet kathamanyatamattattvamavyavasthāpya śakyamevaṃ vaktum /
na ca nistattvataiva tattvaṃ bhāvānām /
tāsati hi tattvābhāvaḥ syāt /
so 'pi ca vicāraṃ na sahata ityuktaṃ bhavadbhiḥ /
api cāropitaṃ niṣedhanīyam /
āropaśca tattvādhiṣṭhāno dṛṣṭo yathā śuktikādiṣu rajatādeḥ /
na cet kiñcidasti tattvaṃ kasya kasminnāropaḥ /
tasmānniṣprapañcaṃ paramārthasabrahmānirvācyaprapañcātmanāropyate, tacca tattvaṃ vyavasthāpyātāttvikatvena sāṃvyavahārikaṃ pramāṇānāṃ bādhakenopapadyata iti yuktamutpaśyāmaḥ

20.32

#sarvathānupapatteśca# /
virājate- #kiṃ bahunā#uktena #yathāyathā#granthator'thataśca #ayaṃ vaināśikasamaya iti# /
granthatastāvatpaśyanātiṣṭhanāmiddhapoṣadhādyasādhupadaprayogaḥ /
arthataśca nairātmyamabhyupetyālayavijñānaṃ samastavāsanādhāramabhyupagacchannakṣaramātmānamabhyupaiti /
evaṃ kṣaṇikatvamabhyupetya 'utpādādvā tathāgatānāmanutpādādvā sthitaivaiṣāṃ dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā'iti nityatāmupaitītyādi bahūnnetavyamiti

20.33

#naikasminnasaṃbhavāt# /
nirasto muktakacchānāṃ sugatānāṃ samayaḥ /
vivasanānāṃ samaya idānīṃ nirasyate /
tatsamayamāha saṃkṣepavistārābhyām /
#sapta caiṣāṃ padārthāḥ saṃmatā iti# /
tatra saṃkṣepamāha-- #saṃkṣepatastu dvāveva padārthāviti# /
bodhātmako jīvo jaḍavargastvajīva iti /
yathāyogaṃ tayorjīvājīvayorimamaparaṃ prapañcamācakṣate /
tamāha-- #pañcāstikāyā nāmeti /
sarveṣāmapyeṣāmavāntaraprabhedāniti# /
jīvāstikāyastridhā-- baddho mukto nityasiddhaśceti /
pudgalāstikāyāḥ ṣoḍhā- pṛthivyādīni catvāri bhūtāni sthāraṃ jaṅgamaṃ cti dharmāstikāyaḥ pravṛttyanumeyo 'dharmāstikāyāḥ sthityanumeyaḥ /
ākāśāstikāyo dvedhā- lokākāśo 'lokākāśaśca /
tatroparyupari sthitānāṃ lokānāmantarvartī lokākāśasteṣāmupari mokṣasthānamalokākāśaḥ /
tatra hi na lokāḥ santi /
tadevaṃ jīvājīvapadārthau pañcadhā prapañcitau /
āsravasaṃvaranirjarāstrayaḥ padārthāḥ pravṛttilakṣaṇāḥ prapañcyate /
dvidhā pravṛttiḥ samyaṅmithyā ca /
tatra mithyā pravṛttirāsravaḥ. samyakpravṛttī tu saṃvaranirjarau /
āsrāvayati puruṣaṃ viṣayeṣvitīndriyapravṛttirāsravaḥ /
indriyadvārā hi pauruṣaṃ jyotirviṣayān spṛśadrūpādijñānarūpeṇa pariṇamata iti /
anye tu karmāṇyāsravamāhuḥ /
tāni hi kartāramabhivyāpya sravanti kartāramanugacchantītyāsravaḥ /
seyaṃ mithyāpravṛttiranarthahetutvāt /
saṃvaranirjarau ca samyakpravṛttī /
tatra śamadamādirūpā pravṛttiḥ saṃvaraḥ /
sā hyāsravasrotaso dvāraṃ saṃvṛṇotāti saṃvara ucyate /
nirjarastvanādikālapravṛttikaṣāyakaluṣapuṇyāpuṇyaprahāṇahetustaptaśilārohaṇādiḥ /
sa hi niḥśeṣaṃ puṇyāpuṇyaṃ sukhaduḥkhopabhogena jarayatīti nirjaraḥ /
bandho 'ṣṭavidhaṃ karma /
tatra ghātikarma caturvidham /
tadyathā-- jñānāvaraṇīyaṃ darśanāvaraṇīyaṃ mohanīyamantarāyamiti /
tathā catvāryaghātikarmāṇi /
tadyathā-- vedanīyaṃ nāmikaṃ gotrikamāyuṣkaṃ ceti /
tatra samyag jñānaṃ na mokṣasādhanaṃ, nahi jñānādvastusiddhiratiprasaṅgāditi viparyayo jñānāvaraṇīyaṃ karmocyate /
āhartadarśanābhyāsānna mokṣa iti jñānaṃ darśanāvaraṇīyaṃ karma /
bahuṣu vipratiṣiddheṣu tīrthakarairupadarśiteṣu mokṣamārgeṣu viśeṣānavadhāraṇaṃ mohanīyaṃ karma /
mokṣamārgapravṛttānāṃ tadvidhnakaraṃ vijñānamantarāyaṃ karma /
tānīmāni śreyohantṛtvāddhātikarmāṇyucyante /
aghātāni karmāṇi, tadyathā vedanīyaṃ karma śuklapudgalavipākahetuḥ,taddhi bandho 'pi na niḥśreyasaparipanthi tattvajñānāvighātakatvāt /
śuklapudgalārambhakavedanīyakarmānuguṇaṃ nāmikaṃ karma, taddhi śuklapudgalasyādyāvasthāṃ kalalabuddhudādimārabhate /
gotrikamavyākṛtaṃ tato 'pyādyaṃ śaktirūpeṇāvasthitam /
āyuṣkaṃ tvāyuḥ kāyati kathayatyutpādanadvāretyāyuṣkam /
tānyetāni śuklapudgalādyāśrayatvādaghātīni karmāṇi /
tadetat karmāṣṭakaṃ puruṣaṃ bandhātīti bandhaḥ /
vigalitasamastakleśatadvāsanasyānāvaraṇajñānasya sukhakatānasyātmana upari deśāvasthānaṃ mokṣa ityeke /
