ભામતિ · અધ્યાય 20

#નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ# ।
પૂર્વાધિકરણસંગતિમાહ-- #એવમિતિ# ।
બાહ્યાર્થવાદિભ્યો વિજ્ઞાનમત્રવાદિનાં સુગતાભિપ્રેતતયા વિશેષમાહ- #કેષાઞ્ચિત્કિલેતિ# ।
અથ પ્રમાતા પ્રમાણં પ્રમેયં પ્રમિતિરિતિ હિ ચતુસૃષુ વિધાસુ તત્વપરિસમાપ્તિરાસામાન્યતમાભાવે ઽપિ તત્ત્વસ્યાવ્યવસ્થાનાત્ ।
તસ્માદનેન વિજ્ઞાનસ્કન્ધમાત્રં તત્ત્વં વ્યવસ્થાપયતા ચતસ્રો વિધા એષિતવ્યાઃ, તથાચ ન વિજ્ઞાનસ્કન્ધમાત્રં તત્ત્વમ્ ।
નહ્યસ્તિ સંભવો વિજ્ઞાનમાત્રં ચતસ્રો વિધાશ્ચેત્યત આહ-- #તસ્મિંશ્ચ વિજ્ઞાનવાદે બુદ્ધ્યારૂઢેન રૂપેણેતિ# ।
યદ્યપ્યનુભવાન્નાન્યો ઽનુભાવ્યો ઽનુભવિતાનુભવનં, તથાપિ બુદ્ધ્યારૂઢેન બુદ્ધિપરિકલ્પિતેનાન્યસ્થ એવૈષ પ્રમાણપ્રમેયફલવ્યવહારઃ પ્રમાતૃવ્યવહારશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન પારમાર્થિક ઇત્યર્થઃ ।
એવં ચ સિદ્ધસાધનમ્ ।
ન હિ બ્રહ્મવાદિનો નીલાદ્યાકારાં વિત્તિમભ્યુપગચ્છન્તિ, કિન્ત્વનિર્વચનીયં નીલાદિતિ ।
તથાહિ- સ્વરૂપં વિજ્ઞાનસ્યાસત્યાકારયુક્તં પ્રમેયં પ્રમેયપ્રકાશનં પ્રમાણફલં, તત્પ્રકાશનશક્તિઃ પ્રમાણમ્ ।
બાહ્યવાદિનોરપિ વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકયોઃ કાલ્પનિક એવ પ્રમાણફલવ્યવહારો ઽભિમત ઇત્યાહ-- #સત્યપિ#
#બાહ્યેર્ઽથ ઇતિ# ।
ભિન્નાધિકરણત્વે હિ પ્રમાણફલયોસ્તદ્ભાવો ન સ્યાત્ ।
નહિ ખદિરગોચરે પરશૌ પલાશે દ્વૈધીભાવો ભવતિ ।
તસ્માદનયોરૈકાધિકરણ્યં વક્તવ્યમ્ ।
કથં ચ તદ્ભવતિ ।
યદિ જ્ઞાનસ્થે એવ પ્રમાણફલે ભવતઃ ।
ન ચ જ્ઞાનં સ્વલક્ષણમનંશમંશાભ્યાં વસ્તુસભ્દ્યાં યુજ્યતે ।
તદેવ જ્ઞાનમજ્ઞાનવ્યાવૃત્તિકલ્પિતજ્ઞાનત્વાંશં ફલમ્ ।
અશક્તિવ્યાવૃત્તિપરિકલ્પિતાત્માનાત્મપ્રકાશનશક્ત્યંશં પ્રમાણમ્ ।
પ્રમેયં ત્વસ્ય બાહ્યમેવ ।
એવં સૌતેરાન્તિકસમયે ઽપિ ।
જ્ઞાનસ્યાર્થસારૂપ્યમનીલાકારવ્યાવૃત્ત્યા કલ્પિતનીલાકારત્વં પ્રમાણં વ્યવસ્થાપનહેતુત્વાત્ ।
અજ્ઞાનવ્યાવૃત્તિકલ્પિતં ચ જ્ઞાનત્વં ફલં વ્યવસ્થાપ્યત્વાત્ ।
તથા ચાહુઃ-- ઽનહિ વિત્તિસત્તૈવ તદ્વેદના યુક્તા, તસ્યાઃ સર્વત્રાવિશેષાત્ ।
તાં તુ સારૂપ્યમાવિશત્સરૂપયત્તદ્ઘટયેત્ઽ ઇતિ ।
પ્રશ્નપૂર્વકં બાહ્યાર્થાભાવ ઉપપત્તીરાહ-- #કથં#
#પુનરવમ્યત ઇતિ# ।
સ હિ વિજ્ઞાનાલમ્બનત્વાભિમતો બાહ્યોર્ઽથઃ પરમાણુસ્તાવન્ન સંભવતિ ।
એકસ્થૂલનીલાભાસં હિ જ્ઞાનં ન પરમસૂક્ષ્મપરમાણ્વાભાસમ્ ।
ન ચાન્યાભાસમન્યગોચરં ભવિતુમર્હતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગેન સર્વગોચરતયા સર્વસર્વજ્ઞત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ પ્રતિભાસધર્મઃ સ્થૌલ્યમિતિ યુક્તમ્ ।
વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
કિમયં પ્રતિભાસસ્ય જ્ઞાનસ્ય ધર્મ ઉત પ્રતિભાસનકાલેર્ઽથસ્ય ધર્મઃ ।
યદિ પૂર્વઃ કલ્પઃ, અદ્વા, તથાસતિ હિ સ્વાંશાલમ્બનમેવ વિજ્ઞાનમભ્યુપેતં ભવતિ ।
એવં ચ કઃ પ્રતિકૂલીભવત્યનુકૂલમાચરતિ ।
દ્વિતીય ઇત્ ચેત્ ।
તથા હિ-- રૂપપરિમાણવ એવ નિરન્તરમુત્પન્ના એકવિજ્ઞાનોપારોહિણઃ સ્થૌલ્યમ્ ।
ન ચાત્ર કસ્યચિદ્ભ્રાન્તતા ।
નહિ ન તે રૂપપરમાણવઃ ।
નચ ન નિરન્તરમુત્પન્નાઃ ।
ન ચૈકવિજ્ઞાનાનુપારોહિણઃ ।
તેન મા ભૂન્નીલત્વાદિવત્પરમાણુધર્મઃ,પ્રત્યેકં પરમાણુષ્વભાવાત્ ।
પ્રતિભાસદશાપન્નાનાં તુ તેષાં ભવિષ્યતિ બહુત્વાદિવત્સાંવૃતં સ્થૌલ્યમ્ ।
યથાહુઃ-- ઽગ્રહે ઽનેકસ્ય ચૈકેન કિઞ્ચિદ્રૂપં હિ ગૃહ્યતે ।
સાંવૃતં પ્રતિભાસસ્થં તદેકાત્મન્યસંભવાત્

નચ તદ્દર્શનં ભ્રાન્તં નાનાવસ્તુગ્રહાદ્યતઃ ।
સાંવૃતં ગ્રહણં નાન્યત્ર ચ વસ્તુગ્રહો ભ્રમઃ

ઽઇતિ ।
તન્ન ।
નૈરન્તર્યાવભાસસ્ય ભ્રાન્તત્વાત્ ।
ગન્ધરસસ્પર્શપરમાણ્વન્તરિતા હિ તે રૂપપરમાણવો ન નિરન્તરાઃ તસ્માદારાત્સાન્તરેષુ વૃક્ષેષ્વેકધનવનપ્રત્યયવદેષ સ્થૂલપ્રત્યયઃ પરમાણુષુ સાન્તરેષુ ભ્રાન્ત એવેતિ પશ્યામઃ ।
તસ્માત્ કલ્પનાપોઢત્વે ઽપિ ભ્રાન્તત્વાદ્ધટાદિપ્રત્યયસ્ય પીતશઙ્ખાદિજ્ઞાનવન્ન પ્રત્યક્ષતા પરમાણુગોચરત્વાભ્યુપગમે ।
તદિદમુક્તમ્, #ન તાવત્પરમાણવઃ સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયપરિચ્છેદ્યા ભવિતુમર્હન્તિ ।
નાપિ તત્સમૂહા વા સ્તમ્ભાદયો ઽ#વયવિનઃ ।
તેષામભેદે પરમાણુભ્યઃ પરમાણવ એવ ।
તત્ર ચોક્તં દૂષણમ્ ।
ભેદે તુ ગવાશ્વસ્યેવાત્યન્તવૈલક્ષણ્યમિતિ ન તાદાત્મ્યમ્ ।
સમવાયશ્ચ નિરાકૃત ઇતિ ।
એવં ભેદાભેદવિકલ્પેન જાતિગુણકર્માદીનપિ પ્રત્યાચક્ષીત ।
તસ્માદ્યદ્યત્પ્રતિભાસતે તસ્ય સર્વસ્ય વિચારાસહત્વાત્, અપ્રતિભાસમાનસદ્ભાવે ચ પ્રમાણાભાવાન્ન બાહ્યાલમ્બનાઃ પ્રત્યયા ઇતિ ।
અપિ ચ ન તાવદ્વિજ્ઞાનમિન્દ્રિયવન્નિલીનમર્થં પ્રત્યક્ષયિતુમર્હતિ ।
નહિ યથેન્દ્રિયમર્થવિષયં જ્ઞાનં જનયત્યેવં વિજ્ઞાનમપરં વિજ્ઞાનં જનયિતુમર્હતિ ।
તત્રાપિ સમાનત્વાદનુયોગસ્યાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચાર્થાધારં પ્રાકટ્યલક્ષણં ફલમાધાતુમુત્સહતે ।
અતીતાનાગતેષુ તદસંભવાત્ ।
નહ્યસ્તિ સંભવો ઽપ્રત્યુત્પન્નો ધર્મી ધર્માશ્ચાસ્ય પ્રત્યુત્પન્ના ઇતિ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનસ્વરૂપપ્રત્યક્ષતૈવાર્થપ્રત્યક્ષતાભ્યુપેયા ।
તચ્ચાનાકારં સદાજાનતો ભેદાભાવાત્ કથમર્થભેદં વ્યવસ્થાપયેદિતિ તદ્ભેદવ્યવસ્થાપનાયાકારભેદો ઽસ્યૈષિતવ્યઃ ।
તદુક્તમ્-- ઽન હિ વિત્તિસત્તૈવ તદ્વેદના યુક્તા, તસ્યાઃ સર્વત્રાવિશેષાત્ ।
તાં તુ સારૂપ્યમાવિશત્સરૂપયત્તદ્ઘટયેત્ઽ ઇતિ ।
એકશ્ચાયમાકારો ઽનુભૂયતે ।
સ ચેદ્વિજ્ઞાનસ્ય નાર્થસદ્ભાવે કિઞ્ચન પ્રમાણમસ્તીત્યાહ-- #અપિચાનુભવમાત્રેણ સાધારણાત્મનો જ્ઞાનસ્યેતિ ।
અપિ ચ સહોપલમ્ભનિયમાદિતિ# ।
યદ્યેન સહ નિયતસહોપલમ્ભનં તત્તતો ન ભિદ્યતે, યથૈકસ્માચ્ચન્દ્રમસો દ્વિતીયશ્ચન્દ્રમાઃ ।
નિયતસહોપલમ્ભનશ્ચાર્થો જ્ઞાનેનેતિ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ ।
નિષેધ્યો હિ ભેદઃ સહોપલમ્ભાનિયમેન વ્યાપ્તો યથા ભિન્નાવશ્વિનૌ નાવશ્યં સહોપવભ્યેતે કદાચિદભ્રાપિધાને ઽન્યતરસ્યૈકસ્યોપલબ્ધેઃ ।
સો ઽયમિહ ભેદવ્યાપકાનિયમવિરૂદ્ધો નિયમ ઉપલભ્યમાનસ્તદ્વ્યાપ્યં ભેદં નિવર્તયતીતિ ।
તદુક્તમ્-- ઽસહોપલમ્બનિયમાદભેદો નીલતદ્ધિયોઃ ।
ભેદશ્ચ ભ્રાન્તિવિજ્ઞાનૈર્દ્દૃશ્યતેન્દાવિવાદ્વયે ॥
ઽઇતિ. #સ્વપ્નાદિવચ્ચેદં દ્રષ્ટવ્યમ્# ।
યો યઃ પ્રત્યયઃ સ સર્વો બાહ્યાનાવમ્બનઃ, યથા સ્વપ્નમાયાદિપ્રત્યયઃ, તથા ચૈષ વિવાદાધ્યાસિતઃ પ્રત્યય ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
બાહ્યાનાલમ્બનતા હિ પ્રત્યયત્વમાત્રાનુબન્ધિની વૃક્ષતેવ શિંશપાત્વમાત્રાનુબન્ધિનીતિ તન્માત્રાનુબન્ધિનિ નિરાલમ્બનત્વે સાધ્યે ભવતિ પ્રત્યયત્વં સ્વભાવહેતુઃ ।
અત્રાન્તરે સૌત્રાન્તિકશ્ચોદયતિ-- #કથં પુનરસિ બાહ્યેર્ઽથે#નીલમિદં પીતમિત્યાદિ #પ્રત્યયવૈચિત્ર્યમુપપદ્યતે# ।
સ હિ મેને યે યસ્મિન્ સત્યપિ કાદાચિત્કાસ્તે સર્વે તદતિરિક્તહેતુસાપેક્ષાઃ,
યથાવિવક્ષત્યજિગમિષતિ મયિ વચનગમનપ્રતિભાસાઃ પ્રત્યયાશ્ચેતનસંતાનાન્તરસાપેક્ષાઃ ।
તથા ચ વિવાદાધ્યાસિતાઃ સત્યપ્યાલયવિજ્ઞાનસંતાને ષડપિ પ્રવૃત્તિપ્રત્યયા ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
યશ્ચાસાવાલયવિજ્ઞાનસંતાનાતિરિક્તઃ કાદાચિત્કપ્રવૃત્તિજ્ઞાનભેદહેતુઃ સ બાહ્યોર્ઽથં ઇતિ ।
વાસનાપરિપાકપ્રત્યયકાદાચિત્કત્વાત્ કદાચિદુત્પાદ ઇતિ ચેત્ ।
નન્વેકસંતતિપતિતાનામાલયવિજ્ઞાનાનાં તત્પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનજનનશક્તિર્વાસના , તસ્યાશ્ચ સ્વકાર્યોપજનં પ્રત્યાભિમુખ્યં પરિપાકસ્તસ્ય ચ પ્રત્યયઃ સ્વસંતાનવર્તી પૂર્વક્ષણઃ સંતાનાન્તરાપેક્ષાનભ્યુપગમાત્, તથાચ સર્વે ઽપ્યાલયસંતાનપતિતાઃ પરિપાકહેતવો ભવેયુઃ ।
ન વા કશ્ચિદપિ, આલયસંતાનપાતિત્વાવિશેષાત્ ।
ક્ષણભેદાચ્છક્તિભેદસ્તસ્ય ચ કાદાચિત્કત્વાત્કાર્યકાદાચિત્કત્વમિતિ ચેત્ ।
નન્વેવમેકસ્યૈવ નીલજ્ઞાનોપજનસામર્થ્યં તત્પ્રબોધસામર્થ્યં ચેતિ ક્ષણાન્તરસ્યૈતન્ન સ્યાત્ ।
સત્વે વા કથં ક્ષણભેદાત્સામર્થ્યભેદ ઇત્યાલયસંતાનવર્તિનઃ સર્વે સમર્થા ઇતિ સમર્થહેતુસદ્ભાવે કાર્યક્ષેપાનુપપત્તેઃ ।
સ્વસંતાનમાત્રાધીનત્વે નિષેધ્યસ્ય કાદાચિત્કત્વસ્ય વિરુદ્ધં સદાતનત્વં તસ્યોપલબ્ધ્યા કાદાચિત્કત્વં નિવર્તમાનં હેત્વન્તરાપેક્ષત્વે વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
નચ જ્ઞાનસંતાનાન્તરનિબન્ધનત્વં સર્વેષામિષ્યતે પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાનાં વિજ્ઞાનવાદિભિરપિ તુ કસ્યચિદેવ વિચ્છિન્નગમનવચનપ્રતિભાસસ્ય પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનસ્ય ।
અપિ ચ સત્ત્વાન્તરસંતાનનિમિત્તત્વે તસ્યાપિ સદા સંનિધાનાન્ન કાદાચિત્કત્વં સ્યાત્ ।
ન હિ સત્ત્વાન્તરસંતાનસ્ય દેશતઃ કાલતો વા વિપ્રકર્ષસંભવઃ ।
વિજ્ઞાનવાદે વિજ્ઞાનાતિરિક્તદેશાનાભ્યુપગમાદમૂર્તત્વાચ્ચ વિજ્ઞાનાનામદેશાત્મકત્વાત્સંસારસ્યાદિમત્વાપ્રસઙ્ગેનાપૂર્વસત્ત્વપ્રાદુર્ભાવાનભ્યુપગમાચ્ચ ન કાલતો ઽપિ વિપ્રકર્ષસંભવઃ ।
તસ્માદસતિ બાહ્યેર્ઽથે પ્રત્યયવૈચિત્ર્યાનુપપત્તેરસ્ત્યાનુમાનિકો બાહ્યાર્થ ઇતિ સૌત્રાન્તિકાઃ પ્રતિપેદિરે, તાન્નિરાકરોતિ-- #વાસનાવૈચિત્ર્યાદિત્યાહ#વિજ્ઞાનવાદી ।
ઇદમત્રાકૂતમ્-- સ્વસંતાનમાત્રપ્રભવત્વે ઽપિ પ્રત્યયકાદાચિત્કત્વોપપત્તૌ સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વેન હેતુરનૈકાન્તિકઃ ।
તથાહિ-- બાહ્યનિમિત્તકત્વે ઽપિ કથં કદાચિત્ નીલસંવેદનં કદાચિત્ પીતસંવેદનમ્ ।
બાહ્યનીલપીતસંનિધાનાસંનિધાનાભ્યામિતિ ચેત્ ।
અથ પીતસંનિધાને ઽપિ કિમિતિ નીલજ્ઞાનં ન ભવતિ, પીતજ્ઞાનં ભવતિ ।
તત્ર તસ્ય સામર્થ્યાદસામર્થ્યાચ્ચેતરસ્મિન્નિતિ ચેત્ ।
કુતઃ પુનરયં સામર્થ્યાસામર્થ્યભેદઃ ।
હેતુભેદાદિતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ ક્ષણાનામપિ સ્વકારણભેદનિબન્ધઃ શક્તિભેદો ભવિષ્યતિ ।
સંતાનિનો હિ ક્ષણાઃ કાર્યભેદહેતવસ્તે ચ પ્રતિકાર્યં ભિદ્યન્તે ચ ।
ન ચ સંતાનો નામ કશ્ચિદેક ઉત્પાદકઃ ક્ષણાનાં યદભેદાત્ ક્ષણા ન ભિદ્યેરન્ ।
નનૂક્તં ન ક્ષણભેદાભેદાભ્યાં શક્તિભેદાભેદૌ, ભિન્નાનામપિ ક્ષણાનામેકસામર્થ્યોપલબ્ધેઃ ।
અન્યથૈક એવ ક્ષણે નીલજ્ઞાનજનનસામર્થ્યં ઇતિ ન ભૂયો નીલજ્ઞાનાનિ જાયેરન્. તત્સમર્થસ્યાતીતત્વાત્, ક્ષણાન્તરાણાં ચાસામર્થ્યાત્ ।
તસ્માત્ ક્ષણભેદે ઽપિ ન સામર્થ્યભેદઃ, સંતાનભેદે તુ સામર્થ્યં ભિદ્યત ઇતિ ।
તન્ન ।
યદિ ભિન્નાનાં સંતાનાનાં નૈકં સામર્થ્યં, હન્ત તર્હિ નીલસંતાનાનામપિ મિથો ભિન્નાનાં નૈકમસ્તિ નીલાકારાધાનસામર્થ્યમિતિ સંનિધાને ઽપિ નીલસંતાનાન્તરસ્ય ન નીલજ્ઞાનમુપજાયેત ।
તસ્માત્સંતાનાન્તરાણામિવ ક્ષણાન્તરાણામપિ સ્વકારણભેદાધીનોપજનાનાં કેષાઞ્ચિદેવ સામર્થ્યભેદઃ કેષાઞ્ચિન્નેતિ વક્તવ્યમ્ ।
તથા ચૈકાલયજ્ઞાનસંતાનપતિતેષુ કસ્યચિદેવ જ્ઞાનક્ષણસ્ય સ તાદૃશઃ સામર્થ્યાતિશયો વાસનાપરનામા સ્વપ્રત્યયાસાદિતઃ ।
યતો નીલાકારં પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનં જાયતે ન પીતાકારમ્ ।

કસ્યચિત્તુ સ તાદૃશો યતઃ પીતાકારં જ્ઞાનં ન નીલાકારમિતિ વાસનાવૈચિત્ર્યાદેવ સ્વપ્રત્યયાસાદિતાજ્જ્ઞાનવૈચિત્ર્યસિદ્ધેર્ન તદતિરિક્તાર્થસદ્ભાવે કિઞ્ચનાસ્તિ પ્રમાણમિતિ પશ્યામઃ ।
આલયવિજ્ઞાનસંતાનપતિતમેવાસંવિદિતં જ્ઞાનં વાસના તદ્વૈચિત્ર્યાન્નીલાદ્યનુભવવૈચિત્ર્યં, પૂર્વનીલાદ્યનુભવવૈચિત્ર્યાચ્ચ વાસનાવૈચિત્ર્યમિત્યનાદિતાનયોર્વિજ્ઞાનવાસનયોઃ ।
તસ્માન્ન પરસ્પરાશ્રયદોષસંભવો બીજાઙ્કુરસંતાનવદિતિ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામપિ વાસનાવૈચિત્ર્યસ્યૈવ જ્ઞાનવૈચિત્ર્યહેતુતા નાર્થવૈચિત્ર્યસ્યેત્યાહ-- #અપિ ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ ।
નાભાવ ઉપલબ્ધેરિતિ# ।
ન ખલ્વભાવો બાહ્યસ્યાર્થસ્યાધ્યવસાતું શક્યતે ।
સ હ્યુપલમ્ભાભાવાદ્વાધ્યવસીયેત, સત્યપ્યુપલમ્ભે તસ્ય બાહ્યાવિષયત્વાદ્વા, સત્યપિ બાહ્યવિષયત્વે બાહ્યાર્થબાધકપ્રમાણસદ્ભાવાદ્વા ।
ન તાવત્ સર્વથોપલમ્ભાભાવ ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકમાહ-- #કસ્માત્ ।
ઉપલબ્ધેરિતિ# ।
નહિ સ્ફુટતરે સર્વજનીન ઉપલમ્ભે સતિ તદભાવઃ શક્યો વક્તુમિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં પક્ષમવલમ્બતે-- #નનુ નાહમેવં બ્રવીમીતિ# ।
નિરાકરોતિ-- #બાઢમેવં બ્રવીષિ# ।
ઉપલબ્ધિગ્રાહિણા હિ સાક્ષિણોપલબ્ધિર્ગૃહ્યમાણા બાહ્યવિષયત્વેનૈવ ગૃહ્યતે નોપલબ્ધિમાત્રમિત્યર્થઃ ।
#અતશ્ચ#ઇતિ વક્ષ્યમાણોપપત્તિપરામર્શઃ ।
તૃતીયં પક્ષમાલમ્બતે-- #નનુ#
#બાહ્યસ્યાર્થસ્યાસંભવાદિતિ# ।
નિરાકરોતિ-- #નાયં સાધુરધ્યવસાય ઇતિ# ।
ઇદમત્રાકૂતમ્-- ઘટપટાદયો હિ સ્થૂલા ભાસન્તે ન તુ પરમસૂક્ષ્માઃ ।
તત્રેદં નાનાદિગ્દેશવ્યાપિત્વલક્ષણં સ્થૌલ્યં યદ્યપિ જ્ઞાનાકારત્વેનાવરણાનાવરણલક્ષણેન વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગેણ યુજ્યતે જ્ઞાનોપાધેરનાવૃતત્વાદેવ તથાપિ તદ્દેશત્વાતદ્દેશત્વકમ્પત્વરક્તારક્તત્વલક્ષણૈર્વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગૈરસ્ય નાનાત્વં પ્રસજ્યમાનં જ્ઞાનાકારત્વે ઽપિ ન શક્યં શક્રેણાપિ વારયિતુમ્ ।
વ્યતિરેકાવ્યતિરેકવૃત્તિવિકલ્પૌ ચ પરમાણોરંશવત્ત્વં ચોપપાદિતાનિ વૈશેષિકપરીક્ષાયામ્ ।
તસ્માદ્બાહ્યાર્થવન્ન જ્ઞાને ઽપિ સ્થૌલ્યસંભવઃ ।
ન ચ તાવત્ પરમાણ્વાભાસમેકજ્ઞાનમ્, એકસ્ય નાનાત્મત્વાનુપપત્તેઃ ।
આકારાણાં વા જ્ઞાનતાદાત્મ્યાદેકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ યાવન્ત આકારાસ્તાવન્ત્યેવ જ્ઞાનાનિ, તાવતાં જ્ઞાનાનાં મિથો વાર્તામભિજ્ઞતયા સ્થૂલાનુભવાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ તત્પૃષ્ઠભાવી સમસ્તજ્ઞાનાકારસંકલનાત્મક એકઃ સ્થૂલવિકલ્પો વિજૃમ્ભત ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
તસ્યાપિ સાકારતયા સ્થૌલ્યાયોગાત્ ।
યથાહ ધર્મકીર્તિઃ- ઽતસ્માન્નાર્થે ન ચ જ્ઞાને સ્થૂલાભાસસ્તદાત્મનઃ ।
એકત્ર પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્બહુષ્વપિ ન સંભવઃ ॥
ઽઇતિ ।
તસ્માદ્ભવતાપિ જ્ઞાનાકારં સ્થૌલ્યં સમર્થયમાનેન #પ્રમાણપ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તિપૂર્વકૌ સંભવાસંભવા#વાસ્થેયૌ ।
તથા ચેદન્તાસ્પદમશક્યં જ્ઞાનાદ્ભિન્નં યબાહ્યમપહ્નોતુમિતિ ।
યચ્ચ જ્ઞાનસ્ય પ્રત્યર્થં વ્યવસ્થાયૈ વિષયસારૂપ્યમાસ્થિતં, નૈતેન વિષયો ઽપહ્નોતું શક્યઃ, અસત્યર્થે તત્સારૂપ્યસ્ય તદ્વ્યવસ્થાયાશ્ચાનુપપત્તેરિત્યાહ- #ન ચ જ્ઞાનસ્ય વિષયસારૂપ્યાદિતિ.# ।
યશ્ચ સહોપલમ્ભનિયમ ઉક્તઃ શો ઽપિ વ્કલ્પં ન સહતે ।
યદિ જ્ઞાનાર્થયોઃ સાહિત્યેનોપલમ્ભસ્તતો વિરુદ્ધો હેતુર્નાભેદં સાધયિતુમર્હતિ, સાહિત્યસ્ય તદ્વિરુદ્ધભેદવ્યાપ્તત્વાદભેદે તદનુપપત્તેઃ ।
અથૈકોપલમ્ભનિયમઃ ।
ન એકત્વસ્યાવાચકઃ સહશબ્દઃ ।
અપિ ચ કિમેકત્વેનોપલમ્ભ આહો એક ઉપાલમ્ભો જ્ઞાનાર્થયોઃ ।
ન તાવદેકત્વેનોપલમ્ભ ઇત્યાહ-- #બહિરુપલબ્ધેશ્ચ વિષયસ્ય# ।
અથૈકોપલમ્ભનિયમઃ, તત્રાહ-- #અત એવ સહોપલમ્ભનિયમો ઽપિ પ્રત્યયવિષયો ઽરુપાયોપેયભાવહેતુકો નાભેદહેતુક ઇત્યવગન્તવ્યમ્# ।
યથા હિ સર્વં ચાક્ષુષં પ્રભારૂપાનુવિદ્ધં બુદ્ધિબોધ્યં નિયમેન મનુજૈરુપલભ્યતે, ન ચૈતાવતા ઘટાદિરૂપં પ્રભાત્મકં ભવતિ,કિન્તુ પ્રભોપાયત્વાન્નિયમઃ, એવમિહાપ્યાત્મસાક્ષિકાનુભવોપાયત્વાદર્થસ્યૈકોપલમ્ભનિયમ ઇતિ ।
અપિ ચ યત્રૈકવિજ્ઞાનગોચરૌ ઘટપટૌ તત્રાર્થભેદં વિજ્ઞાનભેદં ચાદ્યવસ્યન્તિ પ્રતિપત્તારઃ ।
ન ચૈતદેકાત્મ્યે ઽવકલ્પત ઇત્યાહ-- #તથા ઘટદર્શનં પટજ્ઞાનમિતિ# ।
તથાર્થાભેદે ઽપિ વિજ્ઞાનભેદદર્શનાન્ન વિજ્ઞાનાત્મકત્વમર્થસ્યેત્યાહ-- #તથા ઘટદર્શનં ઘટસ્મરણમિતિ# ।
અપિ ચ સ્વરૂપમાત્રપર્યવસિતં જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્તરવાર્તાનભિજ્ઞમિતિ યયોર્ભેદસ્તે દ્વે ન ગૃહીતે ઇતિ ભેદો ઽપિ તદ્ગતો ન ગૃહીત ઇતિ ।
એવં ક્ષણિકશૂન્યાનાત્મત્વાદયો ઽપ્યનેકપ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તજ્ઞાનભેદસાધ્યાઃ ।
એવં સ્વમસાધારણમન્યતો વ્યાવૃતં લક્ષણં યસ્ય તદપિ યદ્વ્યાવર્તતે યતશ્ચ વ્યાવર્તતે તદનેકજ્ઞાનસાધ્યમ્ ।
એવં સામાન્યલક્ષણમપિ વિધિરૂપમન્યાપોહરૂપં વાનેકજ્ઞાનગમ્યમ્ ।
એવં વાસ્યવાસકભાવો ઽનેકજ્ઞાનસાધ્યઃ ।
એવમવિદ્યોપપ્લવવશેન યત્સદસદ્ધર્મત્વં યથા નીલમિતિ સદ્ધર્મઃ, નરવિષાણામિત્યસદ્ધર્મઃ, અમૂર્તમિતિ સદસદ્ધર્મઃ ।
શક્યં હિ શશવિષાણમમૂર્તં વક્તુમ્ ।
શક્યં ચ વિજ્ઞાનમમૂર્તં વક્તુમ્ ।
યથોક્તમ્-- ઽઅનાદિવાસનોદ્ભૂતવિકલ્પપરિનિષ્ઠિતઃ ।
શબ્દાર્થસ્ત્રિવિધો ધર્મો ભાવાભાવોભયાશ્રયઃ ॥
ઽઇતિ ।
એવં મોક્ષપ્રતિજ્ઞા ચ યો મુચ્યતે યતશ્ચ મુચ્યતે યેન મુચ્યતે તદનેકજ્ઞાનસાધ્યા ।
એવં વિપ્રતિપન્નં પ્રતિપાદયિતું પ્રતિજ્ઞેતિ યત્પ્રતિપાદયતિ યેન પ્રતિપાદયતિ યશ્ચ તદનેકજ્ઞાનસાધ્યેત્યસત્યેકસ્મિન્નનેકાર્થજ્ઞાનપ્રતિસંઘાતરિ નોપપદ્યતે ।
તત્સર્વં વિજ્ઞાનસ્ય સ્વાંશાલમ્બને ઽનુપપન્નમિત્યાહ-- #અપિ ચ દ્વયોર્વિજ્ઞાનયોઃ પૂર્વોત્તરકાલયોરિતિ# ।
અપિ ચ ભેદાશ્રયઃ કર્મફલભાવો નાભિન્ને જ્ઞાને ભવિતુમર્હતિ ।
નો ખલુ છિદા છિદ્યતે કિન્તુ દારુ ।
નાપિ પાકઃ પચ્યતે ઽપિ તુ તણ્ડુલાઃ ।
તદિહાપિ ન જ્ઞાનં સ્વાંશેન જ્ઞેયમાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાદપિ તુ તદતિરિક્તોર્ઽથઃ,પાચ્યા ઇવ તણ્ડુલાઃ પાકાતિરિક્તા ઇતિ ।
ભૂમિરચનાપૂર્વકમાહ- #- કિઞ્ચાન્યત્ ।
વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનમિત્યભ્યુપગચ્છેતેતિ# ।
ચોદયતિ #- નનુ વિજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપવ્યતિરિક્તગ્રાહ્યત્વ ઇતિ# ।
અયમર્થઃ-- સ્વરૂપાદતિરિક્તમર્થં ચેદ્વિજ્ઞાનં ગૃહ્ણાતિ તતસ્તદપ્રત્યક્ષં સન્નર્થં પ્રત્યક્ષયિતુમર્હતિ ।
ન હિ ચક્ષુરિવ તન્નિલીનમર્થે કઞ્ચનાતિશયમાધત્તે, યેનાર્થમપ્રત્યક્ષં સત્પ્રત્યક્ષયેત્ ।
અપિતુ તત્પ્રત્યક્ષતૈવાર્થપ્રત્યક્ષતા ।
યથાહુઃ-- ઽઅપ્રત્યક્ષોપલમ્ભસ્ય નાર્થદૃષ્ટિઃ પ્રસિધ્યતિઽઇતિ ।
તચ્ચેત્ જ્ઞાનાન્તરેણ પ્રતીયેત તદપ્રતીતં નાર્થવિષયં જ્ઞાનમપરોક્ષયિતુમર્હતિ ।
એવં તત્તદિત્યનવસ્થા તસ્માદનવસ્થાયા બિભ્યતા વરં સ્વાત્મનિ વૃત્તિરાસ્થિતા ।
અપિચ યથા પ્રદીપો ન દીપાન્તરમપેક્ષતે, એવં જ્ઞાનમપિ ન જ્ઞાનાન્તરમપેક્ષિતુમર્હતિ સમત્વાદિતિ ।
તદેતત્પરિહરતિ-- #તદુભયમપ્યસત્ ।
વિજ્ઞાનગ્રહણમાત્ર એવ વિજ્ઞાનસાક્ષિણો ગ્રહણાકાઙ્ક્ષાનુત્પાદાદનવસ્થાશઙ્કાનુપપત્તેઃ# ।

અયમર્થઃ-- સત્યમપ્રત્યક્ષસ્યોપલમ્ભસ્ય નાર્થદૃષ્ટિઃ પ્રસિધ્યતિ, ન તૂપલબ્ધારં પ્રતિ તત્પ્રત્યક્ષત્વાયોપલમ્ભાન્તરં પ્રાર્થનીયમ્, અપિતુ તસ્મિન્નિન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાદન્તઃ કરણવિકારભેદ ઉત્પન્નમાત્ર એવ પ્રભાતુરર્થશ્ચોપલમ્ભશ્ચ પ્રત્યક્ષૌ ભવતઃ ।
અર્થો હિ નિલીનસ્વભાવઃ પ્રમાતારં પ્રતિ સ્વપ્રત્યક્ષત્વાયાન્તઃકરણવિકારભેદમનુભવમપેક્ષતે, અનુભવસ્તુ જડો ઽપિ સ્વચ્છતયા ચૈતન્યૂબિમ્બોદ્ગ્રહણાય નાનુભવાન્તરમપેક્ષતે, યેનાનવસ્થા ભવેત્ ।
નહ્યસ્તિ સંભવો ઽનુભવ ઉત્પન્નશ્ચ,ન ચ પ્રમાતુઃ પ્રત્યક્ષો ભવતિ, યથા નીલાદિઃ ।
તસ્માદ્યથા છેત્તા છિદયા છેદ્યં વૃક્ષાદિ વ્યાપ્નોતિ, ન તુ છિદા છિદાન્તરેણ, નાપિ છિદૈવ છેત્રી, કિન્તુ સ્વત એવ દેવદત્તાદિઃ, યથા વા પક્તા પાક્યં પાકેન વ્યાપ્નોતિ નનુ પાકં પાકાન્તરેણ, નાપિ પાક એવ પક્તા કિન્તુ સ્વત એવ દેવદેત્તાદિઃ, એવં પ્રમાતા પ્રમેયં નીલાદિ પ્રમયા વ્યાપ્નોતિ ન તુ પ્રમાં પ્રમાન્તરેણ, નાપિ પ્રમૈવ પ્રમાત્રી, કિન્તુ સ્વત એવ પ્રમાયાઃ પ્રમાતા વ્યાપકઃ ।
ન ચ પ્રમાતરિ કૂટસ્થનિત્યચૈતન્યે પ્રમાપેક્ષાસંભવો યતઃ પ્રમાતુઃ પ્રમાયાઃ પ્રમાત્રન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થા ભવેત્ ।
તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્તં ઽવિજ્ઞાનગ્રહણમાત્ર એવ વિજ્ઞાનસાક્ષિણઃ પ્રમાતુઃ કૂટસ્થનિત્યચૈતન્યસ્ય ગ્રહણકાઙ્ક્ષાનુત્પાદાત્ઽ ઇતિ ।
યદુક્તં ઽસમત્વાદવભાસ્યાવભાસકભાવાનુપપત્તેઃઽઇતિ ।
તત્રાહ- #સાક્ષિપ્રત્યયયોશ્ચ સ્વભાવવૈષમ્યાદુપલબ્ધ્રુપલભ્યભાવોપપત્તેઃ# ।
મા ભૂત્ જ્ઞાનયોઃ સામ્યેન ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવઃ ।
જ્ઞાતૃજ્ઞાનયોસ્તુ વૈષમ્યાદુપપદ્યત એવ ।
ગ્રાહ્યત્વં ચ જ્ઞાનસ્ય ન ગ્રાહકક્રિયાજનિતફલશાલિતયા યથા બાહ્યાર્થસ્ય, ફલે ફલાન્તરાનુપપત્તેઃ. યથાહુઃ-- ઽન સંવિદર્યતે ફલત્વાત્ઽ ઇતિ ।
અપિ તુ પ્રમાતારં પ્રતિ સ્વતઃસિદ્ધપ્રકટતયા ।
ગ્રાહ્યો ઽપ્યર્થઃ પ્રમાતારં પ્રતિ સત્યાં સંવિદિ પ્રકટઃ સંવિદપિ પ્રકટા ।
યથાહુરન્યે-- નાસ્યાઃ કર્મભાવો વિદ્યતે ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ષ યત્પ્રકાશતે તદન્યેન પ્રકાશ્યતે યથા જ્ઞાનાર્થૌ તથા ચ સાક્ષિતિ નાસ્તિ પ્રત્યયસાક્ષિણોર્વૈષમ્યમિત્યત આહ-- #સ્વયંસિદ્ધસ્ય ચ સાક્ષિણો ઽપ્રત્યાખ્યેયત્વાત્# ।
તથાહિ-- અસ્ય સાક્ષિણઃ સદાસંદિગ્ધાવિપરીતસ્ય નિત્યસાક્ષાત્કારતાનાગન્તુકપ્રકાશત્વે ઘટતે ।
તથાહિ-- પ્રમાતા સંદિહાનો ઽપ્યસંદિગ્ધો વિપર્યસ્યન્નપ્યવિપરીતઃ પરોક્ષમર્થમુત્પ્રેક્ષમાણો ઽપ્યપરોક્ષઃ સ્મરન્નપ્યનુભવિકઃ પ્રાણભૃન્માત્રસ્ય ।
ન ચૈતદન્યાધીનસંવેદનત્વે ઘટે ।
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગશ્ચોક્તઃ ।
તસ્માત્સ્વયંસિદ્ધતાસ્યાનિચ્છતાપ્યપ્રત્યાખ્યેયા પ્રમાણમાર્ગયત્તત્વાદિતિ ।
કિઞ્ચોક્તેન ક્રમેણ જ્ઞાનસ્ય સ્વયમવગન્તૃત્વાભાવાત્પ્રમાતુરનભ્યુપગમે #ચ પ્રદીપવદ્વિજ્ઞાનમવભાસકાન્તરનિરપેક્ષં સ્વયમેવ પ્રથત ઇતિ બ્રુવતાપ્રમાણગમ્યં વિજ્ઞાનમનવગન્તૃકમિત્યુક્તં સ્યાત્ ।
શિલાઘનમધ્યસ્થપ્રદીપસહસ્રપ્રથનવત્# ।
અવગન્તુશ્ચેત્કસ્યચિદપિ ન પ્રકાશતે કૃતમવગમેન સ્વયંપ્રકાશેનેતિ ।
વિજ્ઞાનમેવાવગન્ત્રિતિ મન્વાનઃ શઙ્કતે-- #બાઢમેવમ્ ।
અનુભવરૂપત્વાદિતિ# ।
ન ફલસ્ય કર્તૃત્વં કર્મત્વં વાસ્તીતિ પ્રદીપવત્કર્ત્રન્તરમેષિતવ્યં, તથા ચ ન સિદ્ધસાધનમિતિ પરિહરતિ-- #ન ।
અન્યસ્યાવગન્તુરિતિ# ।
નનુ સાક્ષિસ્થાને ઽસ્ત્વસ્મદભિમતમેવ વિજ્ઞાનં તથા ચ નામ્ન્યેવ વિપ્રતિપત્તિર્નાર્થા ઇતિ શઙ્કતે-- #સાક્ષિણો ઽવગન્તુઃ સ્વયંસિદ્ધતામુપક્ષિપતા#અભિપ્રેય #તા સ્વયં પ્રથતે વિજ્ઞાનમિત્યેષ એવેતિ# ।
નિરાકરોતિ-- #નેતિ# ।
ભવન્તિ હિ વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદાદયો ધર્મા અભ્યુપેતાસ્તથા ચાસ્ય ફલતયા નાવગન્તૃત્વં, કર્તૃફલભાવસ્યૈકત્ર વિરોધાત્ ।
કિન્તુ પ્રદીપાદિતુલ્યતેત્યર્થઃ

#વૈધર્મ્યાચ્ચ ન સ્વપ્નાદિવત્# ।
બાધાબાધૌ વૈધર્મ્યમ્ ।
સ્વપ્નપ્રત્યયો બાધિતો જાગ્રત્પ્રત્યયશ્ચાબાધિતઃ ।
ત્વયાપિ ચાવશ્યં જાગ્રત્પ્રત્યયસ્યાબાધિતત્વમાસ્થેયં, તેન હિ સ્વપ્નપ્રત્યયો બાધિતો મિથ્યેત્યવગમ્યતે ।
જાગ્રત્પ્રત્યયસ્ય તુ બાધ્યત્વે સ્વપ્નપ્રત્યયસ્યાસૌ ન બાધકો ભવેત્ ।
નહિ બાધ્યમેવ બાધકં ભવિતુમર્હતિ ।
તથા ચ ન સ્વપ્નપ્રત્યયો મિથ્યેતિ સાધ્યવિકલો દૃષ્ટાન્તઃ સ્યાત્ સ્વપ્નવદિતિ ।
તસ્માદ્બાધાબાધાભ્યાં વૈધર્મ્યાન્ન સ્વપ્નપ્રત્યયદૃષ્ટાન્તેન જાગ્રત્પ્રત્યયસ્ય શક્યં નિરાલમ્બનત્વમધ્યવસાતુમ્ ।
#નિદ્રાગ્લાનમિતિ# ।
કરણદોષાભિદાનમ્ ।
મિથ્યાત્વાય વૈધર્મ્યાન્તરમાહ- #- અપિ ચ સ્મૃતિરેવેતિ# ।
સંસ્કારમાત્રજં હિ વિજ્ઞાનં સ્મૃતિઃ ।
પ્રત્યુત્પન્નેન્દ્રિયસંપ્રયોગલિઙ્ગશબ્દસારૂપ્યાન્યથાનુપપદ્યમાનયોગ્યપ્રમાણાનુત્પત્તિલક્ષણસામગ્રીપ્રભવં તુ જ્ઞાનમુપલબ્ઘિઃ ।
તદિહ નિદ્રાણસ્યસામગ્ર્યન્તરવિરહાત્સંસ્કારઃ પરિશિષ્યતે, તેન સંસ્કારજત્વાત્સ્મૃતિઃ, સાપિ ચ નિદ્રાદોષાદ્વિપરીતાવર્તમાનમપિ પિત્રાદિ વર્તમાનતયા ભાસયતિ ।
તેન સ્મૃતેરેવ તાવદુપલબ્ધેર્વિશેષસ્તસ્યાશ્ચ સ્મૃતેર્વૈપરીત્યમિતિ ।
અતો મહદન્તરમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ સ્વતઃપ્રામાણ્યે સિદ્ધે જાગ્રત્પ્રત્યયાનાં યથાર્થત્વમનુભવસિદ્ધં નાનુમાનેનાન્યથયિતું શક્યમ્, અનુભવવિરોધેન તદનુત્પાદાત્ ।
અબાદિતવિષયતાપ્યનુમાનોત્પાદસામગ્રીગ્રાહ્યતયા પ્રમાણમ્ ।
ન ચ કારણાભાવે કાર્યમુત્પત્તુમર્હતીત્યાશયવાનાહ- #અપિ ચાનુભવવિરોધપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
29 ॥
ન ભાવો ઽનુપલબ્ધેઃ# ।
યથાલોકદર્શનં ચાન્વયવ્યતિરેકાવનુશ્રિયમાણાવર્થ એવોપલબ્ધેર્ભવતો નાર્થાનપેક્ષાયાં વાસનાયામ્ ।
વાસનાય અપ્યર્થોપલબ્ધ્યધીનત્વદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
અપિ ચાશ્રયાભાવાદપિ ન લૌકિકી વાસનોપપદ્યતે ।
ન ચ ક્ષણિકમાલયવિજ્ઞાનં વાસનાધારો ભવિતુમર્હતિ ।
દ્વયોર્યુગપદુત્પદ્યમાનયોઃ સવ્યદક્ષિણશૃઙ્ગવદાધારાધેયભાવાભાવાત્ ।
પ્રાગુત્પન્નસ્ય ચાધેયોત્પાદસમયે ઽસતઃ ક્ષણિકત્વવ્યાઘાત ઇત્યાશયવાનાહ-- #અપિ ચ વાસના નામેતિ# ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

#ક્ષણિકત્વાચ્ચ# ।
સ્યાદેતત્ ।
યદિ સાકારં વિજ્ઞાનં સંભવતિ બાહ્યશ્ચાર્થઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મવિકલ્પેનાસંભવી હન્તૈવમર્થજ્ઞાને સત્તેન તાવદ્વિચારં ન સહેતે ।
નાપ્યસત્ત્વેન, અસતો ભાસનાયોગાત્ ।
નોભયત્વેન, વિરોધાત્સદસતોરેકત્રાનુપપત્તેઃ ।
નાપ્યનુભયત્વેન,એકનિષેધસ્યેતરવિધાનનાન્તરીયકત્વાત્ ।
તસ્માદ્વિચારાસહત્વમેવાસ્તુ તત્ત્વં વસ્તૂનામ્ ।
યથાહુઃ--ઽઇયં વસ્તુ બલાયાતં યદ્વદન્તિ વિપશ્ચિતઃ ।
યથા યથાર્થાશ્ચિન્ત્યન્તે વિવિચ્યન્તે તથા તથા ॥
ઽઇતિ ॥
ન ક્વચિદપિ પક્ષે વ્યવતષ્ઠન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તદેતન્નિરાચિકીર્ષુરાહ- #- શૂન્યવાદિપક્ષસ્તુ સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષિદ્ધ ઇતિ તન્નિરાકરણાય નાદરઃ ક્રિયતે# ।
લૌકિકાનિ હિ પ્રમાણાનિ સદસત્ત્વગોચરાણિ ।
તૈઃ ખલુ સત્સદિતિ ગૃહ્યમાણં યથાભૂતમવિપરીતં તત્ત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
અસચ્ચાસદિતિ ગૃહ્યમાણં યથાભૂતમવિપરીતં તત્ત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
સદસતોશ્ચ વિચારાસહત્વં વ્યવસ્થાપયતા સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષિદ્ધં વ્યવસ્થાપિતં ભવતિ ।
તથા ચ સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષેધાન્નેયં વ્યવસ્થોપપદ્યતે ।
યદ્યુચ્યેત તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યં પ્રમાણાનામનેન વિચારેણ વ્યુદસ્યતે ન સાંવ્યવહારિકમ્ ।
તથાચ ભિન્નવિષયત્વાન્ન સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષેધ ઇત્યત આહ-- #નહ્યેયં સર્વપ્રમાણપ્રસિદ્ધો લલોકવ્યવહારો ઽન્યત્તત્વમનધિગમ્ય શક્યતે ઽપહ્નોતુમ્# ।
પ્રમાણાનિ હિ સ્વગોચરે પ્રવર્તમાનાનિ તત્ત્વમિદમિત્યેવ પ્રવર્તન્તે ।
અતાત્ત્વિકત્વં તુ તદ્ગોચરસ્યાન્યતો બાધકાદવગન્તવ્યમ્ ।
ન પુનઃ સાંવ્યવહારિકં નઃ પ્રામાણ્યં ન તુ તાત્ત્વિકમિત્યેવ પ્રવર્તન્તે ।
બાધકં ચાતાત્ત્વિકત્વમેષાં તદ્ગોચરવિપરીતતત્ત્વોપદર્શનેન દર્શયેત્ ।
યથા શુક્તિકેયં ન રજતં મરીચયો ન તોયમેકશ્ચન્દ્રો ન ચન્દ્રદ્વયમિત્યાદિ, તદ્વદિહાપિ સમસ્તપ્રમાણગોચરવિપરીતતત્ત્વાન્તરવ્યવસ્થાપનેનાતાત્ત્વિકત્વમેષાં પ્રમાણાનાં બાધકેન દર્શનીયં ન ત્વવ્યવસ્થાપિતતત્ત્વાન્તરેણ પ્રમાણાનિ શક્યાનિ બાધિતુમ્ ।
વિચારાસહત્વં વસ્તૂનાં તત્ત્વં વ્યવસ્થાપયદ્બાધકમતાત્ત્વિકત્વં પ્રમાણાનાં દર્શયતીતિ ચેત્, કિં પુનરિદં વિચારાસહત્વં વસ્તુ યત્તત્ત્વમભિમતં, કિં તદ્વસ્તુ પરમાર્થતઃ સદાદીનામન્યતમત્ કેવલં વિચારં ન સહતે, અથ વિચારાસહત્વેન નિસ્તત્ત્વમેવ ।
તત્ર પરમાર્થતઃ સદાદીનીમન્યતમદ્વિચારં ન સહત ઇતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
ન સહતે ચેન્ન સદાદીનામન્યતમત્ ।
અન્યતમચ્ચેત્ કથં ન વિચારં સહતે ।
અથ નિસ્તત્ત્વં ચેત્ કથમન્યતમત્તત્ત્વમવ્યવસ્થાપ્ય શક્યમેવં વક્તુમ્ ।
ન ચ નિસ્તત્ત્વતૈવ તત્ત્વં ભાવાનામ્ ।
તાસતિ હિ તત્ત્વાભાવઃ સ્યાત્ ।
સો ઽપિ ચ વિચારં ન સહત ઇત્યુક્તં ભવદ્ભિઃ ।
અપિ ચારોપિતં નિષેધનીયમ્ ।
આરોપશ્ચ તત્ત્વાધિષ્ઠાનો દૃષ્ટો યથા શુક્તિકાદિષુ રજતાદેઃ ।
ન ચેત્ કિઞ્ચિદસ્તિ તત્ત્વં કસ્ય કસ્મિન્નારોપઃ ।
તસ્માન્નિષ્પ્રપઞ્ચં પરમાર્થસબ્રહ્માનિર્વાચ્યપ્રપઞ્ચાત્મનારોપ્યતે, તચ્ચ તત્ત્વં વ્યવસ્થાપ્યાતાત્ત્વિકત્વેન સાંવ્યવહારિકં પ્રમાણાનાં બાધકેનોપપદ્યત ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ

#સર્વથાનુપપત્તેશ્ચ# ।
વિરાજતે- #કિં બહુના#ઉક્તેન #યથાયથા#ગ્રન્થતોર્ઽથતશ્ચ #અયં વૈનાશિકસમય ઇતિ# ।
ગ્રન્થતસ્તાવત્પશ્યનાતિષ્ઠનામિદ્ધપોષધાદ્યસાધુપદપ્રયોગઃ ।
અર્થતશ્ચ નૈરાત્મ્યમભ્યુપેત્યાલયવિજ્ઞાનં સમસ્તવાસનાધારમભ્યુપગચ્છન્નક્ષરમાત્માનમભ્યુપૈતિ ।
એવં ક્ષણિકત્વમભ્યુપેત્ય ઽઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા સ્થિતૈવૈષાં ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતાઽઇતિ નિત્યતામુપૈતીત્યાદિ બહૂન્નેતવ્યમિતિ

#નૈકસ્મિન્નસંભવાત્# ।
નિરસ્તો મુક્તકચ્છાનાં સુગતાનાં સમયઃ ।
વિવસનાનાં સમય ઇદાનીં નિરસ્યતે ।
તત્સમયમાહ સંક્ષેપવિસ્તારાભ્યામ્ ।
#સપ્ત ચૈષાં પદાર્થાઃ સંમતા ઇતિ# ।
તત્ર સંક્ષેપમાહ-- #સંક્ષેપતસ્તુ દ્વાવેવ પદાર્થાવિતિ# ।
બોધાત્મકો જીવો જડવર્ગસ્ત્વજીવ ઇતિ ।
યથાયોગં તયોર્જીવાજીવયોરિમમપરં પ્રપઞ્ચમાચક્ષતે ।
તમાહ-- #પઞ્ચાસ્તિકાયા નામેતિ ।
સર્વેષામપ્યેષામવાન્તરપ્રભેદાનિતિ# ।
જીવાસ્તિકાયસ્ત્રિધા-- બદ્ધો મુક્તો નિત્યસિદ્ધશ્ચેતિ ।
પુદ્ગલાસ્તિકાયાઃ ષોઢા- પૃથિવ્યાદીનિ ચત્વારિ ભૂતાનિ સ્થારં જઙ્ગમં ચ્તિ ધર્માસ્તિકાયઃ પ્રવૃત્ત્યનુમેયો ઽધર્માસ્તિકાયાઃ સ્થિત્યનુમેયઃ ।
આકાશાસ્તિકાયો દ્વેધા- લોકાકાશો ઽલોકાકાશશ્ચ ।
તત્રોપર્યુપરિ સ્થિતાનાં લોકાનામન્તર્વર્તી લોકાકાશસ્તેષામુપરિ મોક્ષસ્થાનમલોકાકાશઃ ।
તત્ર હિ ન લોકાઃ સન્તિ ।
તદેવં જીવાજીવપદાર્થૌ પઞ્ચધા પ્રપઞ્ચિતૌ ।
આસ્રવસંવરનિર્જરાસ્ત્રયઃ પદાર્થાઃ પ્રવૃત્તિલક્ષણાઃ પ્રપઞ્ચ્યતે ।
દ્વિધા પ્રવૃત્તિઃ સમ્યઙ્મિથ્યા ચ ।
તત્ર મિથ્યા પ્રવૃત્તિરાસ્રવઃ. સમ્યક્પ્રવૃત્તી તુ સંવરનિર્જરૌ ।
આસ્રાવયતિ પુરુષં વિષયેષ્વિતીન્દ્રિયપ્રવૃત્તિરાસ્રવઃ ।
ઇન્દ્રિયદ્વારા હિ પૌરુષં જ્યોતિર્વિષયાન્ સ્પૃશદ્રૂપાદિજ્ઞાનરૂપેણ પરિણમત ઇતિ ।
અન્યે તુ કર્માણ્યાસ્રવમાહુઃ ।
તાનિ હિ કર્તારમભિવ્યાપ્ય સ્રવન્તિ કર્તારમનુગચ્છન્તીત્યાસ્રવઃ ।
સેયં મિથ્યાપ્રવૃત્તિરનર્થહેતુત્વાત્ ।
સંવરનિર્જરૌ ચ સમ્યક્પ્રવૃત્તી ।
તત્ર શમદમાદિરૂપા પ્રવૃત્તિઃ સંવરઃ ।
સા હ્યાસ્રવસ્રોતસો દ્વારં સંવૃણોતાતિ સંવર ઉચ્યતે ।
નિર્જરસ્ત્વનાદિકાલપ્રવૃત્તિકષાયકલુષપુણ્યાપુણ્યપ્રહાણહેતુસ્તપ્તશિલારોહણાદિઃ ।
સ હિ નિઃશેષં પુણ્યાપુણ્યં સુખદુઃખોપભોગેન જરયતીતિ નિર્જરઃ ।
બન્ધો ઽષ્ટવિધં કર્મ ।
તત્ર ઘાતિકર્મ ચતુર્વિધમ્ ।
તદ્યથા-- જ્ઞાનાવરણીયં દર્શનાવરણીયં મોહનીયમન્તરાયમિતિ ।
તથા ચત્વાર્યઘાતિકર્માણિ ।
તદ્યથા-- વેદનીયં નામિકં ગોત્રિકમાયુષ્કં ચેતિ ।
તત્ર સમ્યગ્ જ્ઞાનં ન મોક્ષસાધનં, નહિ જ્ઞાનાદ્વસ્તુસિદ્ધિરતિપ્રસઙ્ગાદિતિ વિપર્યયો જ્ઞાનાવરણીયં કર્મોચ્યતે ।
આહર્તદર્શનાભ્યાસાન્ન મોક્ષ ઇતિ જ્ઞાનં દર્શનાવરણીયં કર્મ ।
બહુષુ વિપ્રતિષિદ્ધેષુ તીર્થકરૈરુપદર્શિતેષુ મોક્ષમાર્ગેષુ વિશેષાનવધારણં મોહનીયં કર્મ ।
મોક્ષમાર્ગપ્રવૃત્તાનાં તદ્વિધ્નકરં વિજ્ઞાનમન્તરાયં કર્મ ।
તાનીમાનિ શ્રેયોહન્તૃત્વાદ્ધાતિકર્માણ્યુચ્યન્તે ।
અઘાતાનિ કર્માણિ, તદ્યથા વેદનીયં કર્મ શુક્લપુદ્ગલવિપાકહેતુઃ,તદ્ધિ બન્ધો ઽપિ ન નિઃશ્રેયસપરિપન્થિ તત્ત્વજ્ઞાનાવિઘાતકત્વાત્ ।
શુક્લપુદ્ગલારમ્ભકવેદનીયકર્માનુગુણં નામિકં કર્મ, તદ્ધિ શુક્લપુદ્ગલસ્યાદ્યાવસ્થાં કલલબુદ્ધુદાદિમારભતે ।
ગોત્રિકમવ્યાકૃતં તતો ઽપ્યાદ્યં શક્તિરૂપેણાવસ્થિતમ્ ।
આયુષ્કં ત્વાયુઃ કાયતિ કથયત્યુત્પાદનદ્વારેત્યાયુષ્કમ્ ।
તાન્યેતાનિ શુક્લપુદ્ગલાદ્યાશ્રયત્વાદઘાતીનિ કર્માણિ ।
તદેતત્ કર્માષ્ટકં પુરુષં બન્ધાતીતિ બન્ધઃ ।
વિગલિતસમસ્તક્લેશતદ્વાસનસ્યાનાવરણજ્ઞાનસ્ય સુખકતાનસ્યાત્મન ઉપરિ દેશાવસ્થાનં મોક્ષ ઇત્યેકે ।
અન્યે તૂર્ધ્વગમનશીલો હિ જીવો ધર્માધર્માસ્તિકાયેન બદ્ધસ્તદ્ધિમોક્ષાદ્યદૂર્ધ્વં ગચ્છેત્યેવ સ મોક્ષ ઇતિ ।
ત એતે સપ્તપદાર્થા જીવાદયઃ સહાવાન્તરપ્રભેદૈરપન્યસ્તાઃ ।
તત્ર #સર્વત્ર ચેમં સપ્તભઙ્ગીનયં નામ ન્યાયમવતારયન્તિ, સ્યાદસ્તિ, સ્યાન્નાસ્તિ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ, સ્યાદવક્તવ્યઃ, સ્યાદસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચ, સ્યાન્નાસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ# ।
સ્યાચ્છબ્દઃ ખલ્વયં નિપાતસ્તિઙન્તપ્રતિરૂપકો(?) ઽનેકાન્તદ્યોતી ।
યથાહુઃ--ઽવાક્યેષ્વનેકાન્તદ્યોતિ ગમ્યં પ્રતિવિશેષણમ્ ।
સ્યાન્નિપાતોર્ઽથયોગિત્વાત્તિઙન્તપ્રતિરૂપકઃ(?) ॥
ઽઇતિ ॥
યદિ પુનરયમનેકાન્તદ્યોતકઃ સ્યાચ્છબ્દો ન ભવેત્ સ્યાદસ્તીતિવાક્યે સ્યાત્પદમનર્થકં સ્યાત્ તદિદમુક્તમ્-- ઽઅર્થયોગિત્વાત્ઽઇતિ ।
અનૈકાન્તદ્યોતકત્વે તુ સ્યાદસ્તિ કથઞ્ચિદસ્તીતિ સ્યાત્પદાત્કથઞ્ચિદર્થો ઽસ્તીત્યનેનાનુક્તઃ પ્રતીયત ઇતિ નાનર્થક્યમ્ ।
તથા ચ ઽસ્યાદ્વાદઃ સર્વથૈકાન્તત્યાગાત્કિંવૃત્તચિદ્વિધેઃ ।
સપ્તભઙ્ગનયાપેક્ષોહેયાદેયવિશેષકૃત્ ॥
ઽકિંવૃત્તે પ્રત્યયે ખલ્વયં ચિન્નિપાતવિધિના સર્વથૈકાન્તત્યાગાત્ સપ્તસ્વેકાન્તેષુ યો ભઙ્ગસ્તત્ર યો નયસ્તદપેક્ષઃ સન્ હેયોપાદેયભેદાય સ્યાદ્વાદઃ કલ્પતે ।
તથાહિ-- યદિ વસ્ત્વસ્ત્યેવેત્યેવૈકાન્તતસ્તત્ સર્વથા સર્વદા સર્વત્ર સર્વાત્મનાસ્ત્યેવેતિ ન તદીપ્સાજિહાસાભ્યાં ક્વચિત્ કદાચિત્ કથઞ્ચિત્ કશ્ચિત્ પ્રવર્તેત નિવર્તેત વા પ્રાપ્તાપ્રાપણીયત્વાત્, હેયહાનાનુપપત્તેશ્ચ ।
અનૈકાન્તપક્ષે તુ ક્વચિત્ કદાચિત્ કસ્યચિત્ કથઞ્ચિત્ સત્ત્વે હાનોપાદાને પ્રેક્ષાવતાં કલ્પેતે ઇતિ ।
તમેનં સપ્તભઙ્ગીનયં દૂષયતિ-- #નૈકસ્મિન્નસંભવાત્# ।
વિભાજતે-- #ન હ્યેકસ્મિન્ધર્મણિ#પરમાર્થસતિ પરમાર્થસતાં #યુગપત્સત્ત્વાદીનાં ધર્માણાં#પરસ્પરપરિહારસ્વરૂપાણાં #સમાવેશઃ સંભવતિ# ।
એતદુક્તં ભવતિ-- સત્યં યદસ્તિ વસ્તુતસ્તત્સર્વથા સર્વદા સર્વત્ર સર્વાત્મના નિર્વચનીયેન રૂપણાસ્ત્યેવ ન નાસ્તિ, યથા પ્રત્યગાત્મા ।
યત્તુ ક્વચિત્ કથઞ્ચિત્ કદાચિત્ કેનચિદાત્મનાસ્તીત્યુચ્યતે, યથા પ્રપઞ્ચઃ, તદ્વ્યવહારતો ન તુ પરમાર્થતઃ, તસ્ય વિચારાસહત્વાત્ ।
ન ચ પ્રત્યયમાત્રં વાસ્તવત્વં વ્યવસ્થાપયતિ, શુક્તિમરુમરીચિકાદિષુ રજતતોયાદેરપિ વાસ્તવત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
લૌકિકાનામબાધેન તુ તદ્વ્યવસ્થાયાં દેહાત્માભિમાનસ્યાપ્યબાધેન તાત્ત્વિકત્વે સતિ લોકાયતમતાપાતેન નાસ્તિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
પણ્ડિતરૂપાણાં તુ દેહાત્માભિમાનસ્ય વિચારતો બાધનં પ્રપઞ્ચસ્યાપ્યનૈકાન્તસ્ય તુલ્યમિતિ ।
અપિ ચ સદસત્ત્વયોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વેન સમુચ્ચયાભાવે વિકલ્પઃ ।
ન ચ વસ્તુનિ વિકલ્પઃ સંભવતિ ।
તસ્માત્ સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ જ્ઞાનવત્ સપ્તત્વપઞ્ચત્વનિર્ધારણસ્ય ફલસ્ય નિર્ધારયિતુશ્ચ પ્રમાતુસ્તત્કરણસ્ય પ્રમાણસ્ય ચ તત્પ્રમેયસ્ય ચ સપ્તત્વપઞ્ચત્વસ્ય સદસત્ત્વસંશયે સાધુ સમર્થિતં તીર્થકરત્વભૃષેભેણાત્મનઃ ।
નિર્ધારણસ્ય ચૈકાન્તસત્ત્વે સર્વત્ર નાનેકાન્તવાદ ઇત્યાહ-- #ય એતે સપ્ત પદાર્થા ઇતિ# ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

#એવં ચાત્માકાર્ત્સ્ત્ન્યમ્# ।
એવં ચેતિ ચેન સમુચ્ચયં દ્યોતયતિ ।
શરીરપરિણત્વે હ્યાત્મનો ઽકૃત્સ્નત્વં પરિચ્છિન્નત્વમ્ ।
તથા ચાનિત્યત્વમ્ ।
યે હિ પરિચ્છિન્નાસ્તે સર્વે ઽનિત્યા યથા ઘટાદયસ્તથા ચાત્મેતિ ।
તદેતદાહ-- #યથૈકસ્મિન્ધર્મિણીતિ# ।
ઇદં ચાપરમકૃત્સ્નત્વેન સૂત્રિતમિત્યાહ-- #શરીરાણાં ચાનવસ્થિતપરિમાણત્વાદિતિ# ।
મનુષ્યકાયપરિમાણો હિ જીવો ન હસ્તિકાયં કૃત્સ્નં વ્યાપ્તુમર્હત્યલ્પત્વાદિત્યાત્મનઃ કૃત્સ્નશરીરાવ્યાપિત્વાદકાર્ત્સ્ન્યમ્, તથા ચ ન શરીરપરિમાણત્વમિતિ ।
તથા ચ હસ્તિશીરરં પરિત્યજ્ય યદા પુત્તિકાશરીરો ભવતિ તદા ન તત્ર કૃત્સ્નઃ પુત્તિકાશરીરે સંમીયેતેત્યકાર્સ્ન્યમાત્મનઃ ।
સુગમમન્યત્ ।
ચોદયતિ-- #સ્યાદેતત્ ।
અનન્તાવયવ ઇતિ# ।
યથા હિ પ્રદીપો ઘટમહાહર્મ્યોદરવર્તી સંકોચવિકાશવાનેવં જીવો ઽપિ પુત્તિકાહસ્તિદેહયોરિત્યર્થઃ ।
તદેતદ્વિકલ્પ્ય દૂષયતિ-- #તેષાં પુનરનન્તાનામિતિ# ।
ન તાવત્પ્રદીપો ઽત્ર નિદર્શનં ભવિતુમર્હતિ, અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિશરારવો હિ પ્રદીપાવયવઃ #,#પ્રદીપશ્ચાવયવી પ્રતિક્ષણમુત્પત્તિનિરોધધર્મા, તસ્માદનિત્યત્વાત્તસ્ય નાસ્થિરો જીવસ્તદવયવાશ્ચાબ્યુપેતવ્યાઃ ।
તથા ચ વિકલ્પદ્વયોક્તં દૂષણમિતિ ।
યચ્ચ જીવાવયવાનામાનન્ત્યમુદિતં તદનુપપન્નતરમિત્યાહ-- #અપિ ચ શરીરમાત્રેતિ#

શઙ્કાપૂર્વં સૂત્રાન્તરમવતારયતિ- #અથ પર્યાયેણેતિ# ।
તત્રાપ્યુચ્યતે-- #ન ચ પર્યાયાદપ્યવિરોધો વિકારાદિભ્યઃ ।
કર્માષ્ટક#મુક્તં જ્ઞાનાવરણીયાદિ ।
કિં ચાત્મનો નિત્યત્વાભ્યુપગમે આગચ્છતામપગચ્છતાં ચાવયવાનામિયત્તાનિરૂપેણેન ચાત્મજ્ઞાનાભાવાન્નાપવર્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
#અત એવમાદિદોષપ્રસઙ્ગાદિતિ# ।
આદિગ્રહણસૂચિતં દોષં બ્રૂમઃ ।
કિં ચૈતે જીવાવયવાઃ પ્રત્યેકં વા ચેતયેરન્ સમૂહો વા ।
તેષાં પ્રત્યેકં ચૈતન્યે બહૂનાં ચેતનાનામેકાભિપ્રાયત્વનિયમાભાવાત્ કદાચિદ્વિરુદ્ધદિક્ક્રિયત્વેન શરીરમુન્મથ્યેત ।
સમૂહચૈતન્યે તુ હસ્તિશરીરસ્ય પુત્તિકાશરીરત્વે દ્વિત્રાવયવશેષો જીવો ન ચેતયેત્ ।
વિગલિતબહુસમૂહિતયા સમૂહસ્યાભાવાત્પુત્તિકાશરીરે ઇતિ ।
#અથવેતિ# ।
પૂર્વસૂત્રપ્રસઞ્જિતાયાં જીવાનિત્યતાયાં બૌદ્ધવત્સંતાનનિત્યતામાશઙ્ક્યેદં સૂત્રમ્-- ઽન ચ પર્યાયાદપ્યવિરોધો વિકારાદિભ્યઃઽ ।
ન ચ પર્યાયાત્ પરિમાણાનવસ્થાને ઽપિ સંતાનાભ્યુપગમેનાત્મનો નિત્યત્વાદવિરોધો બન્ધમોક્ષયોઃ ।
કુતઃ ।
પરિણામાદિભ્યો દોષેભ્યઃ ।
સંતાનસ્ય વસ્તુત્વે પરિણામસ્તતશ્ચર્મવદનિત્યત્વાદિદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
અવસ્તુત્વે ચાદિગ્રહણસૂચિતો નૈરાત્મ્યાપત્તિદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
વિસિચો વિવસનાઃ

#અન્ત્યાવસ્થિતેશ્ચોભયનિત્યત્વાદવિશેષઃ# ।
એવં હિ મોક્ષાવસ્થાભાવિ જીવપરિમાણં નિત્યં ભવેત્,યદ્યભૂત્વા ન ભવેત્ ।
અભૂત્વા ભાવિનામન્ત્યત્વાદ્ધટદીનામ્ ।
કથં ચાભૂત્વા ન ભવેદ્યદિ પ્રાગપ્યાસીત્ ।
ન ચ પરિમાણાન્તરાવરોધે ઽપૂર્વં ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્માદન્ત્યમેવ પરિમાણં પૂર્વમપ્યાસીદિત્યભેદઃ ।
તથા ચૈકશરીરપરિમાણતૈવ સ્યાન્નોપચિતાપચિતશરીરપ્રાપ્તિઃ શરીરપરિમાણત્વાભ્યુપગમવ્યાઘાતાદિતિ ।
અત્ર ચોભયોઃ પરિમાણયોર્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ યોજના ।
એકશરીરપરિમાણતૈવેતિ ચ દીપ્યમ્ ।
દ્વિતીયે તુ વ્યાખ્યાને ઉભયોરવસ્થયોરિતિ યોજના ।
એકશરીરપરિમાણતા ન દીપ્યા, કિન્ત્વેકપરિમાણતામાત્રમણુર્મહાન્ વેતિ વિવેકઃ

#પત્યુરસામઞ્જસ્યાત્# ।
અવિશેષેણેશ્વરકારણવાદો ઽનેન નિષિધ્યત ઇતિ ભ્રમનિવૃત્ત્યર્થમાહ-- #કેવલેતિ# ।
સાંખ્યયોગવ્યપાશ્રયા હિરણ્યગર્ભપતઞ્જલિપ્રભૃતયઃ ।
#પ્રધાન#મુક્તમ્ ।
દૃક્શક્તિઃ #પુરુષઃ#પ્રત્યયાનુપશ્યઃ ।
સ ચ નાનાક્લેશકર્મવિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ પ્રધાનપુરુષાભ્યામન્યઃ ।
#માહેશ્વરા#શ્ચત્વારઃ-- શૈવાઃ, પાશુપતાઃ,કારુણિકસિદ્ધાન્તિનઃ,કાપાલિકાશ્ચેતિ ।
ચત્વારો ઽપ્યમી મહેશ્વરપ્રણીતસિદ્ધાન્તાનુયાયિતયા માહેશ્વરાઃ ।
કારણમીશ્વરઃ ।
કાર્યં પ્રધાનિકં મહદાદિ ।
યોગો ઽપ્યોઙ્કારાદિધ્યાનદારણાદિઃ ।
વિધિસ્ત્રિષવણસ્નાનાદિર્ગૂઢચર્યાવસાનઃ,દુઃખાન્તો મોક્ષઃ ।
પશવ આત્માનસ્તેષાં પાશો બન્ધનં તદ્ધિમોક્ષો દુઃખાન્તઃ ।
એષ તેષામભિસંધિઃ-- ચેતનસ્ય ખલ્વધિષ્ઠાતુઃ કુમ્ભકારાદેઃ કુમ્ભાદિકાર્યે નિમિત્તકારણત્વવિરોધાદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-- #પત્યુરસામઞ્જસ્યાત્ ઇતિ# ।
ઇદમત્રાકૂતમ્---ઈશ્વરસ્યનિમિત્તકારણત્વમાત્રપ્રતિપાદનપરત્વાદિત્યસકૃદાવેદિતમ્ ।
તસ્માદનેનાસ્મિન્નર્થે પ્રમાણાન્તરમાસ્થેયમ્ ।
તત્રાનુમાનં તાવન્ન સંભવતિ ।
તદ્ધિ દૃષ્ટ્યનુસારેણ પ્રવર્તતે તદનુસારેણ ચાસામઞ્જસ્યમ્ ।
તદાહ-- #હીનમધ્યમેતિ# ।
એતદુક્તં ભવતિ-- આગમાદીશ્વરસિદ્ધૌ ન દૃષ્ટમનુસર્તવ્યમ્ ।
ન હિ સ્વર્ગાપૂર્વદેવતાદિષ્વાગમાદવગમ્યમાનેષુ કિઞ્ચિદસ્તિ દૃષ્ટમ્ ।
નહ્યાગમો દૃષ્ટસાધર્મ્યાત્પ્રવર્તતે ।
તેન શ્રુતસિદ્દ્યર્થમદૃષ્ટાનિ દૃષ્ટવિપરીતસ્વભાવાનિ સુબહૂન્યપિ કલ્પમાનાનિ ન લોહગન્ધિતામાવહન્તિ પ્રમાણવત્ત્વાત્ ।
યસ્તુ તત્ર કથઞ્ચિદ્દૃષ્ટાનુસારઃ ક્રિયતે સ સુહૃદ્ભાવમાત્રેણ ।
આગમાનપેક્ષિતમનુમાનં તુ દૃષ્ટસાધર્મ્યેણ પ્રવર્તમાનં દૃષ્ટવિવર્યયે તુષાદપિ બિભેતિતરામિતિ ।
#પ્રાણિકર્માપેક્ષિતત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન# ।
કુતઃ ।
#કર્મેશ્વરયોર્મિથઃ પ્રવર્ત્યપ્રવર્તયિતૃત્વ ઇતરેતરાશ્રયત્વદોષપ્રસઙ્ગાત્# ।
અયમર્થઃ-- યદીશ્વરઃ કરુણાપરાધીનો વીતરાગસ્તતઃ પ્રણિનઃ કપૂયે કર્મણિ ન પ્રવર્તયેત્,તચ્ચોત્પન્નમપિ નાધિતિષ્ઠેત્,તાવન્માત્રેણ પ્રાણિનાં દુઃખાનુત્પાદાત્ ।
ન હીશ્વરાધીના જનાઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કપૂયં કર્મ કર્તુમર્હન્તિ ।
તદનધિષ્ઠિતં વા કપૂયં કર્મ ફલં પ્રસોતુમુત્સહતે ।
તસ્માત્સ્વતન્ત્રો ઽપીસ્વરઃ કર્મભિઃ પ્રવર્ત્યત ઇતિ દૃષ્ટવિપરીતં કલ્પનીયમ્ ।
તથાચાયમપરો ગણ્ડસ્યોપરિ સ્ફોટ ઇતરેતરાશ્રયઃ પ્રસજ્યેત, કર્મણેશ્વરઃ પ્રવર્તનીય ઈશ્વરેણ ચ કર્મેતિ ।
શઙ્કતે-- #નાનાદિત્વાદિતિ ચેત્# ।
પૂર્વકર્મણેશ્વરઃ સંપ્રતિતને કર્મણિ પ્રવ્રર્ત્યતે તેનેશ્વરેણ સંપ્રતિતનં કર્મ સ્વકાર્યે પ્રવર્ત્યેત ઇતિ ।
નિરાકરોતિ-- #ન વર્તમાનકાલવદિતિ# ।
અથ પૂર્વં કર્મ કથમીશ્વરાપ્રવર્તિતમીશ્વરપ્રવર્તનલક્ષણં કાર્યં કરોતિ ।
તત્રાપિ પ્રવર્તિતમીશ્વરેણ પૂર્વતનકર્મપ્રવર્તિતેનેત્યેવમન્ધપરમ્પરાદોષઃ ।
ચક્ષુષ્મતા હ્યન્ધો નીયતે નાન્ધાન્તરેણ ।
તથેહાપિ દ્વાવપિ પ્રવર્ત્યાવિતિ કઃ કં પ્રવર્તયેદિત્યર્થઃ ।
અપિચ નૈયાયિકાનામીશ્વરસ્ય નિર્દેષત્વં સ્વસમયવિરુદ્ધમિત્યાહ-- #અપિચેતિ# ।
અસ્માકં તુ નાયં સમય ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ કારુણ્યાદપિ પ્રવર્તમાનો જનો દૃશ્યતે ।
ન ચ કારુણ્યં દોષ ઇત્યત આહ-- #સ્વાર્થપ્રયુક્ત એવ ચેતિ# ।
કારુણ્યે હિ સત્યસ્ય દુઃખં ભવતિ તેન તત્પ્રહાણાય પ્રવર્તત ઇતિ કારુણિકા અપિ સ્વાર્થપ્રયુક્તા એવ પ્રવર્તન્ત ઇતિ ।
નનુ સ્વાર્થપ્રયુક્ત એવ પ્રવર્તતામેવમપિ કો દોષ ઇત્યત આહ-- #સ્વાર્થવત્વાદીસ્વરસ્યેતિ# ।
અર્થિત્વાદિત્યર્થઃ ।
#પુરુષસ્ય ચૌદાસીન્યાભ્યુપગમાન્ન#વાસ્તવી પ્રવૃત્તિરિતિ ॥37. ॥
અપરમપિ દૃષ્ટાનુસારેણ દૂષણમાહ-- #સંબન્ધાનુપપત્તેશ્ચ# ।
દૃષ્ટો હિ સાવયવાનામસર્વગતાનાં ચ સંયોગઃ ।
અપ્રાપ્તિપૂર્વિકા હિ પ્રાપ્તિઃ સંયોગો ન સર્વગતાનાં સંભવત્યપ્રાપ્તેરભાવાન્નિરવયવત્વાચ્ચ ।
અવ્યાપ્યવૃત્તિતા હિ સંયોગસ્ય સ્વભાવઃ ।
ન ચ નિરવયવેષ્વવ્યાપ્યવૃત્તિતા સંયોગસ્ય સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદવ્યાપ્યવૃત્તિતાયાઃ સંયોગસ્ય વ્યાપિકાયા નિવૃત્તેસ્તદ્વ્યાપ્યસ્ય સંયોગસ્ય વિનિવૃત્તિરિતિ ભાવઃ ।
નાપિ સમવાયલક્ષણઃ ।
સ હ્યયુતસિદ્ધાનામાધારાધેયભૂતાનામિહપ્રત્યયહેતુઃ સંબન્ધ ઇત્યભ્યુપેયતે ।
ન ચ પ્રધાનપુરુષેશ્વરાણાં મિથો ઽસ્ત્યાધારાધેયભાવ ઇત્યર્થઃ ।
નાપિ યોગ્યતાલક્ષણઃ કાર્યગમ્યસંબન્ધ ઇત્યાહ-- #નાપ્યન્ય ઇતિ# ।
નહિ પ્રધાનસ્ય મહદહઙ્કારાદિકારણત્વમદ્યાપિ સિદ્ધમિતિ ।
શઙ્કતે-- #બ્રહ્મવાદિન ઇતિ# ।
નિરાકરોતિ- #ન# ।
કુતઃ ।
#તસ્ય#મતે ઽનિર્વચનીય #તાદાત્મ્યલક્ષણસંબન્ધોપપત્તેઃ ।
અપિચેતિ# ।
આગમો હિ પ્રવૃત્તિં પ્રતિ ન દૃષ્ટાન્તમપેક્ષત ઇત્યદૃષ્ટપૂર્વે તદ્વિરુદ્ધે ચ પ્રવર્તિતું સમર્થઃ ।
અનુમાનં તુ દૃષ્ટાનુસારિ નૈવંવિધે પ્રવર્તિતુમર્હતીતિ ।
શઙ્કતે-- #પરસ્યાપીતિ# ।
પરિહરતિ- #નેતિ# ।
અસ્માકં ત્વીશ્વરાગમયોરનાદિત્વાદીશ્વરયોનિત્વે ઽપ્યાગમસ્ય ન વિરોધ ઇતિ ભાવઃ

#અધિષ્ઠાનાનુપપત્તેશ્ચ# ।
યથાદર્શનમનુમાનં પ્રવર્તતે નાલૌકિકાર્થવિષયમિતીહાપિ ન પ્રસ્મર્તવ્યમ્ ।
સુગમમન્યત્

#કરણવચ્ચેન્ન ભોગાદિભ્યઃ ।
રૂપાદિહીનમિતિ# ।
અનુદ્ભૂતરૂપમિત્યર્થઃ. રૂપાદિહીનકરણાધિષ્ઠાનં હિ પુરુષસ્ય સ્વભોગાદાવેવ દૃષ્ટં નાન્યત્ર ।
નહિ બાહ્યં કુઠારાદ્યપરિદૃષ્ટં વ્યાપારયન્ કશ્ચિદુપલભ્યતે ।
તસ્માદ્રૂપાદિહીનં કરણં વ્યાપારયત ઈસ્વરસ્ય ભોગાદિપ્રસક્તિઃ તથા ચાનીશ્વરત્વમિતિ ભાવઃ ।
કલ્પાન્તરમાહ-- #અન્યથેતિ.# ।
પૂર્વમધિષ્ઠિતિરધિષ્ઠાનમિદાનીં તુ અધિષ્ઠાનં ભોગાયતનં શરીરમુક્તમ્ ।
તથા ભોગાદિપ્રસઙ્ગેનાનીશ્વરત્વં પૂર્વમાપાદિતમ્ ।
સંપ્રતિ તુ શરીરિત્વેન ભોગાદિપ્રસઙ્ગાદનીશ્વરત્વમુક્તમિતિ વિશેષઃ

#અન્તવત્વમસર્વજ્ઞતા વા# ।
અપિ ચ સર્વત્રાનુમાનં પ્રમાણયતઃ પ્રધાનપુરુષેશ્વરાણામપિ સંખ્યાબેદવત્ત્વમન્તવત્ત્વં ચ દ્રવ્યત્વાત્ સંખ્યાન્યત્વે સતિ પ્રમેયત્વાદ્વાનુમાતવ્યં, તતશ્ચાન્તવત્ત્વમસર્વજ્ઞતા વા ।
અસ્માકં ત્વાગમગમ્યેર્ઽથે તદ્બાધિતવિષયતયા નાનુમાનં પ્રભવતીતિ ભાવઃ ।
#સ્વરૂપપરિમાણમપિ#યસ્ય યાદૃશમણુ મહત્ પરમમહદ્દીર્ઘં હ્રસ્વં ચેતિ ।
#અથ મા ભૂદેષ દોષ ઇત્યુત્તરો વિકલ્પઃ# ।
યસ્યાન્તો ઽસ્તિ તસ્યાન્તવત્ત્વાગ્રહણમસર્વજ્ઞતામાપાદયેત્ ।
યસ્ય ત્વન્ત એવ નાસ્તિ તસ્ય તદગ્રહણં નાસર્વજ્ઞતામાવહતિ ।
નહિ શશવિષાણાદ્યજ્ઞાનાદજ્ઞો ભવતીતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ-- #તત ઇતિ# ।
આગમાનપેક્ષસ્યાનુમાનમેષામન્તવત્ત્વમવગમયતીત્યુક્તમ્

#ઉત્પત્ત્યસંભવાત્# ।
અન્યત્ર વેદાવિસંવાદાદ્યત્રાંશે વિસંવાદઃ સ નિરસ્યતે ।
તમંશમાહ-- #યત્પુનરિદમુચ્યતે વાસુદેવાત્સંકર્ષણો#જીવ #ઇતિ# ।
જીવસ્ય કારણવત્વે સત્યનિત્યત્વમ્, અનિત્યત્વેપરલોકિનો ઽભાવાત્પરલોકાભાવઃ, તતશ્ચ સ્વર્ગનરકાપવર્ગાભાવાપત્તેર્નાસ્તિક્યમિત્યર્થઃ ।
અનુપપન્ના ચ જીવસ્યોત્પત્તિરિત્યાહ-- #પ્રતિષેધિષ્યતિ ચેતિ

ન ચ કર્તુઃ કરણમ્# ।
યદ્યપ્યનેકશિલ્પપર્યવદાતઃ પરશું કૃત્વા તેન પલાશં છિનત્તિ,યદ્યપિ ચ પ્રયત્નેનેન્દ્રિયાર્થાત્મમનઃ સંનિકર્ષલક્ષણં જ્ઞાનકરણમુપાદાયાત્માર્થં વિજાનાતિ, તથાપિ સંકર્ષણો ઽકરણઃ કથં પ્રદ્યુમ્નાખ્યં મનઃ કરણં કુર્યાત્ ।
અકરણસ્ય વા કરણનિર્માણસામર્થ્યે કૃતં કરણનિર્માણેન ।
અકરણાદેવ નિખિલકાર્યસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ

#વિજ્ઞાનાદિભાવે વા તદપ્રતિષેધઃ# ।
#વાસુદેવા એવૈતે#સંકર્ષમાદયો #નિર્દેષા#અવિદ્યાદિદોષરહિતાઃ ।
#નિરધિષ્ઠાના#નિરૂપાદાનાઃ ।
અત એવ #નિરવદ્યા#અનિત્યત્વાદિદોષરહિતાઃ ।
તસ્માદુત્પત્ત્યસંભવો ઽનુગુણત્વાન્ન દોષ ઇત્યર્થઃ ।
#અત્રોચ્યતે-- એવમપીતિ# ।
મા ભૂદબ્યુપગમેન દોષઃ, પ્રકારાન્તરેણ ત્વયમેવ દોષઃ ।
પ્રશ્નપૂર્વં પ્રકારાન્તરમાહ- #કથમ્ ।
યદિ તાવદિતિ# ।
ન તાવદેતે પરસ્પરં ભિન્ના ઈશ્વરાઃ પરસ્પરવ્યાહતેચ્છા ભવિતુમર્હન્તિ ।
વ્યાહતકામત્વે ચ કાર્યાનુત્પાદાત્ ।
અવ્યાહતકામત્વે વા પ્રત્યેકમીશ્વરત્વે એકેનૈવેશનાયાઃ કૃતત્વાદાનર્થક્યમિતરેષામ્ ।
સંભૂય ચેશનાયાં પરિશુદ્ધો ન કશ્ચિદ્દીશ્વરઃ સ્યાત્, સિદ્ધાન્તહાનિશ્ચ ।
ભગવાનેવૈકો વાસુદેવઃ પરમાર્થતત્ત્વમિત્યભ્યુપગમાત્ ।
તસ્માત્કલ્પાન્તરમાસ્થેયમ્ ।
તત્ર ચોત્પત્ત્યસંભવો દોષ ઇત્યાશયવાન્ કલ્પાન્તરમુપન્યસ્યોત્પત્ત્યસંભવેનાપાકરોતિ-- #અથાયમભિપ્રાય ઇતિ# ।
સુગમમન્યત્

#વિપ્રતિષેધાચ્ચ# ।
ગુણિભ્યઃ ખલ્વાત્મભ્યો જ્ઞાનાદીન્ ગુણાન્ ભેદેનોક્ત્વા પુનરભેદં બ્રૂતે-- #આત્માન એવૈતે ભગવન્તો વાસુદેવા ઇતિ# ।
આદિગ્રહણેન પ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધયોર્મનો ઽહઙ્કારલક્ષણતયાત્મનો ભેદમભિધાયાત્મન એવૈત ઇતિ તદ્વિરુદ્ધાભેદાભિધાનમપરં સંગૃહીતમ્ ।
વેદવિપ્રતિષેધો વ્યાખ્યાતઃ