ભામતિ · અધ્યાય 19

#સમુદાય ઉભયહેતુકે ઽપિ તદપ્રાપ્તિઃ# ।
અવાન્તરસંગતિમાહ-- #વૈશેષિકરાદ્ધાન્ત ઇતિ# ।
વૈશેષિકાઃ ખલ્વર્ધવૈનાસિકાઃ ।
તે હિ પરમાણ્વાકાશાદિક્કાલાત્મમનસાં ચ સામાન્યવિશેષસમવાયાનાં ચ ગુણાનાં ચ કેષાઞ્ચિન્નિત્યત્વમભ્યુપેત્ય શેષાણાં નિરન્વયવિનાશમુપયન્તિ, તેન તેર્ઽધવૈનાશિકાઃ ।
તેન તદુપન્યાસો વૈનાશિકત્વસામ્યેન સર્વવૈનાશિકાન્ સ્મારયતીતિ તદનન્તરં વૈનાશિકમતનિરાકરણમિતિ ।
અર્ધવૈનાશિકાનાં સ્થિરભાવવાદીનાં સમુદાયારમ્ભ ઉપપદ્યેતાપિ, ક્ષણિકભાવવાદીનાં ત્વસૌ દૂરાપેત ઇત્યુપપાદયિષ્યામઃ ।
તેન #નતરામ્#ઇત્યુક્તમ્ ।
તદિદં દૂષણાય વૈનાશિકમતમુપન્યસિતું તત્પ્રકારભેદાનાહ-- #સ ચ બહુપ્રકાર ઇતિ# ।
વાદિવૈચિત્ર્યાત્ ખલુ , કેચિત્સર્વાસ્તિત્વમેવ રાદ્ધાન્તં પ્રતિપદ્યન્તે કેચિજ્ઝાનમાત્રાસ્તિત્વમ્ ।
કેચિત્સર્વશૂન્યતામ્ ।
અથ ત્વત્રભવતાં સર્વજ્ઞાનાં તત્ત્વપ્રતિપત્તિભેદો ન સંભવતિ,તત્ત્વસ્યૈકરૂપ્યાદિત્યેતદપરિતોષેણાહ-- #વિનેયભેદાદ્વા# ।
હીનમધ્યમોત્કૃષ્ટધિયો હિ શિષ્યા ભવન્તિ ।
તત્ર યે હીનમતયસ્તે સર્વાસ્તિત્વવાદેન તદાશયાનુરોધાચ્છૂન્યતાયામવતાર્યન્તે ।
યે તુ મધ્યમાસ્તે જ્ઞાનમાત્રાસ્તિત્વેન શૂન્યતાયાવતાર્યન્તે ।
યે તુ પ્રકૃષ્ટમતયસ્તેભ્યઃ સાક્ષાદેવ શૂન્યતાતત્ત્વં પ્રતિપાદ્યતે ।
યથોક્તં બોધચિત્તવિવરણે-- દેશના લોકનાથાનાં સત્ત્વાશયવશાનુગાઃ ।
ભિદ્યન્તે બહુધા લોક ઉપાયૈર્બહુભિઃ પુનઃ

ગમ્ભીરોત્તાનભેદેન ક્વચિચ્ચોભયલક્ષણા ।
ભિન્નાપિ દેશનાભિન્ના શૂન્યતાદ્વયલક્ષણા

ઇતિ ।
યદ્યપિ વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકયોરવાન્તરમતભેદો ઽસ્તિ, તથાપિ સર્વાસ્તિતાયામસ્તિ સંપ્રતિપત્તિરિત્યેકીકૃત્યોપન્યાસઃ ।
તથા ચ ત્રિત્વમુપપન્નમિતિ ।
પૃથિવી ખરસ્વભાવા, આપઃ સ્નેહસ્વભાવાઃ, અગ્નિરુષ્ણસ્વભાવઃ, વાયુરીરણસ્વભાવઃ ।
ઈરણં પ્રેરણમ્ ।
ભૂતભૌતિકાનુક્ત્વા ચિત્તચૈત્તિકાનાહ-- #તથા રૂપેતિ# ।
રૂપ્યન્તે એભિરિતિ રૂપ્યન્ત ઇતિ ચ વ્યુત્પત્યા સવિષયાણીન્દ્રિયાણિ રૂપસ્કન્ધઃ ।
યદ્યપિ રૂપ્યમાણાઃ પૃથિવ્યાદયો બાહ્યાસ્તથાપિ કાયસ્થત્વાદ્વા ઇન્દ્રિયસંબન્ધાદ્વા ભવન્ત્યાધ્યાત્મિકાઃ ।
વિજ્ઞાનસ્કન્ધો ઽહમિત્યાકારો રૂપાદિવિષય ઇન્દ્રિયાદિજન્યો વા દણ્ડાયમાનઃ ।
વેદનાસ્કન્ધો યા પ્રિયાપ્રિયાનુભયવિષયસ્પર્શે સુઃખદુઃખતદ્રહિતવિશેષાવસ્થા ચિત્તસ્ય જાયતે સ વેદનાસ્કન્ધઃ ।
સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ સવિકલ્પપ્રત્યયઃ સંજ્ઞાસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસઃ, યથા ડિત્થઃ કુણ્ડલી ગૌરો બ્રાહ્મણો ગચ્છતીત્યેવઞ્જાતીયકઃ ।
સંસ્કારસ્કન્ધો રાગાદયઃ ક્લેશાઃ,ઉપક્લેશાશ્ચ મદમાનાદયઃ, ધર્માધર્મૌ ચેતિ ।
તદેતેષાં સમુદાયઃ પઞ્ચસ્કન્ધી ।
#તસ્મિન્નુભયહેતુકે ઽપીતિ# ।
બાહ્યે પૃથિવ્યા દ્વ્યણુહેતુકે ભૂતભૌતિકસમુદાયે, રૂપવિજ્ઞાનાદિસ્કન્ધહેતુકે ચ સમુદાય આધ્યાત્મિકે ઽભિપ્રેયમાણે તદપ્રાપ્તિસ્તસ્ય સમુદાયસ્યાયુક્તતા ।
#કુતઃ ।
સમુદાયિનામચેતનત્વાત્# ।
ચેતનો હિ કુલાલાદિઃ સર્વં મૃદ્દણ્ડાદ્યુપસંહૃત્ય સમુદાયાત્મકં ઘટમારચયન્ દૃષ્ટઃ ।
નહ્યસતિ મૃદ્દણ્ડાદિવ્યાપારીણિ વિદુષિ કુલાલે સ્વયમચેતના મૃદ્દણ્ડાદયો વ્યાપૃત્ય જાતુ ઘટમારચયન્તિ ।
ન ચાસતિ કુવિન્દે તન્તુવેમાદયઃ પટં વયન્તે ।
તસ્માત્ કાર્યોત્પાદસ્તદનુગુણકારણસમવધાનાધીનસ્તદભાવે ન ભવતિ ।
કાર્યોત્પાદાનુગુણં ચ કારણસમવધાનં ચેતનપ્રેક્ષાધીનમસત્યાં ચેતનપ્રેક્ષાયાં ન ભવિતુમુત્સહત ઇતિ કાર્યોત્પત્તિશ્ચેતનપ્રેક્ષાધીનત્વવ્યાપ્તા વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યા ચેતનાનધિષ્ઠિતેભ્યઃ કારણેભ્યો વ્યાવર્તમાના ચેતનાધિષ્ઠિતત્વ અવાવતિષ્ઠત ઇતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
યદ્યુચ્યેત અદ્ધા ચેતનાધીનૈવ કાર્યોત્પત્તિઃ, અસ્તિ તુ ચિત્તં ચેતનં , તદ્ધીન્દ્રિયાદિવિષયસ્પર્શે સત્યભિજ્વલત્ તત્કારણચક્રં યથાયથા કાર્યાય પર્યાપ્તં તથાતથા પ્રકાશયદચેતનાનિ કારણાન્યધિષ્ઠાય કાર્યમભિનિર્વર્તયતીતિ, તત્રાહ-- #ચિત્તાભિજ્વલનસ્ય ચ સમુદાયસિદ્ય્ધધીનત્વાત્# ।
ન ખલુ બાહ્યાભ્યાન્તરસમુદાયસિદ્ધિમન્તરેણ ચિત્તાભિજ્વલનં , તતસ્તુ તામિચ્છન્ દુરુત્તરમિતરેતરાશ્રયમાવિશેદિતિ ।
ન ચ પ્રાગ્ભવીયા ચિત્તાભિદીપ્તિરુત્તરસમુદાયં ઘટયતિ ।
ઘટનસમયે તસ્યાશ્ચિરાતીતત્વેન સામર્થ્યવિરહાત્ ।
અસ્મદ્રાદ્ધાન્તવદન્યસ્ય #ચેતનસ્ય ભોક્તુઃ પ્રશાસિતુર્વા સ્થિરસ્ય સંઘાતકર્તુરનભ્યુપગમાત્# ।
કારણવિન્યાસભેદં હિ વિદ્વાન્ કર્તા ભવતિ ।
ન ચાન્વયવ્યતિરેકાવન્તરેણ તદ્ધિન્યાસભેદં વેદિતુમર્હતિ ।
નચ સક્ષમિકો ઽન્વયવ્યતિરેકકાલાવસ્થાયી જ્ઞાતુમન્વયવ્યતિરેકાવુત્સહતે ।
અત ઉક્તમ્-- #સ્થિરસ્યેતિ# ।
યદ્યુચ્યેત અસમવહિતાન્યેવ કારણાનિ કાર્યં કરિષ્યન્તિ પરસ્પરાનપેક્ષાણિ, કૃતમત્ર સમવધાયયિત્રા ચેતનેનેત્યત આહ-- #નિરપેક્ષપ્રવૃત્ત્યભ્યુપગમે ચેતિ# ।
યદ્યુચ્યતે અસ્ત્યાલયવિજ્ઞાનમહઙ્કારાસ્પદં પૂર્વાપરાનુસંઘાતૃ, તદેવ કારણાનાં પ્રતિસંઘાતૃ ભવિષ્યતીતિ,તત્રાહ-- #આશયસ્યાપીતિ# ।
યત્ ખલ્વેકં યદિ સ્થિરમાસ્થીયેત તતો નામાન્તરેણાત્મૈવ ।
અથ ક્ષણિકં, તત ઉક્તદોષાપત્તિઃ ।
નચ તત્સંતાનસ્તસ્યાન્યત્વે નામાન્તરેણાત્માભ્યુપગતો ઽનન્યત્વે ચ વિજ્ઞાનમેવ ,તચ્ચ ક્ષણિકમેવેત્યુક્તદોષાપત્તિઃ ।
આશેરતે ઽસ્મિન્ કર્માનુભવવાસના ઇત્યાશય આલયવિજ્ઞાનં તસ્ય ।
અપિ ચ પ્રવૃત્તિઃ સમુદાયિનાં વ્યાપારઃ ।
નચ ક્ષણિકાનાં વ્યાપારો યુજ્યતે ।
વ્યાપારો હિ વ્યાપારદાશ્રયસ્તત્કારણકશ્ચ લોકે પ્રસિદ્ધઃ ।
તેન વ્યાપારવતા વ્યાપારાત્પૂર્વં વ્યાપારસમયે ચ ભવિતવ્યમ્ ।
અન્યથા કારણત્વાશ્રયત્વયોરયોગાત્ ।
ન ચ સમસમયયોરસ્તિ કાર્યકારણભાવઃ ।
નાપિ ભિન્નકાલયોરાધારાધેયભાવઃ ।
તથા ચ ક્ષણિકત્વહાનિરિત્યાહ-- #ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાચ્ચેતિ

ઇતરેતરપ્રત્યયત્વાદિતિ ચેન્નોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાત્ ।
યદ્યપીતિ# ।
અયમર્થઃ-- સંક્ષેપતો હિ પ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણમુક્તં બુદ્ધેન ઽઇદં પ્રત્યયફલમ્ઽ ઇતિ ।
ઽઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા સ્થિતૈષા ધર્માણાં ધર્મતાઽ ।
ઽધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામકતા પ્રતીત્યસમુત્પાદાનુલોમતાઽઇતિ ।
અથ પુનરયં પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં ભવતિ હેતૂપનિબન્ધતશ્ચ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચ ।
સ પુનર્દ્વિવિધો-- બાહ્ય આધ્યાત્મિકશ્ચ ।
તત્ર બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ-- યદિદં બીજાદઙ્કુરો ઽઙ્કુરાત્પત્રં પત્રાત્કાણ્ડં કાણ્ડાન્નાલો નાલાદ્ગર્ભો ગર્ભાચ્છૂકઃ શૂકાત્પુષ્પં પુષ્પાત્ફલમિતિ ।
અસતિ બીજે ઽઙ્કુરો ન ભવતિ, યાવદસતિ પુષ્પે ફલં ન ભવતિ ।
સતિ તુ બીજે ઽઙ્કુરો ભવતિ, યાવત્ પુષ્પે સતિ ફલમિતિ ।
તત્ર બીજસ્ય નૈવં ભવતિ જ્ઞાનમહમઙ્કુરં નિર્વર્તયામીતિ ।
. અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવતિ જ્ઞાનમહં બીજેન નિર્વર્તિત ઇતિ ।
એવં યાવત્પુષ્પસ્ય નૈવં ભવત્યહં ફલં નિર્વર્તયામીતિ ।
એવં ફલસ્યાપિ નૈવં ભવત્યહં પુષ્પેણાભિનિર્વર્તિતમિતિ ।
તસ્માદસત્યપિ ચૈતન્યે બીજાદીનામસત્યપિ ચાન્યસ્મિન્નધિષ્ઠાતરિ કાર્યકારણભાવનિયમો દૃશ્યતે ।
ઉક્તો હેતૂપનિબન્ધઃ ।
પ્રત્યયોપનિબન્ધઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યોચ્યતે ।
પ્રત્યયો હેતૂનાં સમવાયઃ ।
હેતું હેતું પ્રત્યયન્તે હેત્વન્તરાણીતિ,તેષામયમાનાનાં ભાવઃ પ્રત્યયઃ ।
સમવાય ઇતિ યાવત્ ।
યથા ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાદ્બીજહેતુરઙ્કુરો જાયતે ।
તત્ર ચ પૃથિવીધાતુર્બીજસ્ય સંગ્રહકૃત્યં કરોતિ યતો ઽઙ્કુરઃ કઠિનો ભવતિ, અબ્ધાતુર્બીજં સ્નેહયતિ, તેજોધાતુર્બીજં પરિપાચયતિ, વાયુધાતુર્બીજમભિનિર્હરતિ યતો ઽઙ્કુરો બીજાન્નિર્ગચ્છતિ, આકાશધાતુર્બીજસ્યાનાવરણકૃત્યં કરોતિ, ઋતુરપિ બીજસ્ય પરિણામં કરોતિ, તદેતેષામવિકલાનાં ધાતૂનાં સમવાયે બીજે રોહિત્યઙ્કુરો જાયતે નાન્યથા ।
તત્ર પૃથિવીધાતોર્નૈવં ભવત્યહં બીજસ્ય સંગ્રહકૃત્યં કરોમીતિ,યાવદૃતોર્નૈવં ભવત્યહં બીજસ્ય પરિણામં કરોમીતિ ।
અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવત્યહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્નિર્વર્તિત ઇતિ ।
તથાધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં ભવતિ હેતૂપનિબન્ધતઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચ ।
તત્રાસ્ય હેતૂપનિબન્ધો યદિદમવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા યાવજ્જાતિપ્રત્યયં જરામરણાદય ઉદપત્સ્યન્ત ।
તત્રાવિદ્યાયા નૈવં ભવત્યહં સંસ્કારાનભિનિર્વર્તયામીતિ ।
સંસ્કારાણામપિ નૈવં ભવતિ વયમવિદ્યયા નિર્વર્તિતા ઇતિ ।
એવં યાવજ્જાત્યા અપિ નૈવં ભવત્યહં જરામરણાદ્યભિનિર્વર્તયામીતિ ।
જરામરણાદીનામપિ નૈવં ભવતિ વયં જાત્યાદિભિર્નિર્વર્તિતા ઇતિ ।
અથ ચ સત્સ્વવિદ્યાદિષુ સ્વયમચેતનેષુ ચેતનાન્તરાનધિષ્ઠિતેષ્વપિ સંસ્કારાદીનામુત્પત્તિઃ,બીજાદિષ્વિવ સત્સ્વચેતનેષુ ચેતનાન્તરાનધિષ્ઠિતેષ્વપ્યઙ્કુરાદીનામ્ ।
ઇદં પ્રતીત્ય પ્રાપ્યેદમુત્પદ્યત ઇત્યેતાવન્માત્રસ્ય દૃષ્ટત્વાચ્ચેતનાધિષ્ઠાનસ્યાનુપલબ્ધેઃ ।
સો ઽયમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ ।
અથ પ્રત્યયોપનિબન્ધઃ-- પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતૂનાં સમવાયાદ્ભવતિ કાયઃ ।
તત્ર કાયસ્ય પૃથિવીધાતુઃ કાઠિન્યં નિર્વર્તયતિ ।
અબ્ધાતુઃ સ્નેહયતિ કાયમ્ ।
તેજોધાતુઃ કાયસ્યાશિતપીતે પરિપાચયતિ ।
વાયુધાતુઃ કાયસ્ય શ્વાસાદિ કરોતિ ।
આકાશધાતુઃ કાયસ્યાન્તઃ સુષિરભાવં કરોતિ ।
યસ્તુ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાર્યસંયુક્તં સાસ્રવં ચ મનોવિજ્ઞાનં,સો ઽયમુચ્યતે વિજ્ઞાનધાતુઃ ।
યદા હ્યાધ્યાત્મિકાઃ પૃથિવ્યાદિધાતવો ભવન્ત્યવિકલાસ્તદા સર્વેષાં સમવાયાદ્ભવતિ કાયસ્યોત્પત્તિઃ ।
તત્ર પૃથિવ્યાદિધાતૂનાં નૈવં ભવતિ વયં કાયસ્ય કાઠિન્યાદિ નિર્વર્તયામ ઇતિ ।
કાયસ્યાપિ નૈવં ભવતિ જ્ઞાનમહમેભિઃ પ્રત્યયૈરભિનિર્વર્તિત ઇતિ ।
અથ ચ પૃથિવ્યાદિધાતુભ્યો ઽચેતનેભ્યશ્ચેતનાન્તરાનધિષ્ઠિતેભ્યો ઽઙ્કુરસ્યેવં કાયસ્યોત્પત્તિઃ ।
સો ઽયં પ્રતીત્યસમુત્પાદો દૃષ્ટત્વાન્નાન્યથયિતવ્યઃ ।
તત્રૈતેષ્વેવ ષટ્સુ ધાતુષુ યૈકસંજ્ઞા, પિણ્ડસંજ્ઞા, નિત્યસંજ્ઞા, સુઃખસંજ્ઞા,
સત્ત્વસંજ્ઞા,પુદ્ગલસંજ્ઞા, મનુષ્યસંજ્ઞા, માતૃદુહિતૃસંજ્ઞા, અહઙ્કારમમકારસંજ્ઞા, #સેયમવિદ્યા#સંસારાનર્થસંભારસ્ય મૂલકારણં, તસ્યામવિદ્યાયાં સત્યાં #સંસ્કારા#રાગદ્વેષમોહા વિષયેષુ પ્રવર્તન્તે ।
વસ્તુવિષયા વિજ્ઞ #પ્તિર્વિજ્ઞાનં ,#વિજ્ઞાનાચ્ચત્વારો રૂપિણ ઉપાદાનસ્કન્ધાસ્તન્નામ, તાન્યુપાદાય રૂપમભિનિર્વર્તતે ।
તદૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય #નામરૂપં#નિરુચ્યતે શરીરસ્યૈવ કલલબુદ્દુદાદ્યવસ્થા નામરૂપસંમિશ્રિતાનીન્દરિયાણિ #ષડાયતનં,#નામરૂપેન્દ્રિયાણાં ત્રયાણાં સંનિપાતઃ #સ્પર્શઃ,#સ્પર્શાદ્વેદના સુખાદિકા, વેદનાયાં સત્યાં કર્તવ્યમેતત્સુખં પુનર્મયેત્યધ્યવસાનન્ #તૃષ્ણા#ભવતિ ।
તત #ઉપાદાનં#વાક્કાયચેષ્ટા ભવતિ ।
તતો #ભવો#ભવત્યસ્માજ્જન્મેતિ ભવો ધર્માધર્મૌ, તદ્ધેતુકઃ સ્કન્ધપ્રાદુર્ભાવો #જાતિઃ#જન્મ ।
જન્મહેતુકા ઉત્તરે #જરાંરણા#દયઃ ।
જાતાનાં સ્કન્ધાનાં પરિપાકો #જરા# ।
સ્કન્ધાનાં નાશો #મરણમ્# ।
મ્રિયમાણસ્ય મૂઢસ્ય સાભિષઙ્ગસ્ય પુત્રકલત્રાદાવનતર્દાહઃ #શોકઃ# ।
તદુત્થં પ્રલપનં હા માતઃ,હા તાત, હા ચ મે પુત્રકલત્રાદીતિ #પરિદેવના# ।
પઞ્ચવિજ્ઞાનકાર્યસંયુક્તમસાધ્યનુભવનન્ #દુઃખમ્# ।
માનસં ચ દુઃખન્ #દૌર્મનસ્યમ્ ।
એવઞ્જાતીયકા#શ્ચોપાયાસ્ત ઉપક્લેશા ગૃહ્યન્તે ।
તે ઽમી પરસ્પરહેતુકાઃ, જન્માદિહેતુકા અવિદ્યાદયો ઽવિદ્યાદિહેતુકાશ્ચ જન્માદયો ઘટીયન્ત્રવદનિશમાવર્તમાનાઃ સન્તીતિ તદેતૈરવિદ્યાદિભિ #રાક્ષિપ્તઃ સંઘાત#ઇતિ ।
તદેતદ્દૂષયતિ- #- તન્ન#કુતઃ, #ઉત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાદિતિ# ।
અયમભિસંધિઃ-- યત્ ખલુ હેતૂપનિબન્ધં કાર્યં તદન્યાનપેક્ષં હેતુમાત્રાધીનોત્પાદત્વાદુત્પદ્યતાં નામ ।
પઞ્ચસ્કન્ધસમુદાયસ્તુ પ્રત્યયોપનિબદ્ધો ન હેતુમાત્રાધીનોત્પત્તિઃ ।
. અપિ તુ નાનાહેતુસમવધાનજન્મા ।
ન ચ ચેતનમન્તરેણાન્યઃ સંનિધાપયિતાસ્મિ કારણાનામિત્યુક્તમ્ ।
બીજાદઙ્કુરોત્પત્તેરપિ પ્રત્યયોપનિબદ્ધાયા વિવાદાધ્યાસિતત્વેન પક્ષનિક્ષિપ્તત્વાત્, પક્ષેણ ચ વ્યભિચારોદ્ભાવનાયામતિપ્રસઙ્ગેન સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અનપેક્ષા એવાન્ત્યક્ષણપ્રાપ્તાઃ ક્ષિત્યાદયો ઽઙ્કુરમારભન્તે ।
તેષાં તૂપસર્પણપ્રત્યયવશાત્પરસ્પરસમવધાનમ્ ।
ન ચૈકસ્માદેવ કારણાત્કાર્યસિદ્ધેઃ કિમન્યૈઃ કારણૈરિતિ વાચ્યમ્ ।
કારણચક્રાનન્તરં કાર્યોત્પાદાત્ સિદ્ધમિત્યેવ નાસ્તિ ।
ન ચૈકો ઽપિતત્કારણસમર્થં ઇત્યન્ય ઉદાસત ઇતિ યુક્તમ્ ।
નહિ તે પ્રેક્ષાવન્તો યેનૈસમાલોચયેયુરસ્માસુ સમર્થ એકો ઽપિ કાર્યે ઇતિ કૃતં નઃ સંનિધિનેતિ ।
કિન્તૂપસર્પણપ્રત્યયાધીનપરસ્પરસંનિધાનોત્પાદા નાનુત્પત્તું નાપ્યસંનિધાતુમીશતે ।
તાંશ્ચ સર્વનનપેક્ષાન્ પ્રતીત્ય કાર્યમપિ ન નેત્પત્તુમર્હતિ ।
નચ સ્વમહિમ્ના સર્વે કાર્યમુત્પાદયન્તો ઽપિ નાનાકાર્યાણામીસતે તત્રૈવ તેષાં સામર્થ્યાત્ ।

ન ચ કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃ, સામગ્ર્યા એકત્વાત્ ।
તદ્ભેદસ્ય ચ કાર્યાનાનાત્વહેતુત્વાત્તથા દર્શનાત્ ।
તન્ન ।
યદ્યન્ત્યક્ષણપ્રાપ્તા અનપેક્ષાઃ સ્વકાર્યોપજનને, હન્તાનેન ક્રમેણ તતઃ પૂર્વે તતઃ પૂર્વે સર્વ એવાનપેક્ષાસ્તત્તત્સ્વકાર્યોપજનન ઇતિ કુસૂલસ્થત્વાવિશેષે ઽપિ યેન બીજક્ષણેન કુસૂલસ્થેન સ્વકાર્યક્ષણપરમ્પરયાઙ્કુરોત્પત્તિસમર્થો બીજક્ષણો જનયિતવ્યઃ સો ઽનપેક્ષ એવ બીજક્ષણઃ સ્વકાર્યોપજનને એવં સર્વ એવ તદન્તરાનન્તપવર્તિનો બીજક્ષણ અનપેક્ષા ઇતિ કુસૂલનિહિતબીજ એવ સ્યાત્ કૃતી કૃષીવલઃ કૃતમસ્ય દુઃખબહુલેન કૃષિકર્મણા ।
યેન હિ બીજક્ષણેન સ્વક્ષણપરમ્પરયાઙ્કુરો જનયિતવ્યસ્તસ્યાનપેક્ષાસૌ ક્ષણપરમ્પરા કુસૂલ એવાઙ્કુરં કરિષ્યતીતિ ।
તસ્માત્પરસ્પરાપેક્ષા એવાન્ત્યા વા મધ્યા વા પૂર્વે વા ક્ષણાઃ કાર્યોપજનન ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
યથાહુઃ-- ઽન કિઞ્ચિદેકમેકસ્માત્સામગ્ર્યાઃ સર્વસંભવઃઽ ઇતિ ।
તચ્ચેદં સમવધાનં કારણાનાં વિન્યાસભેદતત્પ્રયોજનાભિજ્ઞપ્રેક્ષાવત્પૂર્વકં દૃષ્ટમિતિ નાચેતનાદ્ભવિતુમર્હતિ ।
તદિદમુક્તમ્-- #ભવેદુપપન્નઃ સંઘાતો યદિ સંઘાતસ્ય કિઞ્ચિન્નિમિત્તમવગમ્યેતેતિ ।
ઇતરેતરપ્રત્યયત્વે ઽપીતિ# ।
ઇતરેતરહેતુત્વે ઽપીત્યર્થઃ ।
ઉક્તમભિસંધિમવિદ્વાન્ પરિચોદયતિ-- #નન્વવિદ્યાદિભિરર્થાદાક્ષીપ્યત ઇતિ# ।
પરિહરતિ-- #અત્રોચ્યતે, યદિ તાવદિતિ# ।
કિમાક્ષેપ ઉત્પાદનમ્,આહો જ્ઞાપનમ્ ।
તત્ર ન તાવત્ કારણમન્યથાનુપપદ્યમાનં કાર્યમુત્પાદયતિ, કિન્તુ સ્વસામર્થ્યેન ।
તસ્માજ્જ્ઞાપનં વક્તવ્યમ્ ।
તથા ચ જ્ઞાપિતસ્યાન્યદુત્પાદકં વક્તવ્યમ્ ।
.તચ્ચ સ્થિરપક્ષે ઽપિ સત્યપિ ચ ભોક્તર્યઘિષ્ઠાતારં ચેતનમન્તરેણ ન સંભવતિ કિમઙ્ગ,પુનઃ ક્ષણિકેષુ ભાવેષુ ।
ભોક્તુર્ભોગેનાપિ કદાચિદાક્ષિપ્યેત સંઘાતઃ,સ તુ ભોક્તાપિ નાસ્તીતિ દૂરોત્સારિતત્વં દર્શયતિ-- #ભોક્તૃરહિતેષ્વિતિ# ।
અપિ ચ બહવ ઉપકાર્યોપકારકભાવેન સ્થિતાઃ કાર્યં જનયન્તિ ।
નચ ક્ષણિકપક્ષ ઉપકાર્યોપકારકભાવો ઽસ્તિ,ભાવસ્યોપકારાનાસ્પદત્વાત્ ।
ક્ષણસ્યાભેદ્યત્વાદનુપકૃતોપકૃતત્વાસંભવાત્ ।
કાલભેદેન વા તદુપપત્તૌ ક્ષણિકત્વવ્યાઘાતાત્ ।
તદિદમાહ-- #આશ્રયાશ્રયિશૂન્યેષુ ચેતિ ।
અથાયમભિપ્રાય ઇતિ# ।
યદા હિ પ્રત્યયોપનિબન્ધઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ભવેત્તદા ચેતનો ઽધિષ્ઠાતાપેક્ષેતાપિ, ન તુ પ્રત્યયોપનિબન્ધને ઽપિ તુ હેતૂપનિબન્ધઃ ।
તથાચ કૃતમધિષ્ઠાત્રા ।
હેતુઃ સ્વભાવત એવ કાર્યસંઘાતં કરિષ્યતિ કેવલ ઇતિ ભાવઃ ।
અસ્તુ તાવદ્યથા કેવલાધેતોઃ કાર્યં નોપજાયત ઇતિ, અન્યોન્યાશ્રયપ્રસઙ્ગો ઽસ્મિન્ પક્ષ ઇત્યાશયવાનાહ- #- કથં તમેવેતિ# ।
સંપ્રતિ પ્રત્યયોપનિબન્ધનં પ્રતીત્યસમુત્પાદમાસ્તાય ચોદયતિ-- #અથ મન્યસે સંઘાતા એવેતિ# ।
અસ્થિરા અપિ હિ ભાવાઃ સદા સંહતા એવોદયન્તે વ્યન્તે ચ ।
ન પુનરતિસ્તતો ઽવસ્થિતાઃ કેનચિત્ પુઞ્જીક્રિયન્તે ।
તથા ચ કૃતમત્ર સંહન્ત્રા ચેતનેનેતિ ભાવઃ ।
#અનાદૌ#ઇતિ પરસ્પરાશ્રયં નિવર્તયતિ ।
તદેતદ્વિકલ્પ્ય દૂષયતિ-- #તથાપિ સંઘાતાદિતિ# ।
સ ખલુ સંઘાતસંતતિવર્તિ ધર્માધર્માહ્વયઃ સંસ્કારસંતાનો યથાયથં સુખદુઃખે જનયન્નાગન્તુકં કઞ્ચનાનાસાદ્ય સ્વત એવ જનયેત્,આસાદ્ય વા ।
અનાસાદ્યજનને સદૈવ સુખદુઃખે જનયેત્, સમર્થસ્યાનપેક્ષસ્યાક્ષેપાયોગાત્ ।
આસાદ્ય જનને તદાસાદનકારણં પ્રેક્ષાવાનભ્યુપેયઃ ।
તથાચ ન પ્રત્યયોપનિબન્ધનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ ।
તસ્માદનેનાગતન્તુકાનપેક્ષસ્ય સંધાતસંતાનસ્યૈવ સદૃશજનને વિસદૃશજનને વા સ્વભાવ આસ્થેયઃ ।
તથા ચ ભાષ્યોક્તં દૂષણમિતિ ।
#અપિ ચ યદ્ભોગાર્થઃ સંઘાતઃ સ્યાદિતિ# ।
અપ્રાપ્તભોગો હિ ભોગમાપ્તુકામસ્તત્સાધને પ્રવર્તત ઇતિ પ્રત્યાત્મસિદ્ધમ્ ।
સેયં પ્રવૃત્તિર્ભોગાદન્યસ્મિન્ સ્થિરે ભોક્તરિ ભોગતત્સાધનસમયવ્યાપિનિ કલ્પ્યતે નાસ્થિરે ।
નચ ભોગાદનન્યસ્મિન્ ।
નહિ ભોગો ભોગાય કલ્પતે નાપ્યન્યો ભોગાયાન્યસ્ય ।
એવં મોક્ષે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તત્ર બુભુક્ષુમુમુક્ષૂ ચેત્ સ્થિરાવાસ્થીયેયાતાં તદાભ્યુપેતહાનમ્, અસ્થૈર્યા વા પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
#ન તુ સંઘાતઃ સિધ્યેદ્ભોક્ત્રભાવાદિતિ# ।
ભોક્ત્રભાવેન પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ કર્ત્રભાવઃ ।
તતઃ કર્મભાવાત્સંઘાતાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ

॥
#ઉત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધાત્# ।
પૂર્વસૂત્રેણ સંગતિમસ્યાહ-- #ઉક્તમેતદિતિ# ।
હેતૂપનિબન્ધનં પ્રતીત્યસમુત્પદમભ્યુપેત્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દૂષિતઃ ।
સંપ્રતિ હેતૂપનિબન્ધનમપિ તં દૂષયતીત્યર્થઃ ।
દૂષણમાહ-- #ઇદમિદાનીમિતિ ।
નિરુધ્યમાનસ્યેતિ# ।
ન તાવદ્વૈશેષિકવન્નિરોધકારણસાંનિધ્યં નિરુધ્યમાનત્વં વક્તવ્યમ્ ।
નિરુદ્ધત્વં ચ ચિરનિરુદ્ધત્વં વિવક્ષિતત્વં, તથા ચોભયોરપ્યભાવગ્રસ્તત્વાદ્ધેતુત્વાનુપપત્તિઃ ।
શઙ્કતે-- #અથ ભાવભૂત ઇતિ# ।
કારણસ્ય હિ કાર્યોત્પાદાત્ પ્રાક્કાલસત્તાર્ઽથવતી ન કાર્યકાલા, તદા કાર્યસ્ય સિદ્ધત્વેન તત્સિદ્ય્ધર્થાયાઃ સત્તાયા અનુપયોગાદિતિ ભાવઃ ।
તદેતલ્લોકદૃષ્ટ્યા દૂષયતિ-- #ભાવભૂતસ્યેતિ# ।
ભૂત્વા વ્યાપૃત્ય ભાવાઃ પ્રયેણ હિ કાર્યં કુર્વન્તો લોકે દૃશ્યન્તે ।
તથા ચ સ્થિરત્વમ્, ઇતરથા તુ લોકવિરોધ ઇતિ ।
પુનઃ શઙ્કતે-- #અથ ભાવ એવેતિ# ।
યથાહુઃ-- ઽભૂતિર્યેષાં ક્રિયા સૈવ કારકં સૈવ ચોચ્યતે ઽઇતિ ।
ભવત્યેવં વ્યાપારવત્તા તથાપિ ક્ષણિકસ્ય ન કારણત્વમિત્યાહ-- #તથાપિ નૈવોપપદ્યતે#ક્ષણિકસ્ય કારણભાવઃ ।
મૃત્સુવર્ણકારણા હિ ઘટાદયશ્ચ રૂચકાદય મૃત્સુવર્ણાત્માનો ઽનુભૂયન્તે ।
યદિ ચ ન કાર્યસમયે કારણં સત્ કથં તેષાં તદાત્મનાનુભાવઃ ।
નચ કારણસાદૃશ્યં કાર્યસ્ય ન તુ તાદાત્મ્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
અસતિ કસ્યચિદ્રૂપસ્યાનુગમે સાદૃશ્યસ્યાપ્યનુપપત્તેઃ ।
અનુગમે વા તદેવ કારણં, તથા ચ તસ્ય કાર્યતાદાત્મ્યમિતિ સિદ્ધિમક્ષણિકત્વમિત્યર્થઃ ।
સર્વથા વૈલક્ષણ્યે તુ હેતુફલભાવસ્તન્તુઘટાદાવપિ પ્રાપ્તં ઇત્યતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ-- #વિનૈવ વેતિ# ।
નચ તદ્ભાવભાવો નિયામકઃ, તસ્યૈકસ્મિન્ ક્ષણે ઽશક્યગ્રહત્વાત્, સામાન્યસ્ય ચાકારણત્વાત્ ।
કારણત્વે વા ક્ષણિકત્વહાનેરસ્મત્પક્ષપાતપ્રસઙ્ગચ્ચેતિ ભાવઃ ।
અપિ ચ ચોત્પાદનિરોધયોર્વિકલ્પત્રયે ઽપિ વસ્તુનઃ શાશ્વતત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ-- #અપિ ચોત્પાદનિરોધૌ નામેતિ# ।
પર્યાયત્વાપાદને ઽપિ નિત્યત્વાપાદનં મન્તવ્યમ્ ।
#વસ્તૂત્પાદનિરોધાભ્યામસંસૃષ્ટમિતિ વસ્તુનઃ શાશ્વતત્વપ્રસઙ્ગઃ# ।
સંસર્ગે ઽપ્યસતા સંસર્ગાનુપપત્તેઃ ।
સત્ત્વાભ્યુપગમે શાશ્વત શાશ્વતત્વમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
શેષં નિગદવ્યાખ્યાતમ્

#અસતિ પ્રતિજ્ઞોપરોધો યૌગપદ્યમન્યથા# ।
નીલાભાસસ્ય હિ ચિત્તસ્ય નીલાદાલમ્બનપ્રત્યયાન્નીલાકારતા ।
સમનન્તરપ્રત્યયાત્પૂર્વવિજ્ઞાનાદ્બોધરૂપતા ।
ચક્ષુષો ઽધિપતિપ્રત્યયાદ્રૂપગ્રહણપ્રતિનિયમઃ ।
આલોકાત્સહકારિપ્રત્યયાધેતોઃ સ્પષ્ટાર્થતા ।
એવં સુખાદીનામપિ ચૈત્તાનાં ચિત્તાભિન્નહેતુજાનાં ચત્વાર્યોતાન્યેવ કારણાનિ ।
સેયં પ્રતિજ્ઞા ચતુર્વિધાન્ હેતૂન્ પ્રતીત્ય ચિત્તચૈત્તા ઉત્પદ્યન્ત ઇત્યભાવકારણત્વ ઉપરુધ્યેત ।
#અથોત્તરક્ષણોત્પત્તિં યાવત્તાવદવતિષ્ઠત ઇતિ# ।
ઉત્પત્તિરુત્પદ્યમાનાદ્ભાવાદભિન્ના, તથા ચ ક્ષણિકત્વહાનિરિતિ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ

#પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધાપ્રાપ્તિરવિચ્છેદાત્# ।
ભાવપ્રતીપા સંખ્યા બુદ્ધિઃ પ્રતિસંખ્યા , તયા નિરોધઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ ।
સન્તમિમમસન્તં કરોમીત્યેવમાકારતા ચ બુદ્ધેર્ભાવપ્રતીપત્વમ્ ।
એતેનાપ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપિ વ્યાખ્યાતઃ ।
સંતાનગોચરો વા નિરોધઃ, સંતાનિક્ષણગોચરો વા ।
ન તાવત્સંતાનસ્ય નિરોધઃ સંભવતિ ।
હેતુફલભાવેન હિ વ્યવસ્થિતાઃ સંતાનિન એવોદયવ્યયધર્માણઃ સંતાનાઃ ।
તત્ર યો ઽસાવન્ત્યઃ સંતાની, યન્નિરોધાત્સંતાનોચ્છેદેન ભવિતવ્યમ્, સ કિં ફલં કિઞ્ચિદારભતે ન વા ।
આરભતે ચેત્, નાન્ત્યઃ ।
તથા ચ ન સંતાનોચ્છેદઃ ।
અનારમ્ભે તુ ભવેદન્ત્યઃ સઃ, કિન્તુ સ્યાદસન્, અર્થક્રિયાકારિતાયાઃ સત્તાલક્ષણસ્ય વિરહાત્ ।
તદસત્વે તજ્જનકમપ્યસજ્જનકત્વેનાસદિત્યનેન ક્રમેણાસન્તઃ સર્વ એવ સંતાનિન ઇતિ તત્સંતાનો નિતરામસન્નિતિ કસ્ય પ્રતિસંખ્યયા નિરોધ- ।
નચ સભાગાનાં સંતાનિનાં હેતુફલભાવઃ સંતાનઃ, તસ્ય વિસભાગોત્પાદો નિરોધઃ, વિસભાગોત્પાદક એવ ચક્ષણઃ સંતાનસ્યાન્ત્યઃ ।
તથાસતિ રૂપવિજ્ઞાનપ્રવાહે રસાદિવિજ્ઞાનોત્પત્તૌ સંતાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
કથઞ્ચિત્સારૂપ્યે વા વિસભાગે ઽપ્યન્તતઃ સત્તયા તદસ્તીતિ ન સંતાનોચ્છેદઃ ।
તદનેનાભિસંધિનાહ-- #સર્વેષ્વપિ સંતાનેષુ સંતાનિનામવિચ્છિન્નેનહેતુફલભાવેન સંતાનવિચ્છેદસ્યાસંભવાદિતિ ।
નાપિ ભાવગોચરૌ સંભવતઃ#પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધૌ ।
અત્ર તાવદુત્પન્નમાત્રાપ્રવૃત્તસ્ય ભાવસ્ય ન પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ સંભવતિ, તસ્ય પુરુષપ્રયત્નાપેક્ષાભાવાદિત્યસ્ત્યેવ દૂષણં, તથાપિ દોષાન્તરમુભયસ્મિન્નપિ નિરોધો બ્રૂતે-- #ન હિ ભાવાનામિતિ# ।
યતો નિરન્વયો વિનાશો ન સંભવત્યતો નિરૂપાખ્યો ઽપિ ન સંભવતિ, તેનૈવાન્વયિના રૂપેણ ભાવસ્ય નષ્ટસ્યાપ્યુપાખ્યેયત્વાત્ ।
નિરન્વયવિનાશાભાવે હેતુમાહ-- #સર્વાસ્વપ્યવસ્થાસ્વિતિ# ।
યદ્યદન્વયિરૂપં તત્તત્પરમાર્થસદ્ભાવઃ ।
અવસ્થાસ્તુ વિશેષાખ્યા ઉપજનાપાયધર્માણઃ, તાસાં સર્વસામનિર્વચનીયતયા સ્વતો ન પરમાર્થસત્ત્વમ્ ।
અન્વય્યેવ તુ રૂપં તાસાં તત્ત્વમ્ ।
તસ્ય ચ સર્વત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાન્ન વિનાશ ઇત્યવસ્થાવતો ઽવિનાશાન્નાવસ્થાનાં નિરન્વયો વિનાશ ઇતિ ।
તાસાં તત્ત્વસ્યાન્વયિનઃ સર્વત્રાવિચ્છેદાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
મૃત્પિણ્ડમૃદ્ઘટમૃત્કપાલાદિષુ સર્વત્ર મૃત્તત્ત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્ભવત્વેવમ્ ।
તપ્તોપલતલપતિતનષ્ટસ્ય તૂદબિન્દોઃ કિમસ્તિ રૂપમન્વયિ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનં, યેનાસ્ય ન નિરન્વયો નાશઃ સ્યાદિત્યત આહ-- #અસ્પષ્ટપ્રત્યભિજ્ઞાનાસ્વપીતિ# ।
અત્રાપિ તત્તોયં તેજસા માર્તણ્ડમણ્ડલમમ્બુદત્વાય નીયત ઇત્યનુમેયં, મૃદાદીનીમન્વયિનામવિચ્છેદદર્શનાત્ ।
શક્યં તત્ર વક્તુમ્ઽઉદમ્બિન્દૌ ચ સિન્ધૌ ચ તોયભાવોન ભિદ્યતે ।
વિનષ્ટે ઽપિ તતો બિન્દાવસ્તિ તસ્યાન્વયો ઽમ્બુધૌ ॥
ઽતસ્માન્ન કશ્ચિદપિ નિરન્વયો નાશ ઇતિ સિદ્ધમ્

#ઉભયથા ચ દોષાત્# ।
પરિકરઃ સામગ્રી સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય યમનિયમાદિઃ શ્રવણમનનાદિશ્ચ ।
માર્ગાઃ ક્ષણિકનૈરાત્મ્યાદિભાવનાઃ ।
અતિરોહિતમન્યત્

#આકાશો ચાવિશેષાત્# ।
એતદ્વ્યાચષ્ટે-- #યચ્ચ તેષામિતિ# ।
વેદપ્રામાણ્યે વિપ્રતિપન્નાનપિ પ્રતિશબ્દગુણાનુમેયત્વમાકાશસ્ય વક્તવ્યમ્ ।
તથાહિ-- જાતિમત્ત્વેન સામાન્યવિશેષસમવાયેભ્યો વિભક્તસ્ય શબ્દસ્યાસ્પર્શત્વે સતિ બાહ્યૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વેન ગન્ધાદિવદ્ગુણત્વમનુમિતમ્ ।
નાયમાત્મગુણો બાહ્યેન્દ્રિગોચરત્વાત્ ।
અત એવ ન મનોગુણઃ, તદ્ગુણાનામપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
ન પૃથિવ્યાદિગુણઃ, તદ્ગુણગન્ધાદિસાહચર્યાનુપલબ્ધેઃ ।
તસ્માદ્ગુણો ભૂત્વા ગન્ધાદિવદસાધારણેન્દ્રિયગ્રાહ્યો યદ્રવ્યમનુમાપયતિ તદાકાશં પઞ્ચમં ભૂતં વસ્ત્વિતિ ।
#અપિ ચાવરણાભાવમાકાશમિચ્છત ઇતિ# ।
નિષેધ્યનિષેધાધિકરણનિરૂપણાધીનનિરૂપણો નિષેધો નાસત્યધિકરણનિરૂપણે શક્યો નિરૂપયિતુમ્ ।
તચ્ચાવરણાભાવાધિકરણમાકાશં વસ્ત્વિતિ ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્

#અનુસ્મૃતેશ્ચ# ।
વિભજતે-- #અપિ વૈનાશિકઃ સર્વસ્ય વસ્તુન ઇતિ# ।
યસ્તુ સત્યપ્યેતસ્મિન્નુપલબ્ધૃસ્મર્ત્રોરન્યત્વે ઽપિ સમાનાયાં સંતતૌ કાર્યકારણભાવાત્ સ્મૃતિરુપપત્સ્યત ઇતિ મન્યમાનો ન પરિતુષ્યતિ તં પ્રતિ પ્રત્યભિજ્ઞાસમાજ્ઞાતપ્રત્યક્ષવિરોધમાહ-- #અપિ ચ દર્શનસ્મરણયોઃ કર્તરીતિ# ।
તતો ઽહમદ્રાક્ષીદિતિ પ્રતીયાત્,અહં સ્મરામ્યન્યસ્ત્વદ્રાક્ષીદિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યક્ષવિરોધપ્રપઞ્ચસ્તૂત્તરઃ ।
#આ જન્મનઃ આ ચોત્તમાદુચ્છ્વાસાત્# ।
આમરણાદિત્યર્થ- ।
નચ સાદૃશ્યનિબન્ધનં પ્રત્યભિજ્ઞાનં, પૂર્વાપરક્ષણદર્શિન એકસ્યાભાવે તદનુપપત્તેઃ ।
શઙ્કતે-- #તેમેદં સદૃશમિતિ# ।
અયમર્થઃ-- વિકલ્પપ્રત્યયો ઽયં, વિકલ્પશ્ચ સ્વાકારં બાહ્યતયાધ્યવસ્યતિ, ન તુ તત્ત્વતઃ પૂર્વાપરૌ ક્ષણૌ તયોઃ સાદૃશ્યં વા ગૃહ્ણાતિ ।
તત્કથમેકસ્યાનેકદર્શિનઃ સ્થિરસ્ય પ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
નિરાકરોતિ-- #ન ।
તેનેદમિતિ ભિન્નપદાર્થોપાદાનાદિતિ# ।
નાનાપદાર્થસંભિન્નવાક્યાર્થાભાસસ્તાવદયં વિકલ્પઃ પ્રથતે તત્રૈતે નાનાપદાર્થા ન પ્રથન્ત ઇતિ બ્રુવાણઃ સ્વસંવેદનં બાધેત ।
ન ચૈકસ્ય જ્ઞાનસ્ય નાનાકારત્વં સંભવતિ, એકત્વવિરોધાત્ ।
નચ તાવન્ત્યેવ જ્ઞાનાનીતિ યુક્તં, તથાસતિ પ્રત્યાકારં જ્ઞાનાનાં સમાપ્તેસ્તેષાં ચ પરસ્પરવાર્તાજ્ઞાનાભાવાન્નાનેત્યેવ ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્ પૂર્વાપરક્ષણતત્સાદૃશ્યગોચરત્વં જ્ઞાનસ્ય વક્તવ્યમ્ ।
ન ચૈતત્પૂર્વાપરક્ષણાવસ્થાયિનમેકં જ્ઞાતારં વિનેતિ ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ ।
યદ્યુચ્યેત અસ્ત્ય્તસ્મિન્ વિકલ્પે તેનેદં સદૃશમિતિ પદદ્વયપ્રયોગો ન ત્વિહ તત્તેદન્તાસ્પદૌ પદાર્થૌ તયોશ્ચ સાદૃશ્યમિતિ વિવક્ષિતમ્, અપિ ત્વેવમાકારતા જ્ઞાનસ્ય કલ્પિતેતિ, તત્રાહ-- #યદા હિ લોકપ્રસિદ્ધઃ પદાર્થ ઇતિ# ।
એકાધિકરણવિપ્રતિષિદ્ધધર્મદ્વયાભ્યુપગમો વિવાદઃ ।
તત્રૈકઃ સ્વપક્ષં સાધયત્યન્યશ્ચ તત્સાધનં દૂષયતિ ।
ન ચૈતત્સર્વમસતિ વિકલ્પાનાં બાહ્યાલમ્બનત્વે ઽસતિ ચ લોકપ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વે ભવિતુમર્હતિ ।
જ્ઞાનાકારત્વે હિ વિકલ્પપ્રતિભાસિનાં નિત્યત્વાનિત્યત્વાદીનામેકાર્થવિષયત્વાભાવાત્ જ્ઞાનાનાં ચ ધર્મિણાં ભેદાન્ન વિરોધઃ ।
નહ્યાત્મનિત્યત્વં બુદ્ધ્યનિત્યત્વં ચ બ્રુવાણૌ વિપ્રતિપદ્યતે ।
ન ચાલૌકિકાર્થેનાનિત્યશબ્દેનાત્મનિ વિભુત્વં વિવક્ષિત્વાનિત્યશબ્દં પ્રયુઞ્જાનો લૌકિકાર્થં નિત્યશબ્દમાત્મનિ પ્રયુઞ્જાનેન વિપ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માદનેન સ્વપક્ષં પ્રતિતિષ્ઠાપયિષતા પરપક્ષસાધનં ચ નિરાચિકીર્ષતા વિકલ્પાનાં લોકસિદ્ધપદાર્થકતા બાહ્યલમ્બનતા ચ વક્તવ્યા ।
યદ્યુચ્યેત દ્વિવિધો હિ વિકલ્પાનાં વિષયો ગ્રાહ્યશ્ચાધ્યવસેયશ્ચ ।
તત્ર સ્વાકારો ગ્રાહ્યો ઽધ્યવસેયસ્તુ બાહ્યઃ ।
તથાચ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહલક્ષણા વિપ્રતિપત્તિઃ પ્રસિદ્ધપદાર્થકત્વં ચોપપદ્યત ઇત્યત આહ-- #એવમેવૈષોર્ઽથ ઇતિ નિશ્ચિતં યત્તદેવ વક્તવ્યં, તતો ઽન્યદુચ્યમાનં બહુપ્રલાપિત્વમાત્મનઃ કેવલં પ્રખ્યાપયેત્# ।
અયમભિસંધિઃ-- કેયમધ્યવસેયતા બાહ્યસ્ય ।
યદિ ગ્રાહ્યતા ન દ્વૈવિધ્યમ્ ।
અથાન્યા સોચ્યતાં, નનૂક્તા તૈરેવ સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થેર્ઽથાધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તિરિતિ ।
અથ વિકલ્પાકારસ્ય કો ઽયમધ્યવસાયઃ ।
કિં કરણમાહો યોજનમુતારોપ ઇતિ ।
ન તાવત્ કરણમ્ ।
નહ્યન્યદન્યત્ કર્તુ શક્યમ્ ।
નહિ જાતુ સહસ્રમપિ શિલ્પિનો ઘટં પટયિતુમીશતે ।
ન ચાન્તરં બાહ્યેન યોજયિતુમ્ ।
અપિ ચ તથાસતિ યુક્ત ઇતિ પ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
ન ચાસ્તિ ।
આરોપો ઽપિ કિં ગૃહ્યમાણે બાહ્યે ઉતાગૃહ્યમાણે ।
યદિ ગૃહ્યમાણે તદા કિં વિકલ્પેનાહો તત્સમયજેનાવિકલ્પકેન ।
ન તાવદ્વિકલ્પો ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યગોચરો ઽશક્યાભિલાપસમયં સ્વલક્ષણં દેશકાલાનનુગતં ગોચરયિતુમર્હતિ ।
યથાહુઃ-- ઽઅશક્યસમયો હ્યાત્મા સુખાદીનામનન્યભાક ।
તેષામતઃ સ્વસંવિત્તાનાર્ભિજલ્પાનુષઙ્ગિણી ॥
ઽઇતિ ।
ન ચ તત્સમયભાવિના નિર્વિકલ્પકેન ગૃહ્યમાણે બાહ્યે વિકલ્પેનાગૃહીતે તત્ર વિકલ્પઃ સ્વાકારમારોપયિતુમર્હતિ. ।
ન હિ રજતજ્ઞાનાપ્રતિભાસિનિ પુરોવર્તિનિ વસ્તુનિ રજતજ્ઞાનેન શક્યં રજતમારોપયિતુમ્ ।
અગૃહ્યમાણે તુ બાહ્યે સ્વાકાર ઇત્યેવ સ્યાન્ન બાહ્ય ઇતિ ।
તથા ચ નારોપણમ્ ।
અપિ ચાયં વિકલ્પઃ સ્વસંવેદનં સન્તં વિકલ્પં કિં વસ્તુસન્તં સ્વાકારં ગૃહીત્વા પશ્ચાદ્બાહ્યમારોપયતિ, અથ યદા સ્વાકારં ગૃહ્ણાતિ તદૈવારોપયતિ ।
ન તાવત્ ક્ષણિકતયા ક્રમવિરહિણો જ્ઞાનસ્ય ક્રમવર્તિની ગ્રહણારોપણે કલ્પેતે ।
તસ્માદ્યદૈવ સ્વાકારમનર્થં ગૃહ્ણાતિ તદૈવાર્થમારોપયતીતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન ચૈતદ્યુજ્યતે ।
સ્વાકારે હિ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષતયાતિવિશદઃ ।
બાહ્યં ચારોપ્યમાણમવિશદં સત્તતો ઽન્યદેવ સ્યાન્ન તુ સ્વાકારઃ સમારોપિતઃ ।
ન ચ ભેદાગ્રહમાત્રેણ સમારોપાભિધાનં, વૈશદ્યાવૈશદ્યરૂપતયા ભેદગ્રહસ્યોક્તત્વાત્ ।
અપિ ચાગૃહ્યમાણે ચેદ્બાહ્યે ઽબાહ્યાત્સ્વલક્ષણાદ્ભેદાગ્રહણેન તદભિમુખી પ્રવૃત્તિઃ, હન્ત તર્હિ ત્રૈલોક્યત એવાનેન ન ભેદો ગૃહીત ઇતિ યત્ર ક્વચન પ્રવર્તેતાવિશેષાત્ ।
એતેન જ્ઞાનાકારસ્યૈવાલોકસ્યાપિ બાહ્યત્વસમારોપઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તં ઽ તતો ઽન્યદુચ્યમાનં બહુપ્રલાપિત્વમાત્મનઃ ખ્યાપયેત્ઽ ઇતિ ।
અપિ ચ સાદૃશ્યનિબન્ધનઃ સંવ્યવહારસ્તેનેદં સદૃશમિત્યેવમાકારબુદ્ધિનિબન્ધનો ભવેન્ન તુ તદેવેદમિત્યાકારબુદ્ધિનિબન્ધન ઇત્યાહ-- ન #ચાયં સાદૃશ્યાત્સંવ્યવહાર ઇતિ# ।
નનુ જ્વાલાદિષુ સાદૃશ્યાદસત્યામપિ સાદૃશ્યબુદ્ધૌ તદ્ભાવાવગમનનિબન્ધનઃ સંવ્યહારો દૃશ્યતે યથા તથેહેતિ ભવિષ્યતીતિ પૂર્વાપરિતોષેણાહ-- #ભવેદપિ કદચિદ્બાહ્યવસ્તુનીતિ# ।
તથાહિ -- વિવિધજનસંકીર્ણગોપુરેણ પુરં નિવિશમાનં નરાન્તરેભ્ય આત્મનિર્ધારણાયાસાધારણં ચિહ્નં વિદધતમુપહસન્તિ પાશુપતં પૃથગ્જના ઇતિ

#નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્ ।
ઇતશ્ચાનુપપન્નો વૈનાશિકસમય ઇતિ# ।
અસ્થિરાત્ કારયોત્પત્તિમિચ્છન્તો વૈનાશિકા અર્થાદભાવાદેવ ભાવોત્પત્તિમાહુઃ ।
ઉક્તમેતદધસ્તાત્ ।
નિરપેક્ષાત્ કાર્યોત્પત્તૌ પુરુષકરમવૈયર્થ્યમ્ ।
સાપેક્ષતાયાં ચ ક્ષણસ્યાભેદ્યત્વેનોપકૃતત્વાનુપપત્તેઃ, અનુપકારિણિ ચાપેક્ષાભાવાદક્ષણિકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સાપેક્ષત્વાનપેક્ષત્વયોશ્ચાન્યતરનિષેધસ્યાન્યતરવિધાનનાન્તરીયકત્વેન પ્રકારાન્તરાભાવાન્નાસ્થિરાદ્ભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરિતિ ક્ષણિકપક્ષેર્ઽથાદભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરિતિ પરિશિષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ન કેવલમર્થાદાપદ્યતે, દર્શયન્તિ ચ,-- #નાનુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાદિતિ# ।
એતદ્વિભજ્યતે-- #વિનષ્ટાદ્ધિકિલેતિ# ।
કિલકારો ઽનિચ્છાયામ્ ।
#કૂટસ્થાચ્ચેત્કારણાત્ કાર્યમુત્પદ્યેતાપિ સર્વં સર્વત ઉત્પદ્યેત# ।
અયમભિસંધિઃ-- કૂટસ્થો હિ કાર્યજનનસ્વભાવો વા સ્યાદતત્સ્વભાવો વા ।
સ ચેત્કાર્યજનનસ્વભાવસ્તતો યાવદનેન કાર્યં કર્તવ્યં તાવત્સહસૈવ કુર્યાત્ ।
સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ ।
અતત્સ્વભાવે તુ ન કદાચિદપિ કુર્યાત્ ।
યદ્યુચ્યે સમર્થો ઽપિ ક્રમવત્સહકારિસચિવઃ ક્રમેણ કાર્યાણિ કરોતીતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
કિમસ્ય સહકારિણઃ કઞ્ચિદુપકારમાદધતિ ન વા ।
અનાધાને ઽનુપકારિતયા સહકારિણો નાપેક્ષેરન્ ।
આધાને ઽપિ ભિન્નમભિન્નં વોપકારમાદધ્યુઃ ।
અભેદે તદેવાભિહિતમિતિ કૌટસ્થ્યં વ્યાહન્યેત ।
ભેદે તૂપકારસ્ય તસ્મિન્ સતિ કાર્યસ્ય ભાવાદસતિ ચાભાવાત્સત્યપિ કૂટસ્થે કાર્યાનુત્પાદાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યામુપકાર એવ કાર્યકારી ન ભાવ ઇતિ નાર્થક્રિયાકારી ભાવઃ ।
તદુક્તમ્- વર્ષાતપાભ્યાં કિં વ્યોમ્નશ્ચર્મણ્યસ્તિ તયોઃ ફલમ્ ।
ચર્મોપમશ્ચેત્સો ઽનિત્યઃ સ્તુલ્યશ્ચેદસત્ફલઃ ॥
ઇતિ ।
તથા ચાકિઞ્ચિત્કરાદપિ ચેત્ કૂટસ્થાત્કાર્યં જાયેત, સર્વં સર્વસ્માજ્જાયેતેતિ સૂક્તમ્ ।
ઉપસંહરતિ- #તસ્માદભાવગ્રસ્તેબ્ય ઇતિ ।
તત્રેદમુચ્યતે ।
નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાદિતિ# ।
નાભાવાત્ કાર્યોત્પત્તિઃ ।
કસ્માત્ ।
અદૃષ્ટત્વાત્ ।
નહિ શશવિષાણાદઙ્ગુરાદીનાં કાર્યાણામુત્પત્તિર્દૃશ્યતે ।
યદિ ત્વભાવાદ્ભાવોત્પત્તિઃ સ્યાત્તતો ઽભાવત્વાવિશેષાત્ શશવિષાણાદિભ્યો ઽપ્યઙ્ગુરોત્પત્તિઃ ।
નહ્યભાવો વિશિષ્યતે ।
વિશેષણયોગે વા સો ઽપિ ભાવઃ સ્યાન્ન નિરૂપાખ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વિશેષણયોગમભાવસ્યાભ્યુપેત્યાહ- #નાપ્યભાવઃ કસ્યચિદુત્પત્તિહેતુરિતિ# ।
અપિ ચ યદ્યેનાનન્વિતં ન તત્તસ્ય વિકારઃ, યથા ઘટશરાવોદઞ્ચાનાદયો હેમ્નાનન્વિતા ન હેમવિકારઃ ।
અનન્વિતાશ્ચૈતે વિકારા અભાવેન ।
તસ્માન્નાભાવવિકારઃ ।
ભાવવિકારસ્તુ તે, ભાવસ્ય તેનાન્વિતત્વાદિત્યાહ- #અભાવાચ્ચ ભાવોત્પત્તાવિતિ# ।
અભાવકારણવાદિનો વચનમનુભાષ્ય દૂષયતિ- #યત્તૂક્તમિતિ# ।
સ્થિરો ઽપિ ભાવઃ ક્રમવત્સહકારિસમવધાનાત્ ક્રમેણ કાર્યાણિ કરોતિ ।
ન ચાનુપકારકાઃ સહકારિણઃ ।
સ ચાસ્ય સહકારિભિરાધીયમાના ઉપકારો ન ભિન્નો નાપ્યભિન્નઃ ।
કિન્ત્વનિર્વાચ્ય એવ ।
અનિર્વાચ્યાચ્ચ કાર્યમપ્યનિર્વાચ્યમેવ જાયતે ।
ન ચૈતાવતા સ્થિરસ્યાકારણત્વં, તદુપાદાનત્વાત્કાર્યસ્ય, રજ્જૂપાદાનત્વમિવ ભુજઙ્ગસ્યેત્યુક્તમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ- મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽ ઇતિ ।
અપિચ યે ઽપિ સર્વતો વિલક્ષણાનિ સ્વલક્ષણાનિ વસ્તુસન્ત્યાસ્થિષત, તેષામપિ કિમિતિ બીજજાતીયેભ્યો ઽઙ્કુરજાતીયાન્યેવ જાયન્તે કાર્યાણિ, નતુ ક્રમેલકજાતીયાનિ ।
નહિ બીજાદ્બીજાન્તરસ્ય વા ક્રમેલકસ્ય વાત્યન્તવૈલક્ષણ્યે કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
નચ બીજાઙ્ગુરત્વે સામાન્યે પરમાર્થસતી, યેનૈતયોર્ભાવિકઃ કાર્યકારણભાવો ભવેત્ ।
તસ્માત્કાલ્પનિકાદેવ સ્વલક્ષણોપાદાનદ્બીજજાતીયાત્તથાવિધસ્યૈવાઙ્ગુરજાતીયસ્યોત્પત્તિનિયમ આસ્થેયઃ ।
અન્યથા કાર્યહેતુકાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
દિઙ્માત્રસ્ય સૂચિતમ્ ।
પ્રપઞ્ચસ્તુ બ્રહ્મતત્વસમીક્ષાન્યાયકણિકયોઃ કૃત ઇતિ નેહ પ્રતમ્યતે વિસ્તરભયાત્ ॥26. ॥
#ઉદાસીનાનામપિ ચૈવં સિદ્ધિઃ# ।
ભાષ્યસ્ય સુગમમ્