anye tūrdhvagamanaśīlo hi jīvo dharmādharmāstikāyena baddhastaddhimokṣādyadūrdhvaṃ gacchetyeva sa mokṣa iti /
ta ete saptapadārthā jīvādayaḥ sahāvāntaraprabhedairapanyastāḥ /
tatra #sarvatra cemaṃ saptabhaṅgīnayaṃ nāma nyāyamavatārayanti, syādasti, syānnāsti, syādasti ca nāsti ca, syādavaktavyaḥ, syādasti cāvaktavyaśca, syānnāsti cāvaktavyaśca, syādasti ca nāsti cāvaktavyaśceti# /
syācchabdaḥ khalvayaṃ nipātastiṅantapratirūpako(?) 'nekāntadyotī /
yathāhuḥ--'vākyeṣvanekāntadyoti gamyaṃ prativiśeṣaṇam /
syānnipātor'thayogitvāttiṅantapratirūpakaḥ(?) //
'iti //
yadi punarayamanekāntadyotakaḥ syācchabdo na bhavet syādastītivākye syātpadamanarthakaṃ syāt tadidamuktam-- 'arthayogitvāt'iti /
anaikāntadyotakatve tu syādasti kathañcidastīti syātpadātkathañcidartho 'stītyanenānuktaḥ pratīyata iti nānarthakyam /
tathā ca 'syādvādaḥ sarvathaikāntatyāgātkiṃvṛttacidvidheḥ /
saptabhaṅganayāpekṣoheyādeyaviśeṣakṛt //
'kiṃvṛtte pratyaye khalvayaṃ cinnipātavidhinā sarvathaikāntatyāgāt saptasvekānteṣu yo bhaṅgastatra yo nayastadapekṣaḥ san heyopādeyabhedāya syādvādaḥ kalpate /
tathāhi-- yadi vastvastyevetyevaikāntatastat sarvathā sarvadā sarvatra sarvātmanāstyeveti na tadīpsājihāsābhyāṃ kvacit kadācit kathañcit kaścit pravarteta nivarteta vā prāptāprāpaṇīyatvāt, heyahānānupapatteśca /
anaikāntapakṣe tu kvacit kadācit kasyacit kathañcit sattve hānopādāne prekṣāvatāṃ kalpete iti /
tamenaṃ saptabhaṅgīnayaṃ dūṣayati-- #naikasminnasaṃbhavāt# /
vibhājate-- #na hyekasmindharmaṇi#paramārthasati paramārthasatāṃ #yugapatsattvādīnāṃ dharmāṇāṃ#parasparaparihārasvarūpāṇāṃ #samāveśaḥ saṃbhavati# /
etaduktaṃ bhavati-- satyaṃ yadasti vastutastatsarvathā sarvadā sarvatra sarvātmanā nirvacanīyena rūpaṇāstyeva na nāsti, yathā pratyagātmā /
yattu kvacit kathañcit kadācit kenacidātmanāstītyucyate, yathā prapañcaḥ, tadvyavahārato na tu paramārthataḥ, tasya vicārāsahatvāt /
na ca pratyayamātraṃ vāstavatvaṃ vyavasthāpayati, śuktimarumarīcikādiṣu rajatatoyāderapi vāstavatvaprasaṅgāt /
laukikānāmabādhena tu tadvyavasthāyāṃ dehātmābhimānasyāpyabādhena tāttvikatve sati lokāyatamatāpātena nāstikatvaprasaṅgāt /
paṇḍitarūpāṇāṃ tu dehātmābhimānasya vicārato bādhanaṃ prapañcasyāpyanaikāntasya tulyamiti /
api ca sadasattvayoḥ parasparaviruddhatvena samuccayābhāve vikalpaḥ /
na ca vastuni vikalpaḥ saṃbhavati /
tasmāt sthāṇurvā puruṣo veti jñānavat saptatvapañcatvanirdhāraṇasya phalasya nirdhārayituśca pramātustatkaraṇasya pramāṇasya ca tatprameyasya ca saptatvapañcatvasya sadasattvasaṃśaye sādhu samarthitaṃ tīrthakaratvabhṛṣebheṇātmanaḥ /
nirdhāraṇasya caikāntasattve sarvatra nānekāntavāda ityāha-- #ya ete sapta padārthā iti# /
śeṣamatirohitārtham

20.34

#evaṃ cātmākārtstnyam# /
evaṃ ceti cena samuccayaṃ dyotayati /
śarīrapariṇatve hyātmano 'kṛtsnatvaṃ paricchinnatvam /
tathā cānityatvam /
ye hi paricchinnāste sarve 'nityā yathā ghaṭādayastathā cātmeti /
tadetadāha-- #yathaikasmindharmiṇīti# /
idaṃ cāparamakṛtsnatvena sūtritamityāha-- #śarīrāṇāṃ cānavasthitaparimāṇatvāditi# /
manuṣyakāyaparimāṇo hi jīvo na hastikāyaṃ kṛtsnaṃ vyāptumarhatyalpatvādityātmanaḥ kṛtsnaśarīrāvyāpitvādakārtsnyam, tathā ca na śarīraparimāṇatvamiti /
tathā ca hastiśīraraṃ parityajya yadā puttikāśarīro bhavati tadā na tatra kṛtsnaḥ puttikāśarīre saṃmīyetetyakārsnyamātmanaḥ /
sugamamanyat /
codayati-- #syādetat /
anantāvayava iti# /
yathā hi pradīpo ghaṭamahāharmyodaravartī saṃkocavikāśavānevaṃ jīvo 'pi puttikāhastidehayorityarthaḥ /
tadetadvikalpya dūṣayati-- #teṣāṃ punaranantānāmiti# /
na tāvatpradīpo 'tra nidarśanaṃ bhavitumarhati, anityatvaprasaṅgāt /
viśarāravo hi pradīpāvayavaḥ #,#pradīpaścāvayavī pratikṣaṇamutpattinirodhadharmā, tasmādanityatvāttasya nāsthiro jīvastadavayavāścābyupetavyāḥ /
tathā ca vikalpadvayoktaṃ dūṣaṇamiti /
yacca jīvāvayavānāmānantyamuditaṃ tadanupapannataramityāha-- #api ca śarīramātreti#

20.35

śaṅkāpūrvaṃ sūtrāntaramavatārayati- #atha paryāyeṇeti# /
tatrāpyucyate-- #na ca paryāyādapyavirodho vikārādibhyaḥ /
karmāṣṭaka#muktaṃ jñānāvaraṇīyādi /
kiṃ cātmano nityatvābhyupagame āgacchatāmapagacchatāṃ cāvayavānāmiyattānirūpeṇena cātmajñānābhāvānnāpavarga iti bhāvaḥ /
#ata evamādidoṣaprasaṅgāditi# /
ādigrahaṇasūcitaṃ doṣaṃ brūmaḥ /
kiṃ caite jīvāvayavāḥ pratyekaṃ vā cetayeran samūho vā /
teṣāṃ pratyekaṃ caitanye bahūnāṃ cetanānāmekābhiprāyatvaniyamābhāvāt kadācidviruddhadikkriyatvena śarīramunmathyeta /
samūhacaitanye tu hastiśarīrasya puttikāśarīratve dvitrāvayavaśeṣo jīvo na cetayet /
vigalitabahusamūhitayā samūhasyābhāvātputtikāśarīre iti /
#athaveti# /
pūrvasūtraprasañjitāyāṃ jīvānityatāyāṃ bauddhavatsaṃtānanityatāmāśaṅkyedaṃ sūtram-- 'na ca paryāyādapyavirodho vikārādibhyaḥ' /
na ca paryāyāt parimāṇānavasthāne 'pi saṃtānābhyupagamenātmano nityatvādavirodho bandhamokṣayoḥ /
kutaḥ /
pariṇāmādibhyo doṣebhyaḥ /
saṃtānasya vastutve pariṇāmastataścarmavadanityatvādidoṣaprasaṅgaḥ /
avastutve cādigrahaṇasūcito nairātmyāpattidoṣaprasaṅga iti /
visico vivasanāḥ

20.36

#antyāvasthiteścobhayanityatvādaviśeṣaḥ# /
evaṃ hi mokṣāvasthābhāvi jīvaparimāṇaṃ nityaṃ bhavet,yadyabhūtvā na bhavet /
abhūtvā bhāvināmantyatvāddhaṭadīnām /
kathaṃ cābhūtvā na bhavedyadi prāgapyāsīt /
na ca parimāṇāntarāvarodhe 'pūrvaṃ bhavitumarhati /
tasmādantyameva parimāṇaṃ pūrvamapyāsīdityabhedaḥ /
tathā caikaśarīraparimāṇataiva syānnopacitāpacitaśarīraprāptiḥ śarīraparimāṇatvābhyupagamavyāghātāditi /
atra cobhayoḥ parimāṇayornityatvaprasaṅgāditi yojanā /
ekaśarīraparimāṇataiveti ca dīpyam /
dvitīye tu vyākhyāne ubhayoravasthayoriti yojanā /
ekaśarīraparimāṇatā na dīpyā, kintvekaparimāṇatāmātramaṇurmahān veti vivekaḥ

20.38

#patyurasāmañjasyāt# /
aviśeṣeṇeśvarakāraṇavādo 'nena niṣidhyata iti bhramanivṛttyarthamāha-- #kevaleti# /
sāṃkhyayogavyapāśrayā hiraṇyagarbhapatañjaliprabhṛtayaḥ /
#pradhāna#muktam /
dṛkśaktiḥ #puruṣaḥ#pratyayānupaśyaḥ /
sa ca nānākleśakarmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ pradhānapuruṣābhyāmanyaḥ /
#māheśvarā#ścatvāraḥ-- śaivāḥ, pāśupatāḥ,kāruṇikasiddhāntinaḥ,kāpālikāśceti /
catvāro 'pyamī maheśvarapraṇītasiddhāntānuyāyitayā māheśvarāḥ /
kāraṇamīśvaraḥ /
kāryaṃ pradhānikaṃ mahadādi /
yogo 'pyoṅkārādidhyānadāraṇādiḥ /
vidhistriṣavaṇasnānādirgūḍhacaryāvasānaḥ,duḥkhānto mokṣaḥ /
paśava ātmānasteṣāṃ pāśo bandhanaṃ taddhimokṣo duḥkhāntaḥ /
eṣa teṣāmabhisaṃdhiḥ-- cetanasya khalvadhiṣṭhātuḥ kumbhakārādeḥ kumbhādikārye nimittakāraṇatvavirodhāditi prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-- #patyurasāmañjasyāt iti# /
idamatrākūtam---īśvarasyanimittakāraṇatvamātrapratipādanaparatvādityasakṛdāveditam /
tasmādanenāsminnarthe pramāṇāntaramāstheyam /
tatrānumānaṃ tāvanna saṃbhavati /
taddhi dṛṣṭyanusāreṇa pravartate tadanusāreṇa cāsāmañjasyam /
tadāha-- #hīnamadhyameti# /
etaduktaṃ bhavati-- āgamādīśvarasiddhau na dṛṣṭamanusartavyam /
na hi svargāpūrvadevatādiṣvāgamādavagamyamāneṣu kiñcidasti dṛṣṭam /
nahyāgamo dṛṣṭasādharmyātpravartate /
tena śrutasiddyarthamadṛṣṭāni dṛṣṭaviparītasvabhāvāni subahūnyapi kalpamānāni na lohagandhitāmāvahanti pramāṇavattvāt /
yastu tatra kathañciddṛṣṭānusāraḥ kriyate sa suhṛdbhāvamātreṇa /
āgamānapekṣitamanumānaṃ tu dṛṣṭasādharmyeṇa pravartamānaṃ dṛṣṭavivaryaye tuṣādapi bibhetitarāmiti /
#prāṇikarmāpekṣitatvādadoṣa iti cet /
na# /
kutaḥ /
#karmeśvarayormithaḥ pravartyapravartayitṛtva itaretarāśrayatvadoṣaprasaṅgāt# /
ayamarthaḥ-- yadīśvaraḥ karuṇāparādhīno vītarāgastataḥ praṇinaḥ kapūye karmaṇi na pravartayet,taccotpannamapi nādhitiṣṭhet,tāvanmātreṇa prāṇināṃ duḥkhānutpādāt /
na hīśvarādhīnā janāḥ svātantryeṇa kapūyaṃ karma kartumarhanti /
tadanadhiṣṭhitaṃ vā kapūyaṃ karma phalaṃ prasotumutsahate /
tasmātsvatantro 'pīsvaraḥ karmabhiḥ pravartyata iti dṛṣṭaviparītaṃ kalpanīyam /
tathācāyamaparo gaṇḍasyopari sphoṭa itaretarāśrayaḥ prasajyeta, karmaṇeśvaraḥ pravartanīya īśvareṇa ca karmeti /
śaṅkate-- #nānāditvāditi cet# /
pūrvakarmaṇeśvaraḥ saṃpratitane karmaṇi pravrartyate teneśvareṇa saṃpratitanaṃ karma svakārye pravartyeta iti /
nirākaroti-- #na vartamānakālavaditi# /
atha pūrvaṃ karma kathamīśvarāpravartitamīśvarapravartanalakṣaṇaṃ kāryaṃ karoti /
tatrāpi pravartitamīśvareṇa pūrvatanakarmapravartitenetyevamandhaparamparādoṣaḥ /
cakṣuṣmatā hyandho nīyate nāndhāntareṇa /
tathehāpi dvāvapi pravartyāviti kaḥ kaṃ pravartayedityarthaḥ /
apica naiyāyikānāmīśvarasya nirdeṣatvaṃ svasamayaviruddhamityāha-- #apiceti# /
asmākaṃ tu nāyaṃ samaya iti bhāvaḥ /
nanu kāruṇyādapi pravartamāno jano dṛśyate /
na ca kāruṇyaṃ doṣa ityata āha-- #svārthaprayukta eva ceti# /
kāruṇye hi satyasya duḥkhaṃ bhavati tena tatprahāṇāya pravartata iti kāruṇikā api svārthaprayuktā eva pravartanta iti /
nanu svārthaprayukta eva pravartatāmevamapi ko doṣa ityata āha-- #svārthavatvādīsvarasyeti# /
arthitvādityarthaḥ /
#puruṣasya caudāsīnyābhyupagamānna#vāstavī pravṛttiriti //37. //
aparamapi dṛṣṭānusāreṇa dūṣaṇamāha-- #saṃbandhānupapatteśca# /
dṛṣṭo hi sāvayavānāmasarvagatānāṃ ca saṃyogaḥ /
aprāptipūrvikā hi prāptiḥ saṃyogo na sarvagatānāṃ saṃbhavatyaprāpterabhāvānniravayavatvācca /
avyāpyavṛttitā hi saṃyogasya svabhāvaḥ /
na ca niravayaveṣvavyāpyavṛttitā saṃyogasya saṃbhavatītyuktam /
tasmādavyāpyavṛttitāyāḥ saṃyogasya vyāpikāyā nivṛttestadvyāpyasya saṃyogasya vinivṛttiriti bhāvaḥ /
nāpi samavāyalakṣaṇaḥ /
sa hyayutasiddhānāmādhārādheyabhūtānāmihapratyayahetuḥ saṃbandha ityabhyupeyate /
na ca pradhānapuruṣeśvarāṇāṃ mitho 'styādhārādheyabhāva ityarthaḥ /
nāpi yogyatālakṣaṇaḥ kāryagamyasaṃbandha ityāha-- #nāpyanya iti# /
nahi pradhānasya mahadahaṅkārādikāraṇatvamadyāpi siddhamiti /
śaṅkate-- #brahmavādina iti# /
nirākaroti- #na# /
kutaḥ /
#tasya#mate 'nirvacanīya #tādātmyalakṣaṇasaṃbandhopapatteḥ /
apiceti# /
āgamo hi pravṛttiṃ prati na dṛṣṭāntamapekṣata ityadṛṣṭapūrve tadviruddhe ca pravartituṃ samarthaḥ /
anumānaṃ tu dṛṣṭānusāri naivaṃvidhe pravartitumarhatīti /
śaṅkate-- #parasyāpīti# /
pariharati- #neti# /
asmākaṃ tvīśvarāgamayoranāditvādīśvarayonitve 'pyāgamasya na virodha iti bhāvaḥ

20.39

#adhiṣṭhānānupapatteśca# /
yathādarśanamanumānaṃ pravartate nālaukikārthaviṣayamitīhāpi na prasmartavyam /
sugamamanyat

20.40

#karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ /
rūpādihīnamiti# /
anudbhūtarūpamityarthaḥ. rūpādihīnakaraṇādhiṣṭhānaṃ hi puruṣasya svabhogādāveva dṛṣṭaṃ nānyatra /
nahi bāhyaṃ kuṭhārādyaparidṛṣṭaṃ vyāpārayan kaścidupalabhyate /
tasmādrūpādihīnaṃ karaṇaṃ vyāpārayata īsvarasya bhogādiprasaktiḥ tathā cānīśvaratvamiti bhāvaḥ /
kalpāntaramāha-- #anyatheti.# /
pūrvamadhiṣṭhitiradhiṣṭhānamidānīṃ tu adhiṣṭhānaṃ bhogāyatanaṃ śarīramuktam /
tathā bhogādiprasaṅgenānīśvaratvaṃ pūrvamāpāditam /
saṃprati tu śarīritvena bhogādiprasaṅgādanīśvaratvamuktamiti viśeṣaḥ

20.41

#antavatvamasarvajñatā vā# /
api ca sarvatrānumānaṃ pramāṇayataḥ pradhānapuruṣeśvarāṇāmapi saṃkhyābedavattvamantavattvaṃ ca dravyatvāt saṃkhyānyatve sati prameyatvādvānumātavyaṃ, tataścāntavattvamasarvajñatā vā /
asmākaṃ tvāgamagamyer'the tadbādhitaviṣayatayā nānumānaṃ prabhavatīti bhāvaḥ /
#svarūpaparimāṇamapi#yasya yādṛśamaṇu mahat paramamahaddīrghaṃ hrasvaṃ ceti /
#atha mā bhūdeṣa doṣa ityuttaro vikalpaḥ# /
yasyānto 'sti tasyāntavattvāgrahaṇamasarvajñatāmāpādayet /
yasya tvanta eva nāsti tasya tadagrahaṇaṃ nāsarvajñatāmāvahati /
nahi śaśaviṣāṇādyajñānādajño bhavatīti bhāvaḥ /
pariharati-- #tata iti# /
āgamānapekṣasyānumānameṣāmantavattvamavagamayatītyuktam

20.42

#utpattyasaṃbhavāt# /
anyatra vedāvisaṃvādādyatrāṃśe visaṃvādaḥ sa nirasyate /
tamaṃśamāha-- #yatpunaridamucyate vāsudevātsaṃkarṣaṇo#jīva #iti# /
jīvasya kāraṇavatve satyanityatvam, anityatveparalokino 'bhāvātparalokābhāvaḥ, tataśca svarganarakāpavargābhāvāpatternāstikyamityarthaḥ /
anupapannā ca jīvasyotpattirityāha-- #pratiṣedhiṣyati ceti

20.43

na ca kartuḥ karaṇam# /
yadyapyanekaśilpaparyavadātaḥ paraśuṃ kṛtvā tena palāśaṃ chinatti,yadyapi ca prayatnenendriyārthātmamanaḥ saṃnikarṣalakṣaṇaṃ jñānakaraṇamupādāyātmārthaṃ vijānāti, tathāpi saṃkarṣaṇo 'karaṇaḥ kathaṃ pradyumnākhyaṃ manaḥ karaṇaṃ kuryāt /
akaraṇasya vā karaṇanirmāṇasāmarthye kṛtaṃ karaṇanirmāṇena /
akaraṇādeva nikhilakāryasiddhiriti bhāvaḥ

20.44

#vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ# /
#vāsudevā evaite#saṃkarṣamādayo #nirdeṣā#avidyādidoṣarahitāḥ /
#niradhiṣṭhānā#nirūpādānāḥ /
ata eva #niravadyā#anityatvādidoṣarahitāḥ /
tasmādutpattyasaṃbhavo 'nuguṇatvānna doṣa ityarthaḥ /
#atrocyate-- evamapīti# /
mā bhūdabyupagamena doṣaḥ, prakārāntareṇa tvayameva doṣaḥ /
praśnapūrvaṃ prakārāntaramāha- #katham /
yadi tāvaditi# /
na tāvadete parasparaṃ bhinnā īśvarāḥ parasparavyāhatecchā bhavitumarhanti /
vyāhatakāmatve ca kāryānutpādāt /
avyāhatakāmatve vā pratyekamīśvaratve ekenaiveśanāyāḥ kṛtatvādānarthakyamitareṣām /
saṃbhūya ceśanāyāṃ pariśuddho na kaściddīśvaraḥ syāt, siddhāntahāniśca /
bhagavānevaiko vāsudevaḥ paramārthatattvamityabhyupagamāt /
tasmātkalpāntaramāstheyam /
tatra cotpattyasaṃbhavo doṣa ityāśayavān kalpāntaramupanyasyotpattyasaṃbhavenāpākaroti-- #athāyamabhiprāya iti# /
sugamamanyat

20.45

#vipratiṣedhācca# /
guṇibhyaḥ khalvātmabhyo jñānādīn guṇān bhedenoktvā punarabhedaṃ brūte-- #ātmāna evaite bhagavanto vāsudevā iti# /
ādigrahaṇena pradyumnāniruddhayormano 'haṅkāralakṣaṇatayātmano bhedamabhidhāyātmana evaita iti tadviruddhābhedābhidhānamaparaṃ saṃgṛhītam /
vedavipratiṣedho vyākhyātaḥ

Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc