Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 19

19.1

#samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ# /
avāntarasaṃgatimāha-- #vaiśeṣikarāddhānta iti# /
vaiśeṣikāḥ khalvardhavaināsikāḥ /
te hi paramāṇvākāśādikkālātmamanasāṃ ca sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ ca guṇānāṃ ca keṣāñcinnityatvamabhyupetya śeṣāṇāṃ niranvayavināśamupayanti, tena ter'dhavaināśikāḥ /
tena tadupanyāso vaināśikatvasāmyena sarvavaināśikān smārayatīti tadanantaraṃ vaināśikamatanirākaraṇamiti /
ardhavaināśikānāṃ sthirabhāvavādīnāṃ samudāyārambha upapadyetāpi, kṣaṇikabhāvavādīnāṃ tvasau dūrāpeta ityupapādayiṣyāmaḥ /
tena #natarām#ityuktam /
tadidaṃ dūṣaṇāya vaināśikamatamupanyasituṃ tatprakārabhedānāha-- #sa ca bahuprakāra iti# /
vādivaicitryāt khalu , kecitsarvāstitvameva rāddhāntaṃ pratipadyante kecijjhānamātrāstitvam /
kecitsarvaśūnyatām /
atha tvatrabhavatāṃ sarvajñānāṃ tattvapratipattibhedo na saṃbhavati,tattvasyaikarūpyādityetadaparitoṣeṇāha-- #vineyabhedādvā# /
hīnamadhyamotkṛṣṭadhiyo hi śiṣyā bhavanti /
tatra ye hīnamatayaste sarvāstitvavādena tadāśayānurodhācchūnyatāyāmavatāryante /
ye tu madhyamāste jñānamātrāstitvena śūnyatāyāvatāryante /
ye tu prakṛṣṭamatayastebhyaḥ sākṣādeva śūnyatātattvaṃ pratipādyate /
yathoktaṃ bodhacittavivaraṇe-- deśanā lokanāthānāṃ sattvāśayavaśānugāḥ /
bhidyante bahudhā loka upāyairbahubhiḥ punaḥ

19.2

gambhīrottānabhedena kvaciccobhayalakṣaṇā /
bhinnāpi deśanābhinnā śūnyatādvayalakṣaṇā

19.18

iti /
yadyapi vaibhāṣikasautrāntikayoravāntaramatabhedo 'sti, tathāpi sarvāstitāyāmasti saṃpratipattirityekīkṛtyopanyāsaḥ /
tathā ca tritvamupapannamiti /
pṛthivī kharasvabhāvā, āpaḥ snehasvabhāvāḥ, agniruṣṇasvabhāvaḥ, vāyurīraṇasvabhāvaḥ /
īraṇaṃ preraṇam /
bhūtabhautikānuktvā cittacaittikānāha-- #tathā rūpeti# /
rūpyante ebhiriti rūpyanta iti ca vyutpatyā saviṣayāṇīndriyāṇi rūpaskandhaḥ /
yadyapi rūpyamāṇāḥ pṛthivyādayo bāhyāstathāpi kāyasthatvādvā indriyasaṃbandhādvā bhavantyādhyātmikāḥ /
vijñānaskandho 'hamityākāro rūpādiviṣaya indriyādijanyo vā daṇḍāyamānaḥ /
vedanāskandho yā priyāpriyānubhayaviṣayasparśe suḥkhaduḥkhatadrahitaviśeṣāvasthā cittasya jāyate sa vedanāskandhaḥ /
saṃjñāskandhaḥ savikalpapratyayaḥ saṃjñāsaṃsargayogyapratibhāsaḥ, yathā ḍitthaḥ kuṇḍalī gauro brāhmaṇo gacchatītyevañjātīyakaḥ /
saṃskāraskandho rāgādayaḥ kleśāḥ,upakleśāśca madamānādayaḥ, dharmādharmau ceti /
tadeteṣāṃ samudāyaḥ pañcaskandhī /
#tasminnubhayahetuke 'pīti# /
bāhye pṛthivyā dvyaṇuhetuke bhūtabhautikasamudāye, rūpavijñānādiskandhahetuke ca samudāya ādhyātmike 'bhipreyamāṇe tadaprāptistasya samudāyasyāyuktatā /
#kutaḥ /
samudāyināmacetanatvāt# /
cetano hi kulālādiḥ sarvaṃ mṛddaṇḍādyupasaṃhṛtya samudāyātmakaṃ ghaṭamāracayan dṛṣṭaḥ /
nahyasati mṛddaṇḍādivyāpārīṇi viduṣi kulāle svayamacetanā mṛddaṇḍādayo vyāpṛtya jātu ghaṭamāracayanti /
na cāsati kuvinde tantuvemādayaḥ paṭaṃ vayante /
tasmāt kāryotpādastadanuguṇakāraṇasamavadhānādhīnastadabhāve na bhavati /
kāryotpādānuguṇaṃ ca kāraṇasamavadhānaṃ cetanaprekṣādhīnamasatyāṃ cetanaprekṣāyāṃ na bhavitumutsahata iti kāryotpattiścetanaprekṣādhīnatvavyāptā vyāpakaviruddhopalabdhyā cetanānadhiṣṭhitebhyaḥ kāraṇebhyo vyāvartamānā cetanādhiṣṭhitatva avāvatiṣṭhata iti pratibandhasiddhiḥ /
yadyucyeta addhā cetanādhīnaiva kāryotpattiḥ, asti tu cittaṃ cetanaṃ , taddhīndriyādiviṣayasparśe satyabhijvalat tatkāraṇacakraṃ yathāyathā kāryāya paryāptaṃ tathātathā prakāśayadacetanāni kāraṇānyadhiṣṭhāya kāryamabhinirvartayatīti, tatrāha-- #cittābhijvalanasya ca samudāyasidydhadhīnatvāt# /
na khalu bāhyābhyāntarasamudāyasiddhimantareṇa cittābhijvalanaṃ , tatastu tāmicchan duruttaramitaretarāśrayamāviśediti /
na ca prāgbhavīyā cittābhidīptiruttarasamudāyaṃ ghaṭayati /
ghaṭanasamaye tasyāścirātītatvena sāmarthyavirahāt /
asmadrāddhāntavadanyasya #cetanasya bhoktuḥ praśāsiturvā sthirasya saṃghātakarturanabhyupagamāt# /
kāraṇavinyāsabhedaṃ hi vidvān kartā bhavati /
na cānvayavyatirekāvantareṇa taddhinyāsabhedaṃ veditumarhati /
naca sakṣamiko 'nvayavyatirekakālāvasthāyī jñātumanvayavyatirekāvutsahate /
ata uktam-- #sthirasyeti# /
yadyucyeta asamavahitānyeva kāraṇāni kāryaṃ kariṣyanti parasparānapekṣāṇi, kṛtamatra samavadhāyayitrā cetanenetyata āha-- #nirapekṣapravṛttyabhyupagame ceti# /
yadyucyate astyālayavijñānamahaṅkārāspadaṃ pūrvāparānusaṃghātṛ, tadeva kāraṇānāṃ pratisaṃghātṛ bhaviṣyatīti,tatrāha-- #āśayasyāpīti# /
yat khalvekaṃ yadi sthiramāsthīyeta tato nāmāntareṇātmaiva /
atha kṣaṇikaṃ, tata uktadoṣāpattiḥ /
naca tatsaṃtānastasyānyatve nāmāntareṇātmābhyupagato 'nanyatve ca vijñānameva ,tacca kṣaṇikamevetyuktadoṣāpattiḥ /
āśerate 'smin karmānubhavavāsanā ityāśaya ālayavijñānaṃ tasya /
api ca pravṛttiḥ samudāyināṃ vyāpāraḥ /
naca kṣaṇikānāṃ vyāpāro yujyate /
vyāpāro hi vyāpāradāśrayastatkāraṇakaśca loke prasiddhaḥ /
tena vyāpāravatā vyāpārātpūrvaṃ vyāpārasamaye ca bhavitavyam /
anyathā kāraṇatvāśrayatvayorayogāt /
na ca samasamayayorasti kāryakāraṇabhāvaḥ /
nāpi bhinnakālayorādhārādheyabhāvaḥ /
tathā ca kṣaṇikatvahānirityāha-- #kṣaṇikatvābhyupagamācceti

19.19

itaretarapratyayatvāditi cennotpattimātranimittatvāt /
yadyapīti# /
ayamarthaḥ-- saṃkṣepato hi pratītyasamutpādalakṣaṇamuktaṃ buddhena 'idaṃ pratyayaphalam' iti /
'utpādādvā tathāgatānāmanutpādādvā sthitaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā' /
'dharmasthititā dharmaniyāmakatā pratītyasamutpādānulomatā'iti /
atha punarayaṃ pratītyasamutpādo dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ bhavati hetūpanibandhataśca pratyayopanibandhataśca /
sa punardvividho-- bāhya ādhyātmikaśca /
tatra bāhyasya pratītyasamutpādasya hetūpanibandhaḥ-- yadidaṃ bījādaṅkuro 'ṅkurātpatraṃ patrātkāṇḍaṃ kāṇḍānnālo nālādgarbho garbhācchūkaḥ śūkātpuṣpaṃ puṣpātphalamiti /
asati bīje 'ṅkuro na bhavati, yāvadasati puṣpe phalaṃ na bhavati /
sati tu bīje 'ṅkuro bhavati, yāvat puṣpe sati phalamiti /
tatra bījasya naivaṃ bhavati jñānamahamaṅkuraṃ nirvartayāmīti /
. aṅkurasyāpi naivaṃ bhavati jñānamahaṃ bījena nirvartita iti /
evaṃ yāvatpuṣpasya naivaṃ bhavatyahaṃ phalaṃ nirvartayāmīti /
evaṃ phalasyāpi naivaṃ bhavatyahaṃ puṣpeṇābhinirvartitamiti /
tasmādasatyapi caitanye bījādīnāmasatyapi cānyasminnadhiṣṭhātari kāryakāraṇabhāvaniyamo dṛśyate /
ukto hetūpanibandhaḥ /
pratyayopanibandhaḥ pratītyasamutpādasyocyate /
pratyayo hetūnāṃ samavāyaḥ /
hetuṃ hetuṃ pratyayante hetvantarāṇīti,teṣāmayamānānāṃ bhāvaḥ pratyayaḥ /
samavāya iti yāvat /
yathā ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyādbījaheturaṅkuro jāyate /
tatra ca pṛthivīdhāturbījasya saṃgrahakṛtyaṃ karoti yato 'ṅkuraḥ kaṭhino bhavati, abdhāturbījaṃ snehayati, tejodhāturbījaṃ paripācayati, vāyudhāturbījamabhinirharati yato 'ṅkuro bījānnirgacchati, ākāśadhāturbījasyānāvaraṇakṛtyaṃ karoti, ṛturapi bījasya pariṇāmaṃ karoti, tadeteṣāmavikalānāṃ dhātūnāṃ samavāye bīje rohityaṅkuro jāyate nānyathā /
tatra pṛthivīdhātornaivaṃ bhavatyahaṃ bījasya saṃgrahakṛtyaṃ karomīti,yāvadṛtornaivaṃ bhavatyahaṃ bījasya pariṇāmaṃ karomīti /
aṅkurasyāpi naivaṃ bhavatyahamebhiḥ pratyayairnirvartita iti /
tathādhyātmikaḥ pratītyasamutpādo dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ bhavati hetūpanibandhataḥ pratyayopanibandhataśca /
tatrāsya hetūpanibandho yadidamavidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvajjātipratyayaṃ jarāmaraṇādaya udapatsyanta /
tatrāvidyāyā naivaṃ bhavatyahaṃ saṃskārānabhinirvartayāmīti /
saṃskārāṇāmapi naivaṃ bhavati vayamavidyayā nirvartitā iti /
evaṃ yāvajjātyā api naivaṃ bhavatyahaṃ jarāmaraṇādyabhinirvartayāmīti /
jarāmaraṇādīnāmapi naivaṃ bhavati vayaṃ jātyādibhirnirvartitā iti /
atha ca satsvavidyādiṣu svayamacetaneṣu cetanāntarānadhiṣṭhiteṣvapi saṃskārādīnāmutpattiḥ,bījādiṣviva satsvacetaneṣu cetanāntarānadhiṣṭhiteṣvapyaṅkurādīnām /
idaṃ pratītya prāpyedamutpadyata ityetāvanmātrasya dṛṣṭatvāccetanādhiṣṭhānasyānupalabdheḥ /
so 'yamādhyātmikasya pratītyasamutpādasya hetūpanibandhaḥ /
atha pratyayopanibandhaḥ-- pṛthivyaptejovāyvākāśavijñānadhātūnāṃ samavāyādbhavati kāyaḥ /
tatra kāyasya pṛthivīdhātuḥ kāṭhinyaṃ nirvartayati /
abdhātuḥ snehayati kāyam /
tejodhātuḥ kāyasyāśitapīte paripācayati /
vāyudhātuḥ kāyasya śvāsādi karoti /
ākāśadhātuḥ kāyasyāntaḥ suṣirabhāvaṃ karoti /
yastu nāmarūpāṅkuramabhinirvartayati pañcavijñānakāryasaṃyuktaṃ sāsravaṃ ca manovijñānaṃ,so 'yamucyate vijñānadhātuḥ /
yadā hyādhyātmikāḥ pṛthivyādidhātavo bhavantyavikalāstadā sarveṣāṃ samavāyādbhavati kāyasyotpattiḥ /
tatra pṛthivyādidhātūnāṃ naivaṃ bhavati vayaṃ kāyasya kāṭhinyādi nirvartayāma iti /
kāyasyāpi naivaṃ bhavati jñānamahamebhiḥ pratyayairabhinirvartita iti /
atha ca pṛthivyādidhātubhyo 'cetanebhyaścetanāntarānadhiṣṭhitebhyo 'ṅkurasyevaṃ kāyasyotpattiḥ /
so 'yaṃ pratītyasamutpādo dṛṣṭatvānnānyathayitavyaḥ /
tatraiteṣveva ṣaṭsu dhātuṣu yaikasaṃjñā, piṇḍasaṃjñā, nityasaṃjñā, suḥkhasaṃjñā,
sattvasaṃjñā,pudgalasaṃjñā, manuṣyasaṃjñā, mātṛduhitṛsaṃjñā, ahaṅkāramamakārasaṃjñā, #seyamavidyā#saṃsārānarthasaṃbhārasya mūlakāraṇaṃ, tasyāmavidyāyāṃ satyāṃ #saṃskārā#rāgadveṣamohā viṣayeṣu pravartante /
vastuviṣayā vijña #ptirvijñānaṃ ,#vijñānāccatvāro rūpiṇa upādānaskandhāstannāma, tānyupādāya rūpamabhinirvartate /
tadaikadhyamabhisaṃkṣipya #nāmarūpaṃ#nirucyate śarīrasyaiva kalalabuddudādyavasthā nāmarūpasaṃmiśritānīndariyāṇi #ṣaḍāyatanaṃ,#nāmarūpendriyāṇāṃ trayāṇāṃ saṃnipātaḥ #sparśaḥ,#sparśādvedanā sukhādikā, vedanāyāṃ satyāṃ kartavyametatsukhaṃ punarmayetyadhyavasānan #tṛṣṇā#bhavati /
tata #upādānaṃ#vākkāyaceṣṭā bhavati /
tato #bhavo#bhavatyasmājjanmeti bhavo dharmādharmau, taddhetukaḥ skandhaprādurbhāvo #jātiḥ#janma /
janmahetukā uttare #jarāṃraṇā#dayaḥ /
jātānāṃ skandhānāṃ paripāko #jarā# /
skandhānāṃ nāśo #maraṇam# /
mriyamāṇasya mūḍhasya sābhiṣaṅgasya putrakalatrādāvanatardāhaḥ #śokaḥ# /
tadutthaṃ pralapanaṃ hā mātaḥ,hā tāta, hā ca me putrakalatrādīti #paridevanā# /
pañcavijñānakāryasaṃyuktamasādhyanubhavanan #duḥkham# /
mānasaṃ ca duḥkhan #daurmanasyam /
evañjātīyakā#ścopāyāsta upakleśā gṛhyante /
te 'mī parasparahetukāḥ, janmādihetukā avidyādayo 'vidyādihetukāśca janmādayo ghaṭīyantravadaniśamāvartamānāḥ santīti tadetairavidyādibhi #rākṣiptaḥ saṃghāta#iti /
tadetaddūṣayati- #- tanna#kutaḥ, #utpattimātranimittatvāditi# /
ayamabhisaṃdhiḥ-- yat khalu hetūpanibandhaṃ kāryaṃ tadanyānapekṣaṃ hetumātrādhīnotpādatvādutpadyatāṃ nāma /
pañcaskandhasamudāyastu pratyayopanibaddho na hetumātrādhīnotpattiḥ /
. api tu nānāhetusamavadhānajanmā /
na ca cetanamantareṇānyaḥ saṃnidhāpayitāsmi kāraṇānāmityuktam /
bījādaṅkurotpatterapi pratyayopanibaddhāyā vivādādhyāsitatvena pakṣanikṣiptatvāt, pakṣeṇa ca vyabhicārodbhāvanāyāmatiprasaṅgena sarvānumānocchedaprasaṅgāt /
syādetat /
anapekṣā evāntyakṣaṇaprāptāḥ kṣityādayo 'ṅkuramārabhante /
teṣāṃ tūpasarpaṇapratyayavaśātparasparasamavadhānam /
na caikasmādeva kāraṇātkāryasiddheḥ kimanyaiḥ kāraṇairiti vācyam /
kāraṇacakrānantaraṃ kāryotpādāt siddhamityeva nāsti /
na caiko 'pitatkāraṇasamarthaṃ ityanya udāsata iti yuktam /
nahi te prekṣāvanto yenaisamālocayeyurasmāsu samartha eko 'pi kārye iti kṛtaṃ naḥ saṃnidhineti /
kintūpasarpaṇapratyayādhīnaparasparasaṃnidhānotpādā nānutpattuṃ nāpyasaṃnidhātumīśate /
tāṃśca sarvananapekṣān pratītya kāryamapi na netpattumarhati /
naca svamahimnā sarve kāryamutpādayanto 'pi nānākāryāṇāmīsate tatraiva teṣāṃ sāmarthyāt /

na ca kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ, sāmagryā ekatvāt /
tadbhedasya ca kāryānānātvahetutvāttathā darśanāt /
tanna /
yadyantyakṣaṇaprāptā anapekṣāḥ svakāryopajanane, hantānena krameṇa tataḥ pūrve tataḥ pūrve sarva evānapekṣāstattatsvakāryopajanana iti kusūlasthatvāviśeṣe 'pi yena bījakṣaṇena kusūlasthena svakāryakṣaṇaparamparayāṅkurotpattisamartho bījakṣaṇo janayitavyaḥ so 'napekṣa eva bījakṣaṇaḥ svakāryopajanane evaṃ sarva eva tadantarānantapavartino bījakṣaṇa anapekṣā iti kusūlanihitabīja eva syāt kṛtī kṛṣīvalaḥ kṛtamasya duḥkhabahulena kṛṣikarmaṇā /
yena hi bījakṣaṇena svakṣaṇaparamparayāṅkuro janayitavyastasyānapekṣāsau kṣaṇaparamparā kusūla evāṅkuraṃ kariṣyatīti /
tasmātparasparāpekṣā evāntyā vā madhyā vā pūrve vā kṣaṇāḥ kāryopajanana iti vaktavyam /
yathāhuḥ-- 'na kiñcidekamekasmātsāmagryāḥ sarvasaṃbhavaḥ' iti /
taccedaṃ samavadhānaṃ kāraṇānāṃ vinyāsabhedatatprayojanābhijñaprekṣāvatpūrvakaṃ dṛṣṭamiti nācetanādbhavitumarhati /
tadidamuktam-- #bhavedupapannaḥ saṃghāto yadi saṃghātasya kiñcinnimittamavagamyeteti /
itaretarapratyayatve 'pīti# /
itaretarahetutve 'pītyarthaḥ /
uktamabhisaṃdhimavidvān paricodayati-- #nanvavidyādibhirarthādākṣīpyata iti# /
pariharati-- #atrocyate, yadi tāvaditi# /
kimākṣepa utpādanam,āho jñāpanam /
tatra na tāvat kāraṇamanyathānupapadyamānaṃ kāryamutpādayati, kintu svasāmarthyena /
tasmājjñāpanaṃ vaktavyam /
tathā ca jñāpitasyānyadutpādakaṃ vaktavyam /
.tacca sthirapakṣe 'pi satyapi ca bhoktaryaghiṣṭhātāraṃ cetanamantareṇa na saṃbhavati kimaṅga,punaḥ kṣaṇikeṣu bhāveṣu /
bhokturbhogenāpi kadācidākṣipyeta saṃghātaḥ,sa tu bhoktāpi nāstīti dūrotsāritatvaṃ darśayati-- #bhoktṛrahiteṣviti# /
api ca bahava upakāryopakārakabhāvena sthitāḥ kāryaṃ janayanti /
naca kṣaṇikapakṣa upakāryopakārakabhāvo 'sti,bhāvasyopakārānāspadatvāt /
kṣaṇasyābhedyatvādanupakṛtopakṛtatvāsaṃbhavāt /
kālabhedena vā tadupapattau kṣaṇikatvavyāghātāt /
tadidamāha-- #āśrayāśrayiśūnyeṣu ceti /
athāyamabhiprāya iti# /
yadā hi pratyayopanibandhaḥ pratītyasamutpādo bhavettadā cetano 'dhiṣṭhātāpekṣetāpi, na tu pratyayopanibandhane 'pi tu hetūpanibandhaḥ /
tathāca kṛtamadhiṣṭhātrā /
hetuḥ svabhāvata eva kāryasaṃghātaṃ kariṣyati kevala iti bhāvaḥ /
astu tāvadyathā kevalādhetoḥ kāryaṃ nopajāyata iti, anyonyāśrayaprasaṅgo 'smin pakṣa ityāśayavānāha- #- kathaṃ tameveti# /
saṃprati pratyayopanibandhanaṃ pratītyasamutpādamāstāya codayati-- #atha manyase saṃghātā eveti# /
asthirā api hi bhāvāḥ sadā saṃhatā evodayante vyante ca /
na punaratistato 'vasthitāḥ kenacit puñjīkriyante /
tathā ca kṛtamatra saṃhantrā cetaneneti bhāvaḥ /
#anādau#iti parasparāśrayaṃ nivartayati /
tadetadvikalpya dūṣayati-- #tathāpi saṃghātāditi# /
sa khalu saṃghātasaṃtativarti dharmādharmāhvayaḥ saṃskārasaṃtāno yathāyathaṃ sukhaduḥkhe janayannāgantukaṃ kañcanānāsādya svata eva janayet,āsādya vā /
anāsādyajanane sadaiva sukhaduḥkhe janayet, samarthasyānapekṣasyākṣepāyogāt /
āsādya janane tadāsādanakāraṇaṃ prekṣāvānabhyupeyaḥ /
tathāca na pratyayopanibandhanaḥ pratītyasamutpādaḥ /
tasmādanenāgatantukānapekṣasya saṃdhātasaṃtānasyaiva sadṛśajanane visadṛśajanane vā svabhāva āstheyaḥ /
tathā ca bhāṣyoktaṃ dūṣaṇamiti /
#api ca yadbhogārthaḥ saṃghātaḥ syāditi# /
aprāptabhogo hi bhogamāptukāmastatsādhane pravartata iti pratyātmasiddham /
seyaṃ pravṛttirbhogādanyasmin sthire bhoktari bhogatatsādhanasamayavyāpini kalpyate nāsthire /
naca bhogādananyasmin /
nahi bhogo bhogāya kalpate nāpyanyo bhogāyānyasya /
evaṃ mokṣe 'pi draṣṭavyam /
tatra bubhukṣumumukṣū cet sthirāvāsthīyeyātāṃ tadābhyupetahānam, asthairyā vā pravṛttiprasaṅga ityarthaḥ /
#na tu saṃghātaḥ sidhyedbhoktrabhāvāditi# /
bhoktrabhāvena pravṛttyanupapatteḥ kartrabhāvaḥ /
tataḥ karmabhāvātsaṃghātāsiddhirityarthaḥ

19.20

//
#uttarotpāde ca pūrvanirodhāt# /
pūrvasūtreṇa saṃgatimasyāha-- #uktametaditi# /
hetūpanibandhanaṃ pratītyasamutpadamabhyupetya pratyayopanibandhanaḥ pratītyasamutpādo dūṣitaḥ /
saṃprati hetūpanibandhanamapi taṃ dūṣayatītyarthaḥ /
dūṣaṇamāha-- #idamidānīmiti /
nirudhyamānasyeti# /
na tāvadvaiśeṣikavannirodhakāraṇasāṃnidhyaṃ nirudhyamānatvaṃ vaktavyam /
niruddhatvaṃ ca ciraniruddhatvaṃ vivakṣitatvaṃ, tathā cobhayorapyabhāvagrastatvāddhetutvānupapattiḥ /
śaṅkate-- #atha bhāvabhūta iti# /
kāraṇasya hi kāryotpādāt prākkālasattār'thavatī na kāryakālā, tadā kāryasya siddhatvena tatsidydharthāyāḥ sattāyā anupayogāditi bhāvaḥ /
tadetallokadṛṣṭyā dūṣayati-- #bhāvabhūtasyeti# /
bhūtvā vyāpṛtya bhāvāḥ prayeṇa hi kāryaṃ kurvanto loke dṛśyante /
tathā ca sthiratvam, itarathā tu lokavirodha iti /
punaḥ śaṅkate-- #atha bhāva eveti# /
yathāhuḥ-- 'bhūtiryeṣāṃ kriyā saiva kārakaṃ saiva cocyate 'iti /
bhavatyevaṃ vyāpāravattā tathāpi kṣaṇikasya na kāraṇatvamityāha-- #tathāpi naivopapadyate#kṣaṇikasya kāraṇabhāvaḥ /
mṛtsuvarṇakāraṇā hi ghaṭādayaśca rūcakādaya mṛtsuvarṇātmāno 'nubhūyante /
yadi ca na kāryasamaye kāraṇaṃ sat kathaṃ teṣāṃ tadātmanānubhāvaḥ /
naca kāraṇasādṛśyaṃ kāryasya na tu tādātmyamiti vācyam /
asati kasyacidrūpasyānugame sādṛśyasyāpyanupapatteḥ /
anugame vā tadeva kāraṇaṃ, tathā ca tasya kāryatādātmyamiti siddhimakṣaṇikatvamityarthaḥ /
sarvathā vailakṣaṇye tu hetuphalabhāvastantughaṭādāvapi prāptaṃ ityatiprasaṅga ityāha-- #vinaiva veti# /
naca tadbhāvabhāvo niyāmakaḥ, tasyaikasmin kṣaṇe 'śakyagrahatvāt, sāmānyasya cākāraṇatvāt /
kāraṇatve vā kṣaṇikatvahānerasmatpakṣapātaprasaṅgacceti bhāvaḥ /
api ca cotpādanirodhayorvikalpatraye 'pi vastunaḥ śāśvatatvaprasaṅga ityāha-- #api cotpādanirodhau nāmeti# /
paryāyatvāpādane 'pi nityatvāpādanaṃ mantavyam /
#vastūtpādanirodhābhyāmasaṃsṛṣṭamiti vastunaḥ śāśvatatvaprasaṅgaḥ# /
saṃsarge 'pyasatā saṃsargānupapatteḥ /
sattvābhyupagame śāśvata śāśvatatvamiti draṣṭavyam /
śeṣaṃ nigadavyākhyātam

19.21

#asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā# /
nīlābhāsasya hi cittasya nīlādālambanapratyayānnīlākāratā /
samanantarapratyayātpūrvavijñānādbodharūpatā /
cakṣuṣo 'dhipatipratyayādrūpagrahaṇapratiniyamaḥ /
ālokātsahakāripratyayādhetoḥ spaṣṭārthatā /
evaṃ sukhādīnāmapi caittānāṃ cittābhinnahetujānāṃ catvāryotānyeva kāraṇāni /
seyaṃ pratijñā caturvidhān hetūn pratītya cittacaittā utpadyanta ityabhāvakāraṇatva uparudhyeta /
#athottarakṣaṇotpattiṃ yāvattāvadavatiṣṭhata iti# /
utpattirutpadyamānādbhāvādabhinnā, tathā ca kṣaṇikatvahāniriti pratijñāhāniḥ

19.22

#pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhāprāptiravicchedāt# /
bhāvapratīpā saṃkhyā buddhiḥ pratisaṃkhyā , tayā nirodhaḥ pratisaṃkhyānirodhaḥ /
santamimamasantaṃ karomītyevamākāratā ca buddherbhāvapratīpatvam /
etenāpratisaṃkhyānirodho 'pi vyākhyātaḥ /
saṃtānagocaro vā nirodhaḥ, saṃtānikṣaṇagocaro vā /
na tāvatsaṃtānasya nirodhaḥ saṃbhavati /
hetuphalabhāvena hi vyavasthitāḥ saṃtānina evodayavyayadharmāṇaḥ saṃtānāḥ /
tatra yo 'sāvantyaḥ saṃtānī, yannirodhātsaṃtānocchedena bhavitavyam, sa kiṃ phalaṃ kiñcidārabhate na vā /
ārabhate cet, nāntyaḥ /
tathā ca na saṃtānocchedaḥ /
anārambhe tu bhavedantyaḥ saḥ, kintu syādasan, arthakriyākāritāyāḥ sattālakṣaṇasya virahāt /
tadasatve tajjanakamapyasajjanakatvenāsadityanena krameṇāsantaḥ sarva eva saṃtānina iti tatsaṃtāno nitarāmasanniti kasya pratisaṃkhyayā nirodha- /
naca sabhāgānāṃ saṃtānināṃ hetuphalabhāvaḥ saṃtānaḥ, tasya visabhāgotpādo nirodhaḥ, visabhāgotpādaka eva cakṣaṇaḥ saṃtānasyāntyaḥ /
tathāsati rūpavijñānapravāhe rasādivijñānotpattau saṃtānocchedaprasaṅgaḥ /
kathañcitsārūpye vā visabhāge 'pyantataḥ sattayā tadastīti na saṃtānocchedaḥ /
tadanenābhisaṃdhināha-- #sarveṣvapi saṃtāneṣu saṃtānināmavicchinnenahetuphalabhāvena saṃtānavicchedasyāsaṃbhavāditi /
nāpi bhāvagocarau saṃbhavataḥ#pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhau /
atra tāvadutpannamātrāpravṛttasya bhāvasya na pratisaṃkhyānirodhaḥ saṃbhavati, tasya puruṣaprayatnāpekṣābhāvādityastyeva dūṣaṇaṃ, tathāpi doṣāntaramubhayasminnapi nirodho brūte-- #na hi bhāvānāmiti# /
yato niranvayo vināśo na saṃbhavatyato nirūpākhyo 'pi na saṃbhavati, tenaivānvayinā rūpeṇa bhāvasya naṣṭasyāpyupākhyeyatvāt /
niranvayavināśābhāve hetumāha-- #sarvāsvapyavasthāsviti# /
yadyadanvayirūpaṃ tattatparamārthasadbhāvaḥ /
avasthāstu viśeṣākhyā upajanāpāyadharmāṇaḥ, tāsāṃ sarvasāmanirvacanīyatayā svato na paramārthasattvam /
anvayyeva tu rūpaṃ tāsāṃ tattvam /
tasya ca sarvatra pratyabhijñāyamānatvānna vināśa ityavasthāvato 'vināśānnāvasthānāṃ niranvayo vināśa iti /
tāsāṃ tattvasyānvayinaḥ sarvatrāvicchedāt /
syādetat /
mṛtpiṇḍamṛdghaṭamṛtkapālādiṣu sarvatra mṛttattvapratyabhijñānādbhavatvevam /
taptopalatalapatitanaṣṭasya tūdabindoḥ kimasti rūpamanvayi pratyabhijñāyamānaṃ, yenāsya na niranvayo nāśaḥ syādityata āha-- #aspaṣṭapratyabhijñānāsvapīti# /
atrāpi tattoyaṃ tejasā mārtaṇḍamaṇḍalamambudatvāya nīyata ityanumeyaṃ, mṛdādīnīmanvayināmavicchedadarśanāt /
śakyaṃ tatra vaktum'udambindau ca sindhau ca toyabhāvona bhidyate /
vinaṣṭe 'pi tato bindāvasti tasyānvayo 'mbudhau //
'tasmānna kaścidapi niranvayo nāśa iti siddham

19.23

#ubhayathā ca doṣāt# /
parikaraḥ sāmagrī samyagjñānasya yamaniyamādiḥ śravaṇamananādiśca /
mārgāḥ kṣaṇikanairātmyādibhāvanāḥ /
atirohitamanyat

19.24

#ākāśo cāviśeṣāt# /
etadvyācaṣṭe-- #yacca teṣāmiti# /
vedaprāmāṇye vipratipannānapi pratiśabdaguṇānumeyatvamākāśasya vaktavyam /
tathāhi-- jātimattvena sāmānyaviśeṣasamavāyebhyo vibhaktasya śabdasyāsparśatve sati bāhyaikendriyagrāhyatvena gandhādivadguṇatvamanumitam /
nāyamātmaguṇo bāhyendrigocaratvāt /
ata eva na manoguṇaḥ, tadguṇānāmapratyakṣatvāt /
na pṛthivyādiguṇaḥ, tadguṇagandhādisāhacaryānupalabdheḥ /
tasmādguṇo bhūtvā gandhādivadasādhāraṇendriyagrāhyo yadravyamanumāpayati tadākāśaṃ pañcamaṃ bhūtaṃ vastviti /
#api cāvaraṇābhāvamākāśamicchata iti# /
niṣedhyaniṣedhādhikaraṇanirūpaṇādhīnanirūpaṇo niṣedho nāsatyadhikaraṇanirūpaṇe śakyo nirūpayitum /
taccāvaraṇābhāvādhikaraṇamākāśaṃ vastviti /
atirohitārthamanyat

19.25

#anusmṛteśca# /
vibhajate-- #api vaināśikaḥ sarvasya vastuna iti# /
yastu satyapyetasminnupalabdhṛsmartroranyatve 'pi samānāyāṃ saṃtatau kāryakāraṇabhāvāt smṛtirupapatsyata iti manyamāno na parituṣyati taṃ prati pratyabhijñāsamājñātapratyakṣavirodhamāha-- #api ca darśanasmaraṇayoḥ kartarīti# /
tato 'hamadrākṣīditi pratīyāt,ahaṃ smarāmyanyastvadrākṣīdityarthaḥ /
pratyabhijñāpratyakṣavirodhaprapañcastūttaraḥ /
#ā janmanaḥ ā cottamāducchvāsāt# /
āmaraṇādityartha- /
naca sādṛśyanibandhanaṃ pratyabhijñānaṃ, pūrvāparakṣaṇadarśina ekasyābhāve tadanupapatteḥ /
śaṅkate-- #temedaṃ sadṛśamiti# /
ayamarthaḥ-- vikalpapratyayo 'yaṃ, vikalpaśca svākāraṃ bāhyatayādhyavasyati, na tu tattvataḥ pūrvāparau kṣaṇau tayoḥ sādṛśyaṃ vā gṛhṇāti /
tatkathamekasyānekadarśinaḥ sthirasya prasaṅga iti /
nirākaroti-- #na /
tenedamiti bhinnapadārthopādānāditi# /
nānāpadārthasaṃbhinnavākyārthābhāsastāvadayaṃ vikalpaḥ prathate tatraite nānāpadārthā na prathanta iti bruvāṇaḥ svasaṃvedanaṃ bādheta /
na caikasya jñānasya nānākāratvaṃ saṃbhavati, ekatvavirodhāt /
naca tāvantyeva jñānānīti yuktaṃ, tathāsati pratyākāraṃ jñānānāṃ samāptesteṣāṃ ca parasparavārtājñānābhāvānnānetyeva na syāt /
tasmāt pūrvāparakṣaṇatatsādṛśyagocaratvaṃ jñānasya vaktavyam /
na caitatpūrvāparakṣaṇāvasthāyinamekaṃ jñātāraṃ vineti kṣaṇabhaṅgabhaṅgaprasaṅgaḥ /
yadyucyeta astytasmin vikalpe tenedaṃ sadṛśamiti padadvayaprayogo na tviha tattedantāspadau padārthau tayośca sādṛśyamiti vivakṣitam, api tvevamākāratā jñānasya kalpiteti, tatrāha-- #yadā hi lokaprasiddhaḥ padārtha iti# /
ekādhikaraṇavipratiṣiddhadharmadvayābhyupagamo vivādaḥ /
tatraikaḥ svapakṣaṃ sādhayatyanyaśca tatsādhanaṃ dūṣayati /
na caitatsarvamasati vikalpānāṃ bāhyālambanatve 'sati ca lokaprasiddhapadārthakatve bhavitumarhati /
jñānākāratve hi vikalpapratibhāsināṃ nityatvānityatvādīnāmekārthaviṣayatvābhāvāt jñānānāṃ ca dharmiṇāṃ bhedānna virodhaḥ /
nahyātmanityatvaṃ buddhyanityatvaṃ ca bruvāṇau vipratipadyate /
na cālaukikārthenānityaśabdenātmani vibhutvaṃ vivakṣitvānityaśabdaṃ prayuñjāno laukikārthaṃ nityaśabdamātmani prayuñjānena vipratipadyate /
tasmādanena svapakṣaṃ pratitiṣṭhāpayiṣatā parapakṣasādhanaṃ ca nirācikīrṣatā vikalpānāṃ lokasiddhapadārthakatā bāhyalambanatā ca vaktavyā /
yadyucyeta dvividho hi vikalpānāṃ viṣayo grāhyaścādhyavaseyaśca /
tatra svākāro grāhyo 'dhyavaseyastu bāhyaḥ /
tathāca pakṣapratipakṣaparigrahalakṣaṇā vipratipattiḥ prasiddhapadārthakatvaṃ copapadyata ityata āha-- #evamevaiṣor'tha iti niścitaṃ yattadeva vaktavyaṃ, tato 'nyaducyamānaṃ bahupralāpitvamātmanaḥ kevalaṃ prakhyāpayet# /
ayamabhisaṃdhiḥ-- keyamadhyavaseyatā bāhyasya /
yadi grāhyatā na dvaividhyam /
athānyā socyatāṃ, nanūktā taireva svapratibhāse 'narther'thādhyavasāyena pravṛttiriti /
atha vikalpākārasya ko 'yamadhyavasāyaḥ /
kiṃ karaṇamāho yojanamutāropa iti /
na tāvat karaṇam /
nahyanyadanyat kartu śakyam /
nahi jātu sahasramapi śilpino ghaṭaṃ paṭayitumīśate /
na cāntaraṃ bāhyena yojayitum /
api ca tathāsati yukta iti pratyayaḥ syāt /
na cāsti /
āropo 'pi kiṃ gṛhyamāṇe bāhye utāgṛhyamāṇe /
yadi gṛhyamāṇe tadā kiṃ vikalpenāho tatsamayajenāvikalpakena /
na tāvadvikalpo 'bhilāpasaṃsargayogyagocaro 'śakyābhilāpasamayaṃ svalakṣaṇaṃ deśakālānanugataṃ gocarayitumarhati /
yathāhuḥ-- 'aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāka /
teṣāmataḥ svasaṃvittānārbhijalpānuṣaṅgiṇī //
'iti /
na ca tatsamayabhāvinā nirvikalpakena gṛhyamāṇe bāhye vikalpenāgṛhīte tatra vikalpaḥ svākāramāropayitumarhati. /
na hi rajatajñānāpratibhāsini purovartini vastuni rajatajñānena śakyaṃ rajatamāropayitum /
agṛhyamāṇe tu bāhye svākāra ityeva syānna bāhya iti /
tathā ca nāropaṇam /
api cāyaṃ vikalpaḥ svasaṃvedanaṃ santaṃ vikalpaṃ kiṃ vastusantaṃ svākāraṃ gṛhītvā paścādbāhyamāropayati, atha yadā svākāraṃ gṛhṇāti tadaivāropayati /
na tāvat kṣaṇikatayā kramavirahiṇo jñānasya kramavartinī grahaṇāropaṇe kalpete /
tasmādyadaiva svākāramanarthaṃ gṛhṇāti tadaivārthamāropayatīti vaktavyam /
na caitadyujyate /
svākāre hi svasaṃvedanapratyakṣatayātiviśadaḥ /
bāhyaṃ cāropyamāṇamaviśadaṃ sattato 'nyadeva syānna tu svākāraḥ samāropitaḥ /
na ca bhedāgrahamātreṇa samāropābhidhānaṃ, vaiśadyāvaiśadyarūpatayā bhedagrahasyoktatvāt /
api cāgṛhyamāṇe cedbāhye 'bāhyātsvalakṣaṇādbhedāgrahaṇena tadabhimukhī pravṛttiḥ, hanta tarhi trailokyata evānena na bhedo gṛhīta iti yatra kvacana pravartetāviśeṣāt /
etena jñānākārasyaivālokasyāpi bāhyatvasamāropaḥ pratyuktaḥ /
tasmātsuṣṭhūktaṃ ' tato 'nyaducyamānaṃ bahupralāpitvamātmanaḥ khyāpayet' iti /
api ca sādṛśyanibandhanaḥ saṃvyavahārastenedaṃ sadṛśamityevamākārabuddhinibandhano bhavenna tu tadevedamityākārabuddhinibandhana ityāha-- na #cāyaṃ sādṛśyātsaṃvyavahāra iti# /
nanu jvālādiṣu sādṛśyādasatyāmapi sādṛśyabuddhau tadbhāvāvagamananibandhanaḥ saṃvyahāro dṛśyate yathā tatheheti bhaviṣyatīti pūrvāparitoṣeṇāha-- #bhavedapi kadacidbāhyavastunīti# /
tathāhi -- vividhajanasaṃkīrṇagopureṇa puraṃ niviśamānaṃ narāntarebhya ātmanirdhāraṇāyāsādhāraṇaṃ cihnaṃ vidadhatamupahasanti pāśupataṃ pṛthagjanā iti

19.27

#nāsato 'dṛṣṭatvāt /
itaścānupapanno vaināśikasamaya iti# /
asthirāt kārayotpattimicchanto vaināśikā arthādabhāvādeva bhāvotpattimāhuḥ /
uktametadadhastāt /
nirapekṣāt kāryotpattau puruṣakaramavaiyarthyam /
sāpekṣatāyāṃ ca kṣaṇasyābhedyatvenopakṛtatvānupapatteḥ, anupakāriṇi cāpekṣābhāvādakṣaṇikatvaprasaṅgaḥ /
sāpekṣatvānapekṣatvayoścānyataraniṣedhasyānyataravidhānanāntarīyakatvena prakārāntarābhāvānnāsthirādbhāvādbhāvotpattiriti kṣaṇikapakṣer'thādabhāvādbhāvotpattiriti pariśiṣyata ityarthaḥ /
na kevalamarthādāpadyate, darśayanti ca,-- #nānupamṛdya prādurbhāvāditi# /
etadvibhajyate-- #vinaṣṭāddhikileti# /
kilakāro 'nicchāyām /
#kūṭasthāccetkāraṇāt kāryamutpadyetāpi sarvaṃ sarvata utpadyeta# /
ayamabhisaṃdhiḥ-- kūṭastho hi kāryajananasvabhāvo vā syādatatsvabhāvo vā /
sa cetkāryajananasvabhāvastato yāvadanena kāryaṃ kartavyaṃ tāvatsahasaiva kuryāt /
samarthasya kṣepāyogāt /
atatsvabhāve tu na kadācidapi kuryāt /
yadyucye samartho 'pi kramavatsahakārisacivaḥ krameṇa kāryāṇi karotīti /
tadayuktam /
vikalpāsahatvāt /
kimasya sahakāriṇaḥ kañcidupakāramādadhati na vā /
anādhāne 'nupakāritayā sahakāriṇo nāpekṣeran /
ādhāne 'pi bhinnamabhinnaṃ vopakāramādadhyuḥ /
abhede tadevābhihitamiti kauṭasthyaṃ vyāhanyeta /
bhede tūpakārasya tasmin sati kāryasya bhāvādasati cābhāvātsatyapi kūṭasthe kāryānutpādādanvayavyatirekābhyāmupakāra eva kāryakārī na bhāva iti nārthakriyākārī bhāvaḥ /
taduktam- varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam /
carmopamaścetso 'nityaḥ stulyaścedasatphalaḥ //
iti /
tathā cākiñcitkarādapi cet kūṭasthātkāryaṃ jāyeta, sarvaṃ sarvasmājjāyeteti sūktam /
upasaṃharati- #tasmādabhāvagrastebya iti /
tatredamucyate /
nāsato 'dṛṣṭatvāditi# /
nābhāvāt kāryotpattiḥ /
kasmāt /
adṛṣṭatvāt /
nahi śaśaviṣāṇādaṅgurādīnāṃ kāryāṇāmutpattirdṛśyate /
yadi tvabhāvādbhāvotpattiḥ syāttato 'bhāvatvāviśeṣāt śaśaviṣāṇādibhyo 'pyaṅgurotpattiḥ /
nahyabhāvo viśiṣyate /
viśeṣaṇayoge vā so 'pi bhāvaḥ syānna nirūpākhya ityarthaḥ /
viśeṣaṇayogamabhāvasyābhyupetyāha- #nāpyabhāvaḥ kasyacidutpattiheturiti# /
api ca yadyenānanvitaṃ na tattasya vikāraḥ, yathā ghaṭaśarāvodañcānādayo hemnānanvitā na hemavikāraḥ /
ananvitāścaite vikārā abhāvena /
tasmānnābhāvavikāraḥ /
bhāvavikārastu te, bhāvasya tenānvitatvādityāha- #abhāvācca bhāvotpattāviti# /
abhāvakāraṇavādino vacanamanubhāṣya dūṣayati- #yattūktamiti# /
sthiro 'pi bhāvaḥ kramavatsahakārisamavadhānāt krameṇa kāryāṇi karoti /
na cānupakārakāḥ sahakāriṇaḥ /
sa cāsya sahakāribhirādhīyamānā upakāro na bhinno nāpyabhinnaḥ /
kintvanirvācya eva /
anirvācyācca kāryamapyanirvācyameva jāyate /
na caitāvatā sthirasyākāraṇatvaṃ, tadupādānatvātkāryasya, rajjūpādānatvamiva bhujaṅgasyetyuktam /
tathā ca śrutiḥ- mṛttiketyeva satyam' iti /
apica ye 'pi sarvato vilakṣaṇāni svalakṣaṇāni vastusantyāsthiṣata, teṣāmapi kimiti bījajātīyebhyo 'ṅkurajātīyānyeva jāyante kāryāṇi, natu kramelakajātīyāni /
nahi bījādbījāntarasya vā kramelakasya vātyantavailakṣaṇye kaścidviśeṣaḥ /
naca bījāṅguratve sāmānye paramārthasatī, yenaitayorbhāvikaḥ kāryakāraṇabhāvo bhavet /
tasmātkālpanikādeva svalakṣaṇopādānadbījajātīyāttathāvidhasyaivāṅgurajātīyasyotpattiniyama āstheyaḥ /
anyathā kāryahetukānumānocchedaprasaṅgaḥ /
diṅmātrasya sūcitam /
prapañcastu brahmatatvasamīkṣānyāyakaṇikayoḥ kṛta iti neha pratamyate vistarabhayāt //26. //
#udāsīnānāmapi caivaṃ siddhiḥ# /
bhāṣyasya sugamam

Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc