Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 18

18.1

#iti dvitīyādhyāyasya sāṃkhyāyogakāraṇadādismṛtibhiḥ sāṃkhyādiprayuktatarkaiśca vedāntasamanvayavirodhaparihārākhyaḥ prathamaḥ pādaḥ#
#dvitīyādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ# /
#racanānupapatteśca nānumānam---#syādetat /
iha hi pāde khatantrā vedanirapekṣāḥ pradhānādisiddhiviṣayāḥ sāṃkhyādiyuktayo nirākariṣyante /
tadayuktamaśāstrāṅgatvāt /
nahīdaṃ śāstramucchṛṅkhalatarkaśāstravatpravṛttamapi tu vedāntavākyāni brahmaparāṇīti pūrvapakṣottarapakṣābhyāṃ viniścetum /
tatra kaḥ prasaṅgaḥ śuṣkatarkavatkhatantrayuktinirākaraṇasyetyata āha- #- yadyapīdaṃ vedāntavākyānāmiti# /
nahi vedāntavākyāni nirṇetavyānīti nirṇīyante, kintu mokṣamāṇānāṃ tattvajñānotpādanāya /
yathā ca vedāntavākyebhyo jagadupādānaṃ brahmāvagamyate, evaṃ sāṃkhyādyanumānebhyaḥ pradhānādyacetanaṃ jagadupādānamavagamyate /
na caitadeva cetanopādānamacetanopādānaṃ ceti samuccetuṃ śakyaṃ, virodhāt /
na ca vyavasthite vastuni vikalpo yujyate /
na cāgamabādhitaviṣayatayānumānameva nodīyata iti sāṃpratam. sarvajñapraṇītatayā sāṃkhyādyāgamasya vedāgamatulyatvāt tadbhāṣitasyānumānasya pratikṛtisiṃhatulyatayābādhyatvāt /
tasmāttadvirodhānna brahmaṇi samanvayo vedāntānāṃ sidhyatīti na tatastattvajñānaṃ seddhumarhati /
naca tattvajñānādṛte mokṣa iti svatantrāṇāmapyanumānānāmābhāsīkaraṇamiha śāstresaṃgatameveti /
yadyevaṃ tataḥ parakīyānumānanirāsa eva kasmātprathamaṃ na kṛta ityata āha- #- vedāntārthanirṇayasya ceti# /
nanu vītarāgakathāyāṃ tattvanirṇayamātramupayujyate na punaḥparapakṣādhikṣepaḥ, sa hi sarāgatāmāvahatīti codayati- #- nanu mumukṣūṇāmiti# /
pariharati #-- bāḍhamevaṃ, tathāpīti# /
tattvanirṇayāvasānā vītarāgakathā /
naca parapakṣadūṣaṇamantareṇa tattvanirṇayaḥ śakyaḥ kartumiti tatvanirṇayāya vītarāgeṇāpi parapakṣo dūṣyate na tu parapakṣatayeti na vītarāgakathātvavyāhatirityarthaḥ /
punaruktatāṃ paricodya samādhatte #-- nanvīkṣateriti /
tatra saṃkhyā iti# /
yāni hi yena rūpeṇā sthaulyādā ca saukṣmyātsamanvīyante tāni tatkaraṇāni dṛṣṭāni, yathā dhaṭādayo rucakādayaścā sthaulyādā ca saukṣmyānmṛtsuvarṇānvitāstatkaraṇāḥ, tathā cedaṃ bāhyamādhyātmikaṃ ca bhāvajātaṃ suḥkhaduḥkhamohātmanānvitamupalabhyate, tasmāttadapi suḥkhaduḥkhamohātmasāmānyakāraṇakaṃ bhavitumarhati /
tatra jagatkāraṇasya yeyaṃ sukhātmatā tatsattvaṃ, yā duḥkhātmatā tadrajaḥ, yā ca mehātmatā tattama iti traiguṇyakāraṇasiddhiḥ /
tathāhi-- pratyekaṃ bhāvāstraiguṇyavanto 'nubhūyante /
yathā maitradāreṣu padmāvatyāṃ maitrasya sukhaṃ, tat kasya hetoḥ,taṃprati satvaguṇasamudbhavāt /
tatsapatnīnāṃ ca duḥkhaṃ,tatkasya hetoḥ, tāḥ pratyasyā rajoguṇasamudbhavāt /
caitrasya tu straiṇasya tāmavindato moho viṣādaḥ,tat kasya hetoḥ, taṃ pratyasyāstamoguṇasamudbhavāt /
padmāvatyā ca sarve bhāvā vyākhyātāḥ /
tasmātsarvaṃ suḥkhaduḥkhamohānvitaṃ jagattatkāraṇaṃ gamyate /
tacca triguṇaṃ pradhānaṃ pradhīyate kriyate 'nena jagaditi,pradhīyate nidhīyate 'sminpralayasamaye jagaditi vā pradhānam /
tacca mṛtsuvarṇavadacetanaṃ cetanasya puruṣasya bhogāpavargalakṣaṇamarthaṃ sādhayituṃ svabhāvata eva pravartate,na tu kenacitpravartyate. tathā hyāhuḥ--- 'puruṣārtha eva heturna kenacitkāryate karaṇam' iti. /
parimāṇādibhirityādigrahaṇena 'śaktitaḥ pravṛtteśca /
kāraṇakāryavibhāgādavibhāgādvaiśvarūpyasya' ityavyaktasiddhihetavo gṛhyante /
etāṃścepariṣṭādvyākhāyāya nirākariṣyata iti /
tadetatpradhānānumānaṃ dūṣayati- #- tatra vadāma iti# /
yadi tāvadacetanaṃ pradhānamanadhiṣṭhitatvena mṛtsuvarṇādau dṛṣṭāntadharmiṇi vyāpterupalabdherviruddhatvāt /
nahi mṛtsuvarṇadārvādayaḥ kulālahemakārarathakārādibhiranadhiṣṭhitāḥ kumbharucakarathādyupādadate /
tasmāt kṛtakatvamiva nityatvasādhanayā prayuktaṃ sādhyaviruddhena vyāptaṃ viruddham,evaṃ samanvayādi cetanānadhiṣṭhitatve sādhya iti racanānupapatteriti darśitam /
yaducyeta dṛṣṭāntadharmiṇyacetanaṃ tāvadupādānaṃ dṛṣṭaṃ,tatra yadyapi taccetanaprayuktamapi dṛśyate, tathāpi tatprayuktatvaṃ hetoraprayojakaṃ bahiraṅgatvāt,antaraṅgaṃ tvacaitanyamātramupādānānugataṃ hetoḥ prayojakam /
yathāhuḥ-- 'vyāpteśca dṛśyamānāyāḥ kaściddharmaḥ prayojakaḥ' iti /
tatrāha-- #naca mṛdādīti# /
svabhāvapratibaddhaṃ hi vyāptaṃ vyāpakamavagamayati /
sa ca svabhāvapratibandhaḥ śaṅkitasamāropitopādhinirāse sati niścīyate /
tanniścayaścānvayavyatirekayorāyatate /
tau cānvayavyatirekau na tathopādānācaitanye yathopādānācaitanye yathā cetanaprayuktatve 'tiparisphuṭau /
tadalamatrāntaraṅgatveneti bhāvaḥ /
evamapi cetanaprayuktatvaṃ nābhyupeyeta yadi pramāṇāntaravirodho bhavet, pratyuta śrutiranuguṇatarātretyāha-- #na caivaṃ satīti# /
cakāreṇa suḥkhaduḥkhādisamanvayalakṣaṇasya hetorasiddhatvaṃ samuccinotītyāha #-- anvayādyanupapatteśceti# /
āntarāḥ khalvamī suḥkhaduḥkhamohaviṣādā bāhyebhyaścandanādibhyo 'tivicchinnapratyayapravedanīyebhyo vyatiriktā adhyakṣamīkṣyante /
yadi punareta eva suḥkhaduḥkhādisvabhāvā bhaveyustataḥsvarūpatvādhemante 'pi candanaḥ sukhaḥ syāt /
nahi candanaḥ kadācidacandanaḥ /
tathā nidāgheṣvapi kuṅkumapaṅkaḥ sukho bhavet /
nahyasau kadācidakuṅkumapaṅka iti /
evaṃ kaṇṭakaḥ kramelakasya sukha iti manuṣyādīnāmapi prāṇabhṛtāṃ sukhaḥ syāt /
nahyasau kāṃścitpratyeva kaṇṭaka iti /
tasmādasukhādisvabhāvā api candanakuṅkumādayo jātikālāvasthādyapekṣayā sukhaduḥkhādihetavo na tu svayaṃ sukhādisvabhāvā iti ramaṇīyam /
tasmātsukhādirūpasamanvayo bhāvānāmasiddha iti nānena tadrūpaṃ kāraṇamavyaktamunnīyata iti /
tadidamuktam- #- śabdādyaviśeṣe 'pi ca bhāvanāviśeṣāditi# /
bhāvanā vāsanā saṃskārastadviśeṣāt /
karabhajanmasaṃvartakaṃ hi karma karabhocitāmeva bhāvanāmabhivyaniktiṃ, yathāsmai kaṇṭakā eva rocante /
evamanyatrāpi draṣṭavyam /
parimāṇāditi sāṃkhyīyaṃ hetumupanyasyati- #- tathā parimitānāṃ bhedānāmiti# /
saṃsargapūrvakatve hi saṃsargasyaikasminnadvaye 'saṃbhavānnānātvaikārthasamavetasya nānākaraṇāni saṃsṛṣṭāni kalpanīyāni,
tāni ca sattvarajastamāṃsyeveti bhāvaḥ /
tadetatparimitatvaṃ sāṃkhyīyarāddhāntālocanenānaikāntikamiti dūṣayati-- #sattvarajastamasāmiti# /
yadi tāvatparimitatvamiyattā, sā nabhaso 'pi nāstītyavyāpako hetuḥ parimāṇāditi /
atha na yojanādimitatvaṃ parimāṇamiyattāṃ nabhaso brūmaḥ kintvavyāpitām, avyāpi ca nabhastanmātrādeḥ /

nahi kāryaṃ kāraṇavyāpi, kintu kāraṇaṃ kāryavyāpīti parimitaṃ nabhastanmātrādyavyāpitvāt /
hanta sattvarajastamāṃsyapi na parasparaṃ vyāpnuvanti, naca tattvāntarapūrvakatvameteṣāmiti vyabhicāraḥ /
nahi yathā taiḥ kāryajātamāviṣṭamevaṃ tāni parasparaṃ viśanti,mithaḥ kāryakāraṇabhāvābhāvāt /
parasparasaṃsargastvāveśaścitiśaktau nāsti /
nahi citiśaṅktiḥ kūṭasthanityā taiḥ saṃsṛjyate, tataśca tadavyāpakā guṇā iti parimitāḥ /
evaṃ citiśaktirapi guṇairasaṃsṛṣṭeti sāpi parimitetyanaikāntikatvaṃ parimitatvasya hetoriti /
tathā kāryakāraṇavibhāgo 'pi samanvayavadviruddha ityāha- #- kāryakāraṇabhāvastviti

18.2

pravṛtteśca# /
na kevalaṃ racanābhedā na cetanādhiṣṭhānamantareṇa bhavantyapi tu sāmyāvasthāyāḥ pracyutirvaiṣamyaṃ, tathā ca yadudbhūtaṃ balīyastadaṅgyabhibhūtaṃ ca tadanuguṇatayā sthitamaṅgam, evaṃ hi guṇapradhānabhāve satyasya mahadādau kārye kā pravṛttiḥ, sāpi cetanādhiṣṭhānameva gamayati /
na hi cetanādhiṣṭhānamantareṇa mṛtpiṇḍe pradhāne 'ṅgabhāvena cakradaṇḍasalilasūtirādayo 'vatiṣṭhante /
tasmātpravṛtterapi cetanādhiṣṭhānasiddhiriti 'śaktitaḥ pravṛtteśca' ityayamapi hetuḥ sāṃkhyīyo viruddha evetyuktaṃ vakroktyā /
atra sāṃkhyaścodayati-- #nanu cetanasyāpi pravṛttiriti# /
ayamabhiprāyaḥ-- tvayā kilaupaniṣadenāsmadhetūn dūṣayitvā kevalasya cetanasyaivānyanirapekṣasya jagadupādānatvaṃ nimittatvaṃ ca samarthanīyam /
tadayuktam /
kevalasya cetanasya pravṛtterdṛṣṭāntadharmiṇyanupalabdheriti /
aupaniṣadastu cetanahetukāṃ tāvadeṣa sāṃkhyaḥ pravṛttimabhyupagacchatu paścāt svapakṣamata eva samādhāsyāmītyabhisaṃdhimānāha-- #satyametat# /
na kevalasya cetanasya pravṛttirdṛṣṭeti /
sāṃkhya āha-- #na tvacetanasaṃyuktasyeti# /
tuśabda aupaniṣadapakṣaṃ vyāvartayati /
acetanāśrayaiva sarvā pravṛttirdṛśyate na tu cetanāśrayā kācidapi /
tasmānna cetanasya jagatsarjane pravṛttirityarthaḥ /
atraupaniṣado gūḍhābhisaṃdhiḥ praśnapūrvakaṃ vimṛśati-- #kiṃ punaratreti# /
atrāntare sāṃkhyo brūte-- #nanu yasminniti# /
na tāvaccetanaḥ pravṛtyāśrayatayā tatprayojakatayā vā pratyakṣamīkṣyate, kevalaṃ pravṛttistadāśrayaścācetano deharathādiḥ pratyakṣeṇa pratīyate, tatrācetanasya pravṛttistannimittaiva na tu cetananimittā /
sadbhāvamātraṃ tu tatra cetanasya gamyate rathādivailakṣaṇyājjīvaddehasya /
naca sadbhāvamātreṇa kāraṇatvasiddhiḥ /
mā bhūdākāśa utpattimatāṃ ghaṭādīnāṃ nimittakāraṇamasti hi sarvatreti /
tadanena dehātirikte satyapi cetane tasya na pravṛttiṃ prati nimittabhāvo 'stītyuktam /
yataścāsya na pravṛttihetubhāvo 'sti ata eva pratyakṣe dehe sati pravṛttidarśanādasati cādarśanāddehasyaiva caitanyamiti laukāyatikāḥ pratipannāḥ, tathā ca na cidātmanimittā pravṛttiriti siddham /
tasmānna racanāyāḥ pravṛttervā cidātmakāraṇatvasiddhirjagata iti aupaniṣadaḥ pariharati-- #tadabhidhīyate--- na brūma iti# /
na tāvat pratyakṣānumānāgamasiddhaḥ śārīro vā paramātmā vāsmābhiridānīṃ sādhanīyaḥ, kevalamasya pravṛtti prati kāraṇatvaṃ vaktavyam /
tatra mṛtaśarīre vā rathādau vānadhiṣṭhite cetanena pravṛtteradarśanāt tadviparyaye ca pravṛttidarśanādanvayavyatirekābhyāṃ cetanahetukatvaṃ pravṛtterniścīyate, na tu cetanasadbhāvamātreṇa,
yenātiprasaṅgo bhavet /
bhūtacaitanikānāmapi cedanādhiṣṭhānādacetanānāṃ pravṛttirityatrāvivāda ityāha-- #laukāyatikānāmapīti# /
syādetat /
dehaḥ svayaṃ cetanaḥ karacaraṇādimān svavyāpāreṇa pravartayatīti yuktaṃ, na tu tadatiriktaḥ kūṭasthanityaścetano vyāpārarahito jñānaikasvabhāvaḥ pravṛttyabhāvāt pravartako yukta iti codayati-- #nanu taveti# /
pariharati- #- na /
ayaskāntavadrūpādivacceti /
yathā ca rūpādaya iti# /
sāṃkhyānāṃ hi svadeśasthā rūpādaya indriyaṃ vikurvate, tena tadindrayamarthaṃ prāptamarthākāreṇa pariṇamata iti sthitiḥ /
saṃprati codakaḥ svābhiprāyamāviṣkaroti-- #ekatvāditi# /
yeṣāmacetanaṃ cetanaṃ cāsti teṣāmetadyujyate vaktuṃ cetanādhiṣṭhitamacetanaṃ pravartata iti /
yathā yogināmīśvaravādinām /
yeṣāṃ tu cetanātiriktaṃ nāstyadvaitavādināṃ, teṣāṃ pravartyābhāve kaṃ prati pravartakatvaṃ cetanasyetyarthaḥ /
pariharati-- #na avidyeti# /
kāraṇabhūtayā layalakṣaṇayāvidyayā prāksargopacitena ca vikṣepasaṃskāreṇa yat pratyupasthāpitaṃ nāmarūpaṃ tadeva māyā, tadāveśenāsya codyasyāsakṛtprayuktatvāt /
etaduktaṃ bhavati-- neyaṃ sṛṣṭirvastusatī yenādvaitino vastusato dvitīyasyābhāvādanuyujyeta /
kālpanikyāṃ tu sṛṣṭāvasti kālpanikaṃ dvitīyaṃ sahāyaṃ māyāmayam /
yathāhuḥ-- 'sahāyāstādṛśā eva yādṛśī bhavitavyatā /
' iti /
na caivaṃ brahmopādānatvavyāghātaḥ, brahmaṇa eva māyāveśenopādānatvāttadadhiṣṭhānatvājjagadvibhramasya, rajatavibhramasyeva śuktikādhiṣṭhānasya śuktikopādānatvamiti niravadyam

18.3

#payombuvaccettatrāpi# /
yathā payombunoścetanānadhiṣṭhitayoḥ svata eva pravṛttirevaṃ pradhānasyāpīti śaṅkārthaḥ /
tatrāpi cetanādhiṣṭhitatvaṃ sādhyaṃ, na ca sādhyenaiva vyabhicāraḥ, tathā satyanumānamātrocchedaprasaṅgāt, sarvatrāsya sulabhatvāt /
na cāsādhyam /
atrāpi cetanādhiṣṭhānasyāgamasiddhatvāt /
na ca sapakṣeṇa vyabhicāra iti śaṅkānirākaraṇasyārthaḥ /
#sādhyapakṣe#tyupalakṣaṇam /
sapakṣanikṣiptatvādityapi draṣṭavyam /
nanu 'upasaṃhāradarśanāt' ityatrānapekṣasya pravṛttirdaśitā, iha tu sarvasya cetanāpekṣā pravṛttiḥ pratipādyata iti kuto na virodha ityata āha-- #upasaṃhāradarśanāditi# /
sthūladarśilokābhiprāyānurodhena taduktaṃ na tu paramārthata ityarthaḥ

18.4

#vyatirekānavasthiteścānapekṣatvāt# /
yadyapi sāṃkhyānāmapi vicitrakarmavāsanāvāsitaṃ pradhānaṃ sāmyāvasthāyāmapi tathāpi na karmavāsanāḥ sargasyeśate, kintu pradhānameva svakārye pravartamānamadharmapratibaddhaṃ sanna sukhamayīṃ sṛṣṭiṃ kartumutsahata iti dharmeṇādharmapratibandho 'panīyate /
evamadharmeṇa dharmapratibandho 'panīyate daḥkhamayyāṃ sṛṣṭau /
svayameva ca pradhānamanapekṣya sṛṣṭau pravartate /
yathāhuḥ-- 'nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃ varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat' iti /
tataśca pratibandakāpanayasādhane dharmādharmavāsane api saṃnihite ityāgantorapekṣaṇīyasyābhāvāt sadaiva sāmyena pariṇameta vaiṣamyeṇa vā, na tvayaṃ kādācitkaḥ pariṇāmabheda upapadyeta /
īśvarasya tu mahāmāyasya cetanasya līlayā vā yadṛcchayā vā svabhāvavaicitryādvā karmaparipākāpekṣasya pravṛttinivṛttī upapadyete eveti

18.5

#anyatrābhāvācca na tṛṇādivat# /
dhenūpayuktaṃ hi tṛṇapallavādi yathā svabhāvata eva cetanānapekṣaṃ kṣīrabhāvena pariṇamate na tu tatra dhenūcaitanyamapekṣyate, upayogamātre tadapekṣatvāt /
evaṃ pradhānamapi svabhāvata eva pariṇaṃsyate kṛtamatra cetaneneti śaṅkārthaḥ /
dhenūpayuktasya tṛṇādeḥ kṣīrabhāve kiṃ nimittāntaramātraṃ niṣidhyate, uta cetanam /
na tāvannimittāntaraṃ, dhenudehasthasyaudaryasya vahnyādibhedasya nimittāntarasya saṃbhavāt /
buddhipūrvakārī tu tatrāpīśvara eva sarvajñaḥ saṃbhavatīti śaṅkānirākaraṇasyārthaḥ /
tadidamuktam-- #kiñciddaivasaṃpādyamiti#

18.6

#abhyupagame 'pyarthābhāvāt# /
puruṣārthāpekṣābhāvaprasaṅgāt /
tadidamuktam-- #evaṃ prayojanamapi kiñcinnāpekṣiṣyata iti# /
athavā puruṣārthābhāvāditi yojyam /
tadidamuktam-- #tathāpi pradhānapravṛtteḥ prayojanaṃ vivektavyamiti# /
na kevalaṃ tāttviko bhogo 'nādheyātiśayasya kūṭasthanityasya puruṣasya na saṃbhavati, anirmokṣaprasaṅgaśca /
yena hi prayojanena pradhānaṃ pravartitaṃ tadanena kartavyaṃ, bhogena caitatpravartitamiti tameva kuryānna mokṣaṃ, tenāpravartitatvādityarthaḥ /
#apavargaścetprāgapīti# /
citeḥ sadā viśuddhatvānnaitasyāṃ jātu karmānubhavavāsanāḥ santi /
pradhānaṃ tu tāsāmanādīnāmādhāraḥ /
tathā ca pradhānapravṛtteḥ prāk citirmuktaiveti nāpavargārthamapi tatpravṛttiriti /
#śabdādyanupalabdhiprasaṅgaśca# /
tadarthamapravṛttatvātpradhā #nasya /
ubhayārthatābhyupagame 'pīti# /
na tāvadapavargaḥ sādhyastasya pradhānāpravṛttimātreṇa siddhatvāt /
bhogārthaṃ tu pravarteta /
bhogasya ca sakṛcchabdādyupalabghimātrādeva samāptatvānna tadarthaṃ punaḥ pradhānaṃ pravartetetyayatnasādhyo mokṣaḥ syāt /
niḥśeṣaśabdādyupabhogasya cānantyena samāpteranupapatteranirmokṣaprasaṅgaḥ /
kṛtabhogamapi pradhānamāsattvapuruṣānyatākhyāteḥ kriyāsamabhihāreṇa bhojayatīti cet, atha puruṣārthāya pravṛttaṃ kimarthaṃ sattvapuruṣānyatākhyātiṃ karoti /
apavargārthamiti cet, hantāyāṃ sakṛcchabdādyupabhogena kṛtaprayojanasya pradhānasya nivṛttimātrādeva sidhyatīti kṛtaṃ sattvānyatākhyātipratīkṣaṇena /
na cāsyāḥ svarūpataḥ puruṣārthatvam /
tasmādubhayārthamapi na pradhānasya pravṛttirupapadyata iti siddhor'thābhāvaḥ /
sugamamitarat /
śaṅkate-- #dṛkśaktīti# /
puruṣo hi dṛkśaktiḥ /
sā ca dṛśyamantareṇānarthikā syāt /
naca svātmanyarthavatī, svātmani vṛttivirodhāt /
pradhānaṃ ca sargaśaktiḥ /
sā ca sarjanīyamantareṇānarthikā syāditi yatpradhānena śabdādi sṛjyate tadeva dṛkśakterdṛśyaṃ bhavatīti tadubhayārthavatvāya sarjanamiti śaṅkārthaḥ /
nirākaroti-- #sargaśaktyanucchedavaditi# /
yathā hi pradhānasya sargaśaktirekaṃ puruṣaṃ prati caritārthāpi puruṣāntaraṃ prati pravartate 'nucchedāt /
evaṃ dṛkśaktirapi taṃ puruṣaṃ pratyarthavattvāyānucchedātsarvadā pravartetetyanirmokṣaprasaṅgaḥ /
sakṛddṛśyadarśanena vā caritārthatve na bhūyaḥ pravarteteti sarveṣāmekapade nirmokṣaḥ prasajyeteti sahasā saṃsāraḥ samucchidyeteti

18.7

#puruṣāśmavaditi cettathāpi# /
naiva doṣātpracyutiriti śeṣaḥ /
mā bhūtpuruṣārthasya śaktyarthavattvasya vā pravartakatvam, puruṣa eva dṛkśaktisampannaḥ paṅguriva pravṛttiśaktisaṃpannaṃ pradhānamandhamiva pravartayiṣyatīti śaṅkā /
doṣādanirmokṣamāha-- #abhyupetahānaṃ tāvaditi# /
na kevalamabhyupetahānam,ayuktaṃ caitadbhavaddarśanālocanenetyāha- #kathaṃ codāsīna iti# /
niṣkriyatve sādhanam-- #nirguṇatvāditi# /
śeṣamatirohitārtham

18.8

#aṅgitvānupapatteśca# /
yadi pradhānāvasthā kūṭasthanityā, tato na tasyāḥ prācyutiranityatvaprasaṅgāt /
yathāhuḥ-- 'nityaṃ tamāhurvidvāṃso yaḥ svabhāvo na naśyati' iti /
tadidamuktam-- #svarūpaprāṇāśabhayāditi# /
atha pariṇāminityā /
yathāhuḥ-- 'yasmin vikriyamāṇe 'pi yattatvaṃ na vihanyate /
tadapi nityam'
iti /
tatrāha-- #bāhyasya ceti# /
yatsāmyāvasthayā suciraṃ paryaṇamatkathaṃ tadevāsati vilakṣaṇapratyayopanipāte vaiṣamyamupaiti /
anapekṣasya svato vāpi vaiṣamye na kadācitsāmyaṃ bhavedityarthaḥ

18.9

#anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt /
evamapi pradhānasyeti# /
aṅgitvānupapattilakṣaṇo doṣastāvanna bhavadbhiḥ śakyaḥ parihartumiti vakṣyāmaḥ /
abhyupagamyāpyasyādoṣatvamucyata ityarthaḥ /
saṃpratyaṅgitvānupapattimupapādayati-- #vaiṣamyopagamayogyā apīti

18.10

vipratiṣedhāccāsamañjasam /
kvacitsaptendriyāṇīti# /
tvaṅmātrameva hi buddhīndriyamanekarūpādigrahaṇasamarthamekaṃ, karmendriyāṇi pañca, saptamaṃ ca mana iti saptendriyāṇi /
#kvacit trīṇyantaḥkaraṇāni# /
buddhirahaṅkāro mana iti /
#kvacidekaṃ#buddhiriti /
śeṣamatirohitārtham /
#atrāha#sāṃkhyaḥ-- #nanvaupaniṣadānāmapīti# /
tapyatāpakabhāvastāvadekasminnopapadyate /
nahi tapirastiriva kartṛsthabhāvakaḥ, kintu paciriva karmasthabhāvakaḥ /
parasamavetakriyāphalaśāli ca karma /
tathā ca tapyena karmaṇā tāpakasamavetakriyāphalaśālinā tāpakādanyeva bhavitavyam /
ananyatve caitrasyeva gantuḥ svasamavetagamanakriyāphalanagaraprāptiśālino 'pyakarmatvaprasaṅgāt /
anyatve tu tapyasya tāpakāccaitrasamavetagamanakriyāphalabhājo gamyasyeva nagarasya tapyatvopapatti /
tasmādabhede tapyatāpakabhāvo nopapadyata iti /
dūṣaṇāntaramāha-- #yadi ceti# /
nahi svabhāvādbhāvo viyojituṃ śakya iti bhāvaḥ /
jaladheśca vīcitaraṅgaphenādayaḥ svabhāvāḥ santa āvirbhāvatirobhāvadharmāṇo na tu tairjaladhiḥ kadācidapi mucyate /
na kevalaṃ karmabhāvāttapyasya tāpakādanyatvamapi tvanubhavasiddhamevetyāha-- #prasiddhaścāyamiti# /
tathāhi-- artho 'pyupārjanarakṣaṇakṣayarāgavṛddhihiṃsādoṣadarśanādanarthaḥ sannarthinaṃ dunoti, tadartho tapyastāpakaścārthaḥ, tau cemau loke pratītabhedau /
abhede ca dūṣaṇānyuktāni /
tatkathamekasminnadvaye bhavitumarhata ityarthaḥ /
tadevamaupaniṣadaṃ matamasamañjasamuktvā sāṃkhyaḥ svapakṣe tapyatāpakayorbhede mokṣamupapādayati-- #jātyantarabhāve tviti# /
dṛgdarśanasaktyoḥ kila saṃyogastāpanidānaṃ, tasya heturavivekadarśanasaṃskāro 'vidyā, sā ca vivekakhyātyā vidyayā virodhitvādvinivartyate,tannivṛttau tadhetukaḥ saṃyogo nivartate, tannivṛttau ca tatkāryastāpo nivartate /
taduktaṃ pañcaśikhācāryeṇa--'tatsaṃyogahetuvivarjanātsyādayamātyantiko duḥkhapratīkāraḥ' iti /
atra ca na sākṣātpuruṣasyāpariṇāmino bandhamokṣau, kintu buddhisattvasyaiva citicchāyāpattyā labdhacaitanyasya /
tathāhi--
iṣṭāniṣṭaguṇasvarūpāvadhāraṇamavibhāgāpannamasya bhogaḥ, bhoktṛsvarūpāvadhāraṇamapavargaḥ,tena hi buddhisatvamevāpavṛjyate,tathāpi yathā jayaḥ parājayo vā yogheṣu vartamānaḥ prādhānyātsvāminyapadiśyate , evaṃ bandhamokṣau buddhisatve vartamānau kathañcitpuruṣe 'padiśyete,sa hyavibhāgāpatyā tatphalasya bhokteti /
tadetadabhisaṃghāyāha- #syādapi#
#kadācinmokṣopapattiriti# /
atrocyate-- #na /
ekatvādeva tapyatāpakabhāvānupapatteḥ# /
yata ekatve tapyatāpakabhāvo nopapadyata ekatvādeva, tasmātsāṃvyavahārikabhedāśrayastapyatāpakabhāvo 'smābhirabhyupeyaḥ /
tāpo hi sāṃvyavahārika eva na pāramārthika atyasakṛdāveditam /
#bhavedeṣa doṣo yadyekātmatāyāṃ tapyatāpakāvanyonyasya viṣayaviṣayibhāvaṃ pratipadyeyātāmi#tyasmadabhyupagama iti śeṣaḥ /
sāṃkhyo 'pi hi bhedāśrayaṃ tapyatāpakabhāvaṃ bruvāṇo na puruṣasya tapikarmatāmākhyātumarhati, tasyāpariṇāmitayā tapikriyājanitaphalaśālitvānupapatteḥ /
kevalamanena sattvaṃ tapyam ,abhyupeyaṃ tāpakaṃ ca rajaḥ /
darśitaviṣayattvāttu buddhisatve tapye tadavibhāgāpatyā puruṣo 'pyanutapyata iva na tu tapyate 'pariṇāmitvādityuktaṃ, tadavibhāgāpattiścāvidyā, tathā cāvidyākṛtastapyatāpakabhāvastvayābhyupeyaḥ, so 'yamasmābhirucyamānaḥ kimiti bhavataḥ paruṣa ivābhāti /
api ca nityatvābhyupagamācca tāpakasyānirmokṣaprasaṅgaḥ /
śaṅkate-- #tapyatāpakaśaktyornityatve 'pīti# /
sahādarśanena nimittena vartata iti sanimittaḥ saṃyogastadapekṣatvāditi /
nirākaroti-- #na /
adarśanasya tamasa iti# /
na tāvatpuruṣasya taptirityuktam /
kevalamiyaṃ buddhisattvasya tāpakarajojanitā, tasya ca buddhisatvasya tāmasaviparyāsādātmanaḥ puruṣādbhedamapaśyataḥ puruṣastapyata ityabhimānaḥ,na tu puruṣo viparyāsatuṣeṇāpi yujyate /
tasya tu buddhisatvasya sāttvikyā vivekakhyātyā tāmasīyamavivekakhyātirnivartanīyā /
na ca tamasi mūle śakyātyantamucchettum /
tathā vicchinnāpi chinnabadarīva punastamasodbhūtena sattvamabhibhūya vivekakhyātimapodya śataśikharāvidyāvirbhāvyeteti bateyamapavargakathā tapasvino dattajalāñjaliḥ prasajyeta /
asmatpakṣe tvadoṣa ityāha-- #aupaniṣadasya tviti# /
yathā hi mukhamavadātamapi malinādarśatalopādhikalpitapratibimbabhedaṃ malinatāmupaiti,na ca tadvastuto malinaṃ , naca bimbātpratibimbaṃ vastuto bhidyate, atha tasmin pratibimbe malinādarśopadhānānmalinatā padaṃ labhate /
tathā cātmano malinaṃ mukhaṃ paśyan devadattastapyate /
yadā tūpādhyapanayādbimbameva kalpanāvaśāt pratibimbaṃ taccāvadātamiti tattvamavagacchati tadāsya tāpaḥ praśāmyati naca malinaṃ me mukhamiti /
evamavidyopadhānakalpitāvacchedo jīvaḥ paramātmapratibimbakalpaḥ kalpitaireva śabdādibhiḥ saṃparkāttapyate natu tattvataḥ paramātmano 'sti tāpaḥ /
yadā tu 'tattvamasi'iti vākyaśravaṇamananadhyānābhyāsaparipākaprakarṣaparyantajo 'sya sākṣātkāra upajāyate tadā jīvaḥ śuddhabuddhatattvasvabhāvamātmano 'nubhavan nirmṛṣṭanikhilasavāsanakleśajālaḥ kevalaḥ svastho bhavati, na cāsya punaḥ saṃsārabhayamasti taddhetoravāstavatvena samūlakāṣaṃ kaṣitatvāt /
sāṃkhyasya tu satastamaso 'śakyasamucchedatvāditi /
tadidamuktam-- #vikārabhedasya ca vācārambhaṇamātratvaśravaṇāditi

18.11

pradhānakāraṇavāda iti# /
yathaiva pradhānakāraṇavādo brahmakāraṇavādavirodhyevaṃ paramāṇukāraṇavādo 'pyataḥ so 'pi nirākartavyaḥ /
'etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ' ityasya prapañca ārabhyate-- tatra vaiśeṣikā brahmakāraṇatvaṃ dūṣayāṃbabhūvuḥ /
cetanaṃ cedākāśādīnāmupādānaṃ tadārabdhamākāśādi cetanaṃ syāt /
kāraṇaguṇakrameṇa hi kārye guṇārambho dṛṣṭaḥ,yathā śuklaistantubhirārabdhaḥ paṭaḥ śuklaḥ, na jātvasau kṛṣṇo bhavati /
evaṃ cetanenārabdhamākāśādi cetanaṃ bhavenna tvacetanam /
tasmādacetanopādānameva jagat /
taccācetanaṃ paramāṇavaḥ /
sūkṣmāt khalu sthūlasyotpattirdṛśyate, yathā tantubhiḥ paṭasyaivamaṃśubhyastantūnāmevamapakarṣaparyantaṃ kāraṇadravyamatisūkṣmamanavayavamavatiṣṭhate, tacca paramāṇu /
tasya tu sāvayavatve 'bhyupagamyamāne 'nantāvayavatvena sumerurājasarṣapayoḥ samānaparimāṇatvaprasaṅga ityuktam /
tatra ca prathamaṃ tāvadadṛṣṭavatkṣetrajñasaṃyogātparamāṇau karma, tato 'sau paramāṇvantareṇa saṃyujyadvyaṇukamārabhate. bahavastu paramāṇavaḥ saṃyuktā na sahasā sthūlamārabhante, paramāṇutve sati bahutvāt, ghaṭopagṛhītaparamāṇuvat /
yadi hi ghaṭopagṛhītāḥ paramāṇavo ghaṭamārabheran na ghaṭe pravibhajyamāne kapālaśarkarādyupalabhyeta, teṣāmanārabdhatvāt,ghaṭasyaiva tu tairārabdhatvāt /
tathā sati mudgaraprahārāt ghaṭavināśe na kiñcidupalabhyeta, teṣāmanārabdhatvāt /
tadavayavānāṃ paramāṇūnāmatīndriyatvāt /
tasmānna bahūnāṃ paramāṇūnāṃ dravyaṃ prati samavāyikāraṇatvam, api tu dvāveva paramāṇū dyvaṇukamārabhete /
tasya cāṇutvaṃ parimāṇaṃ paramāṇuparimāṇāt pārimāṇḍalyādanyadīśvarabuddhimapekṣyotpannā dvitvasaṃkhyārabhate /
naca dvyaṇukābhyāṃ dravyasyārambhaḥ, vaiyarthyaprasaṅgāt /
tadapi hi dvyaṇukameva bhavenna tu mahat /
kāraṇabahutvamahattvapracayaviśeṣebhyo hi mahattvasyotpattiḥ /
naca dvyaṇukayormahattvamasti, yatastābhyāmārabdhaṃ mahadbhavet /
nāpi tayorbahutvaṃ, dvitvādeva /
naca pracayabhedastūlapiṇḍānāmiva, tadavayavānāmanavayavatvena praśithilāvayavasaṃyogabhedavirahāt /
tasmāttenāpi tatkaraṇadvyaṇukavadaṇunaiva bhavitavyaṃ, tathā ca puruṣopabhogātiśayābhāvādadṛṣṭanimittatvācca viśvanirmāṇasya bhogārtatvāttatkāraṇena ca dvyaṇukena tanniṣpatteḥ kṛtaṃ dvyaṇukāśrayeṇa dvyaṇukāntareṇetyārambhavaiyarthyāt /
ārambhārthavattvāya bahubhireva dvyaṇukaistryaṇukaṃ caturaṇukaṃ vā dravyaṃ mahaddīrghamārabdhavyam /
asti tatra tatra bhogabhedaḥ /
asti ca bahutvasaṃkhyeśvarabuddhimapekṣyotpannā mahattvaparimāṇayoniḥ /
tryaṇukādibhirārabdhaṃ tu kāryadravyaṃ kāraṇabahutvādvā kāraṇamahatvādvā kāraṇapracayabhedādvā mahadbhavatīti prakriyā /
tadetayaiva prakriyayā kāraṇasamavāyino guṇāḥ kāryadravye samānajātīyameva gumāntaramārabhanta iti dūṣaṇamadūṣaṇīkriyate,vyabhicārādityāha-- #mahaddīrghavadvā hṛsvaparimaṇḍalābyām# /
yathā mahad dravyaṃ tryaṇukādi hṛsvād dvyaṇukājjāyate,na tu mahattvaguṇopajanane dvyaṇukagataṃ mahattvamapekṣate,tasya hṛsvatvāt /
yathā vā tadeva tryaṇukādi dīrdhaṃ hṛsvād dvyaṇukājjāyate, na tu tadgataṃ dīrghatvamapekṣate,tadabhāvāt /
vāśabdaścārthe 'nuktasamuccayārthaḥ /
yathā dvyaṇukamaṇu hṛsvaparimāṇaṃ parimaṇḍalāt paramāṇoraparimaṇḍalaṃ jāyata evaṃ cetanādbrahmaṇo 'cetanaṃ jaganniṣpadyata iti sūtrayojanā /
bhāṣye #paramāṇuguṇaviśeṣastviti# /
pārimāṇḍalyagrahaṇamupalakṣaṇam /
na dvyaṇuke 'ṇutvamapi paramāṇuvarti pārimāṇḍalyamārabhate, tasya hi dvitvasaṃkhyāyonitvādityapi draṣṭavyam /
hṛsvaparimamḍalābhyāmiti sūtraṃ guṇiparaṃ na guṇaparam /
#yadāhi dve dve dvyaṇuke#iti paṭhitavye pramādādekaṃ dvepadaṃ na paṭhitam /
evaṃ caturaṇukamityādyupapadyate /
itarathā hi dvyaṇukameva tadapi syānna tu mahadityuktam /
athavā dve iti dvitve , yathā 'hyekayordvivacanaikavacane' iti /
atra hi dvitvekatvayorityarthaḥ /
anyathā hyekeṣviti syātsaṃkhyeyānāṃ bahutvāt /
tadevaṃ yojanīyam-- dvyaṇukādhikaraṇe ye dvitve te yadā caturaṇukamārabhete saṃkhyeyānāṃ caturṇāṃ dvyaṇukānāmārambhakatvāttattadgate dvitvasaṃkhye api ārambhike ityarthaḥ /
evaṃ vyavasthitāyāṃ vaiśeṣikaprakriyāyāṃ taddūṣaṇasya vyabhicāra uktaḥ /
athāvyavasthitā tathāpi tadavastho vyabhicāra ityāha-- #yadāpi bahavaḥ paramāṇava iti# /
nāṇu jāyate no hṛsvaṃ jāyate iti yojanā /
codayati-- #atha manyase virodhinā parimāṇāntareṇa#svakāraṇadvāreṇātkrāntatvāditi /
pariharati-- #maivaṃ maṃsthā iti# /
kāraṇagatā guṇā na kārye samānajātīyaṃ guṇāntaramārabhanta ityetāvataiveṣṭasiddhau na tadhetvanusāreṇa khedanīyaṃ mana ityarthaḥ /
api ca satparimāṇāntaramākrāmati notpatteśca prāk parimāṇāntaraṃ saditi kathamākrāmet /
naca tatkāraṇamākrāmati /
pārimāṇḍalyasyāpi samānajātīyasya kāraṇasyātkramaṇahetorbhāvena samānabalatayobhayakāryānutpādaprasaṅgādityāśayavānāha-- #naca parimāṇāntarātkrāntatvamiti# /
naca parimāṇāntarārambhe vyāpṛtatā pārimāṇḍalāyādīnām /
naca kāraṇabahutvādīnāṃ saṃnidhānamasaṃnidhānaṃ ca pārimāṇḍalyasyetyāha-- #naca parimāṇāntarārambhe iti# /
vyabhicārāntaramāha-- #saṃyogācceti# /
śaṅkate- #dravye prakṛta iti# /
nirākaroti- #na /
dṛṣṭānteneti# /
na cāsmākamayamaniyamaḥ, bhavatāmapītyāha-- #sūtrakāro 'pīti# /
sūtraṃ vyācaṣṭe-- #yathā pratyakṣāpratyakṣayoriti# /
śeṣamatirohitārtham

18.12

#ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ# /
paramāṇūnāmādyasya karmaṇaḥ kāraṇābhyupagame 'nabhyupagame vā na karmātastadabhāvastasya dvyaṇukādikrameṇa sargasyābhāvaḥ /
athavā yadyaṇusamavāyyadṛṣṭamathavā kṣetrajñasamavāyi , ubhayathāpi tasyācetanasya cetanānadhiṣṭhitasyāpravṛtteḥ karmabhāvo 'tastadabhāvaḥ sargābhāvaḥ /
nimittakāraṇatāmātreṇa tvīśvarasyādhiṣṭhātṛtvamupariṣṭānnirākariṣyate /
athavā saṃyogotpattyarthaṃ vibhāgotpattyarthamubhayathāpi na karmātaḥ sargahetoḥ saṃyogasyābhāvāt pralayahetorvibhāgasyābhāvāttadabhāvaḥ /
tayoḥ sargapralayayorabhāva ityarthaḥ /
tadtatsūtraṃ tātparyato vyācaṣṭe-- #idānīṃ paramāṇukāraṇavādamiti# /
nirākāryasvarūpamupapattisahitamāha-- #sa ca vāda iti# /
svānugataiḥ svasaṃbaddhaiḥ /
saṃbandhaścādhāryādhārabhūta ihapratyayahetuḥ samavāyaḥ /
pañcamabhūtasyānavayavatvāt #tānīmāni catvāri bhūtānīti# /
tatra paramāṇukāraṇavāde iyamabhidhīyate sūtram /
tatra prathamāṃ vyākhyāmāha-- #karmavatāmiti# /
abhighātādītyādigrahaṇena nodanasaṃskāragurutvadravatvāni gṛhyante /
nodanasaṃskārāvabhighātena samānayogakṣemau, gurutvadravatve ca paramāṇugate sadātane iti karmasātatyaprasaṅgaḥ. dvitīyaṃ vyākhyānamāśaṅkāpūrvamāha-- #athādṛṣṭaṃ#dharmādharmau /
#ādyasya karmaṇa iti /
ātmanaśca#kṣetrajñasya #anutpannacaitanyasyeti /
adṛṣṭavatā puruṣeṇeti# /
saṃyuktasamavāyasaṃbandha ityarthaḥ /
#saṃbandhasya sātatyāditi# /
yadyapi paramāṇukṣetrajñayoḥ saṃyogaḥ paramāṇukarmajastathāpi tatpravāhasya sātatyamiti bhāvaḥ. sarvātmanā cedupacayābhāvaḥ /
ekadeśena hi saṃyoge yāvaṇvorekadeśau nirantarau tābhyāmanye ekadeśāḥ saṃyogenāvyāptā iti prathamopapadyate /
sarvātmanā tu nairantarye paramāṇāvekasmin paramāṇvāntarāṇyapi saṃmāntīti na prathamā syādityarthaḥ /
śaṅkate-- yadyapi niṣpradeśāḥ paramāṇavastathāpi saṃyogastayoravyāpyavṛttirevaṃsvabhāvatvāt /
kaiṣā vācoryuktirniṣpradeśaṃ saṃyogo na vyāpnotīti /
evaiṣa vācoryuktiryadyathā pratīyate tattathābhyupeyata iti /
tāmimāṃ śaṅkāṃ sūddhārāmāha-- #paramāṇūnāṃ kalpitā iti# /
nahyasti saṃbhavo niravayava ekastadaiva tenaiva saṃyuktaścāsaṃyuktaśceti, bhāvābhāvayorekasminnadvaye virodhāt /
avirodhe vā na kvacidapi virodho 'vakāśamāsādayeta /
pratītastu pradeśakalpanayāpi kalpyate /
tadidamuktam-- #kalpitāḥ pradeśāḥ iti# /
tathā ca sūddhāreyamiti tāmuddharati-- #kalpitānāmavastutvāditi# /
tṛtīyaṃ vyākhyāmāha-- #yathā cādisarga iti# /
nanvabhighātanodanādayaḥ pralayārambhasamaye kasmādvibhāgārambhakakarmahetavo na saṃbhavantyata āha-- #nahi tatrāpi kiñcinniyatamiti# /
saṃbhavantyabhighātādayaḥ kadācit kvacit /
na tvaparyāyeṇa sarvasmin /
niyamahetorabhāvādityarthaḥ /
#na pralayaprasiddhyarthamiti# /
yadyapi śarīrādipralayārambhe 'sti duḥkhabhogastathāpyasau pṛthivyādipralaye nāstītyabhipretyedamuditamiti mantavyam

18.13

#samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ# /
vyācaṣṭe-- #samavāyābhyupagamācceti# /
na tāvat svatantraḥ samavāyo 'tyantaṃ bhinnaḥ samavāyibhyāṃ samavāyinau ghaṭayitumarhatyatiprasaṅgāt /
tasmādanena samavāyisaṃbandhinā satā samavāyinau ghaṭanīyau, tathā ca samavāyasya saṃbandhāntareṇa samavāyisaṃbandhe 'bhyupagamyamāne 'navasthā /
athāsau saṃbandhibhyāṃ saṃbandhe na saṃbandhāntaramapekṣate saṃbandhisaṃbandhanaparamārthatvāt /
tathāhi -- nāsau bhinne 'pi saṃbandhinirapekṣo nirūpyate /
na ca tasmin sati samabanghināvasaṃbanghinau bhavataḥ /
tasmāt svabhāvādeva samavāyaḥ samavāyinorna saṃbandhāntareṇeti nānavastheti codayati-- #nanvihapratyayagrāhyā iti# /
pariharati-- #netyucyate /
saṃyogo 'pyevamiti# /
tathāhi-- saṃyogo 'pi saṃbandhisaṃbandhanaparamārthaḥ /
naca bhinne 'pi saṃyogibhyāṃ vinā nirūpyate /
naca tasmin sati saṃyogināvasaṃyoginau bhavata iti tulyacarcaḥ /
yadyucyeta guṇaḥ saṃyogaḥ , naca dravyāsamaveto guṇo bhavati, na cāsya samavāyaṃ vinā samavetatvaṃ, tasmātsaṃyogasyāsti samavāya iti śaṅkāmapākaroti--- #naca guṇatvāditi# /
yadyasamavāye 'syāguṇatvaṃ bhavati kāmaṃ bhavatu na naḥ kācitkṣatiḥ,tadidamuktam-- #guṇaparibhāṣāyāśceti# /
paramārthatastu dravyāśrayītyuktam /
tacca vināpi samavāyaṃ svarūpataḥ saṃyogasyopapadyata eva /
naca kāryatvātsamavāyyasamavāyikāraṇāpekṣitayā saṃyogaḥ samavāyīti yuktamca ajasaṃyogasyātathātvaprasaṅgāt /
api ca samavāyasyāpi saṃbandhyadhīnasadbhāvasya saṃbandhinaścaikasya dvayorvā vināśitvena vināśitvātkāryatvam /
nahyasti saṃbhavo guṇo vā guṇaguṇinau vāvayavo vāvayavāvayavinau vā na sto 'pyasti ca tayoḥ saṃbandha iti /
tasmāt kāryaḥ samavāyaḥ /
tathā ca yathaiṣa nimittakāraṇamātrādhīnotpāda evaṃ saṃyogo 'pi /
atha samavāyo 'pi samavāyyasamavāyikāraṇe apekṣate tathāpi saivānavastheti /
tasmātsamavāyavat saṃyogo 'pi na saṃbandhāntaramapekṣate /
yadyucyeta saṃbandhināvasau ghaṭayati nātmānamapi saṃbandhibhyāṃ, tat kimasāvasaṃbaddha eva saṃbandhibhyām,evaṃ cedatyantabhinno 'saṃbaddhaḥ kathaṃ saṃbandhinau saṃbandhayet /
saṃbandhane vā himavadvindhyāvapi saṃbandhayet /
tasmātsaṃyogaḥ saṃyoginoḥ samavāyena saṃbaddha iti vaktavyam /
tadetatsamavāyasyāpi samavāyisaṃbandhe samānamanyatrābhiniveśāt /
tathā ca cānavastheti bhāvaḥ

18.14

#nityameva ca bhāvāt# /
pravṛtterapravṛtterveti śeṣaḥ /
atirohitārthamasya bhāṣyam

18.17

#rūpādimattvācca viparyayo darśanāt# /
yat kila bhūtabhautikānāṃ mūlakāraṇaṃ tadrūpādimān paramāṇurnitya iti bhavadbhirabhyupeyate, tasya cedrūpādimattvamabhyupeyeta paramāṇutvanityatvaviruddhe sthaulyānityatve prasajyeyātāṃ, so 'yaṃ prasaṅga ekadharmābhyupagame dharmāntarasya /
niyatā prāptirhi prasaṅgalakṣaṇaṃ , tadanena prasaṅgena jagatkāraṇaprasiddhaye pravṛttaṃ sādhanaṃ rūpādimannityaparamāṇusiddheḥ pracyāvya brahmagocaratāṃ nīyate /
tadetadvaiśeṣikābhyupagamopanyāsapūrvakamāha-- #sāvayavānāṃ dravyāṇāmiti# /
paramāṇunityatvasādhanāni ca teṣāmupanyasya dūṣayati-- #yacca nityatve kāraṇamiti /
saditi#prāgabhāvāhyavacchinatti /
#akāraṇavaditi#ghaṭādeḥ /
#yadapi#
#nityatve dvitīyamiti# /
labdharūpaṃ hi kvacit kiñcidanyatra niṣidhyate /
tenānityamiti laukikena niṣedhenānyatra nityatvasadbhāvaḥ kalpanīyaḥ, te cānye paramāṇava iti /
tanna /
ātmanyapi nityatvopapatteḥ /
vyapadeśasya ca pratītipūrvakasya tadabhāve nirmūlasyāpi darśanāt /
yatheha vaṭe yakṣa iti /
#yadapi nityatve tṛtīyaṃ kāraṇamavidyeti# /
yadi satāṃ paramāṇūnāṃ paridṛśyamānasthūlakāryāṇāṃ pratyakṣeṇa kāraṇāgrahaṇamavidyā tayā nityatvam, evaṃ sati dvyaṇukasyāpi nityatvam /
#athādravyatve satīti viśeṣyeta#tathā sati na dvyaṇuke vyabhicāraḥ, tasyānekadravyatvenāvidyamānadravyatvānupapatteḥ /
#tathāpyakāraṇavattvameva nityatānimittamāpadyeta,#yato 'dravyatvamavidyamānakāraṇabhūtadravyatvamucyate, tathā ca punaruktamityāha-- #tasya ceti# /
api cādravyatve sati sattvādityata eveṣṭārthasiddheravidyeti vyartham /
athāvidyāpadena dravyavināśakāraṇadvayāvidyamānatvamucyate,dvividho hi dravyanāśaheturavayavavināśo 'vayavavyatiṣaṅgavināśaśca, tadubhayaṃ paramāṇau nāsti, tasmānnityaḥ paramāṇuḥ /
naca sukhādibhirvyabhicāraḥ, teṣāmadravyatvādityāha-- #athāpīti# /
nirākaroti-- #nāvaśyamiti# /
yadi hi saṃyogasacivāni bahūni dravyāṇi dravyāntaramārabheranniti prakriyā sidhyet sidhyet dravyadvayameva(?) tadvināśakāraṇamiti /
natvetadasti, dravyasvarūpāparijñānāt /
na tāvat tantvādhārastadvyatiriktaḥ paṭo nāmāsti yaḥ saṃyogasacivaistantubhirārabhyetetyuktamadhastāt. ṣaṭpadārthasya dūṣayannagre vakṣyati /
kintu kāraṇameva #viśeṣavadavasthāntaramāpadyamānaṃ#kāryaṃ, tacca sāmānyātmakam /
tathāhi-- mṛdvā suvarṇaṃ vā sarveṣu ghaṭarucakādiṣvanugataṃ sāmānyamanubhūyate /
na caite ghaṭarucakādayo mṛtsuvarṇābhyāṃ vyatiricyanta ityuktam /
agre ca vakṣyāmaḥ /
tasmānmṛtsuvarṇe eva tena tenīkāreṇa pariṇamamāne ghaṭa iti ca rucaka iti ca kapālaśarkarākaṇamiti ca śakalakaṇikācūrṇamiti ca vyākhyāyete /
tatra tatropādānayormṛtsuvarṇayoḥ pratyabhijñānāt /
na tu ghaṭādayo vā kapālādiṣu kapālādayo vā ghaṭādiṣu ca rucakādayo vā śakalādiṣu śakalādayo vā rucakādiṣu pratyabhijñāyante yatra kāryakāraṇabhāvo bhavet /
na ca vinaśyantameva ghaṭakṣaṇaṃ pratītya kapālakṣaṇo 'nupādāna evotpadyate tatkimupādānapratyabhijñāneneti vaktavyam, etasyā api vaināśikaprakriyāyā upariṣṭānnirākariṣyamāṇatvāt /
tasmādupajanāpāyadharmāṇo viśeṣāvasthāḥ sāmānyasyopādeyāḥ, sāmānyātmā tūpādānam /
evaṃ vyavasthite yathā suvarṇadravyaṃ kāṭhinyāvasthāmapahāya dravāvasthayā parigaṇitaṃ, na ca tatrāvayavavibhāgaḥ sannapi dravatve kāraṇaṃ, paramāṇūnāṃ bhavanmate tadabhāvena dravatvānupapatteḥ, tasmādyathā evaṃ guṇādayo na dravyādyanadhīnanirūpaṇāḥ, api tu yadā yadā nirūpyante tadā tadā tadākāratayaiva prathante na tu prathāyāmeṣāmasti svātantryaṃ, tasmānnātiricyante dravyādapi tu dravyameva sāmānyarūpaṃ tathā tathā prathata ityarthaḥ /
dravyakāryatvamātraṃ guṇādīnāṃ dravyādhīnatvamiti manvānaścodayati-- #nanvagreranyasyāpīti# /
pariharati- #bhedapratīteriti# /
na tadadhīnotpādatāṃ tadadhīnatvamācakṣmahe kintu tadākāratāṃ, tathā ca na vyabhicāra ityarthaḥ /
śaṅkate- #guṇānāṃ dravyādhīnatvaṃ dravyaguṇayorayutasiddatvāditi yadyucyeta# /
yatra hi dvāvākāriṇau vibhinnābhyāmākārābhyāmavagamyate tau saṃbaddhāsaṃbaddhau vā vaiyadhikaraṇyena pratibhāsete,yatheha kuṇḍe dadhi yathā vā gauraśva iti, na tathā guṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyāḥ, teṣāṃ dravyakāratayākārāntarāyogena dravyādākāriṇo 'nyatvenākāritayā vyavasthānābhāvāt seyamayutasiddhiḥ /
tathā ca sāmānādhikaraṇyena prathetyarthaḥ /
tāmimāmayutasiddhiṃ vakalpya dūṣayati--
#tatpunarayutasiddhatvamiti# /
tatrāpṛthagdeśatvaṃ tadabhyupagamena virudhyata ityāha-- #apṛthagdeśatva iti# /
yadi tu saṃyoginoḥ kāryayoḥ saṃbandhibhyāmanyadeśatve yutasiddhistato 'nyāyutasiddhiḥ, nityayostu saṃyoginordvayoranyatarasya vā pṛthaggatimattvaṃ yutasiddhistato 'nyāyutasiddhiḥ, tathā cākāśaparamāṇvoḥ paramāṇvośca saṃyuktayoryutasiddhiḥ siddhā bhavati /
guṇaguṇinośca śauklyapaṭayorayutasiddhiḥ siddhā bhavati /
nahi tatra śauklyapaṭābhyāṃ saṃbandhibhyāmanyadeśau śauklyapaṭau /
satyapi paṭasya tadanyatantudeśatve śauklyasya saṃbandhipaṭadeśatvāt /
tanna /
nityayorātmākāśayorajasaṃyoge ubhayasyā api yutasiddherabhāvāt /
na hi tayoḥ pṛthagāśrayāśritatvamanāśrayatvāt /
nāpi dvayoranyatarasya vā pṛthaggatimatvamamūrtatvenobhayorapi niṣkriyatvāt /
na cājasaṃyogo nāsti tasyānumānasiddhatvāt /
tathāhi -- ākāśamātmasaṃyogi, mūrtadravyasaṅgitvāt, ghaṭādivadityanumānam /
pṛthagāśrayāśrayitvapṛthaggatimatvalakṣaṇayutasiddheranyā tvayutasiddhiryadyapi nābhyupetavirodhamāvahati tathāpi na sāmānādhikaraṇyaprathāmupapādayitumarhati /
evaṃ lakṣaṇe 'pi hi samavāye guṇaguṇinorabhyupagamyamāne saṃbaddhe iti pratyayaḥ syānna tādātmyapratyayaḥ /
asya copapādanāya samavāya āsthīyate bhavadbhiḥ /
sa cedāsthito 'pi na pratyayamimamupapādayet kṛtaṃ tatkalpanayā /
na ca pratyakṣaḥ sāmānādhikaraṇyapratyayaḥ samavāyagocaraḥ,tadviruddhārthatvāt /
tadgocaratve hi paṭe śukla ityevamākaraḥ syānna tu paṭaḥ śukla iti /
naca śuklapadasya guṇaviśiṣṭaguṇiparatvādevaṃ pratheti sāṃpratam /
nahi śabdavṛttyanusāri pratyakṣam /
nahyagnirmāṇavaka ityupacaritāgnibhāvo māṇavakaḥ pratyakṣeṇa dahanātmanā prathate /
na cāyamabhedabibhramaḥ samavāyanibandhano bhinnayorapīti vācyam, guṇādisadbhāve tadbhede ca pratyakṣānubhavādanyasya pramāṇasyābhāvāttasya ca bhrāntatve sarvābhāvaprasaṅgāt /
tadāśrayasya tu bhedasādhanasya tadviruddhayotthānāsaṃbhavāt /
tadidamuktam-- #tasya tādātmyenaiva pratīyamānatvāditi# /

api cāyutasiddhaśabdo 'pṛthagutpattau mukhyaḥ, sā ca bhavanmate na dravyaguṇayorasti, dravyasya prāksiddherguṇasya ca paścādutpatteḥ, tasmānmithyāvādo 'yamityāha-- #yutasiddhayoriti# /
atha bhavatu kāraṇasya yutasiddhiḥ, kāryasya tvayutasiddhi kāraṇātirekeṇābhāvādityāśaṅkyānyathā dūṣayati-- #evamapīti# /
saṃbandhidvayādhīnasadbhāvo hi saṃbandho nāsatyekasminnapi saṃbandhini bhavitumarhati /
naca samavāyo nityaḥ svatantra iti coktamadhastāt /
naca kāraṇasamavāyādananyā kāryasyotpattiriti śakyaṃ vaktum, evaṃ hi sati samavāyasya nityatvābhyupagamāt kāraṇavaiyarthyaprasaṅgaḥ /
utpattau ca samavāyasya saiva kāryasyāstu kiṃ samavāyena /
siddhayostu saṃbandhe yutasiddhiprasaṅgaḥ /
na cānyāyutasiddhiḥ saṃbhavatītyetaduktam /
tataśca yaduktaṃ vaiśeṣikairyutasiddhyabhāvāt /
#kāryakāraṇayoḥ saṃyogavibhāgau na vidyate itīdaṃ duruktaṃ syāt# /
yutasidhdyabhāvasyaivābhāvāt /
etenāprāptisaṃyogau yutasiddhirityapi lakṣaṇamanupapannam /
mā bhūdaprāptiḥ kāryakāraṇayoḥ, prāptistvanayoḥ saṃyoga eva kasmānna bhavati,tatrāsyā asaṃyogatvāyānyāyutasiddhirvaktavyā /
tathā ca saivocyatāṃ kimanayā paramparāśrayadoṣagrastayā /
na cānyā saṃbhavatītyuktam /
yadyucyetāprāptipūrvikā prāptiranyatarakarmajobhayakarmajā vā saṃyogaḥ, yathā sthāṇuśyenayormallayorvā /
naca tantupaṭayoḥ saṃbandhastathā, utpannamātrasyaiva paṭasya tantusaṃbandhāt /
tasmātsamavāya evāyamityata āha-- #yathā cotpannamātrasyeti# /
saṃyogajo 'pi hi saṃyogo bhavadbhirabhyupeyate na kriyāja evetyarthaḥ /
na cāprāptipūrvikaiva prāptiḥ saṃyogaḥ, ātmākāśasaṃyoge nitye tadabhāvāt, kāryasya cetpannamātrasyaikasmin kṣaṇe kāraṇaprāptivirahācceti /
api ca saṃbandhirūpātirikte saṃbandhe siddhe tadavāntarabhedāya lakṣaṇabhedo 'nuśrīyeta sa eva tu saṃbandhyatirikto 'siddhaḥ, uktaṃ hi parastādatiriktaḥ saṃbandhibhyāṃ saṃbandho 'saṃbaddho na saṃbandhinau ghaṭayitumiṣṭe /
saṃbandhisaṃbandhe cānavasthitiḥ /
tasmādupapattyanubhavābhyāṃ na kāryasya kāraṇādanyatvam, api tu kāraṇasyaivāyamanirvācyaḥ pariṇāmabheda iti /
tasmāt kāryasya kāraṇādanatirekān kiṃ kena saṃbaddhaṃ, saṃyogasya ca saṃyogibhyāmanatirekāt kastayoḥ saṃyoga ityāha-- #nāpi saṃyogasyeti# /
vicārāsahatvenānirvācyatāmasyāparibhāvayannāśaṅkate-- #saṃbandhiśabdapratyayyatirekeṇeti# /
nirākaroti-- #na /
ekatve 'pi svarūpabāhyarūpāpekṣayeti# /
tattadanirvacanīyānekaviśeṣāvasthābhedāpekṣayaikasminnapi nānābuddhivyapadeśopapattiriti /
yathaiko devadattaḥ svagataviśeṣāpekṣayā manuṣyo brāhmaṇo 'vadātaḥ, svagatāvasthābhedāpekṣayā bālo yuvā sthaviraḥ, svakriyābhedāpekṣayā kṣotriyaḥ, parāpekṣayā tu pitā putraḥ pautro bhrātā jāmāteti /
nidarśanāntaramāha-- #yathā caikāpi satī rekheti# /
dārṣṭāntike yojayati-- #tathā saṃbandhinoriti# /
aṅgulyornaurantaryaṃ saṃyogaḥ, dadhikuṇḍayorauttarādharyaṃ saṃyogaḥ /
kāryakāraṇayostu tādātmye 'pyanirvācyasya kāryasya bhedaṃ vivakṣitvā #saṃbandhino#rityuktam /
#nāpi saṃbandhiviṣayatve saṃbandhaśabdapratyayayoḥ#ityetadapyanirvācyabhedābhiprāyam /
apicādṛṣṭavatkṣetrajñasaṃyogāt paramāṇumanasoścādyaṃ karma bhavadbhiriṣyate /
'agnerūrdhvajvalanaṃ vāyostiryakpavanamaṇumanasoścādyaṃ karmetyadṛṣṭakāritāni' iti vacanāt /
na cāṇumanasorātmānāpradeśena saṃyogaḥ saṃbhavati /
saṃbhave cāṇumanasorātmavyāpitvāt paramamahattvenānaṇutvaprasaṅgāt /
naca pradeśavṛttiranayorātmanā saṃyogo 'pradeśatvādātmanaḥ,kalpanāyāśca vastutattvavyavasthāpanāsahatvādatiprasaṅgādityāha-- #tathāṇvātmamanasāmiti# /
#kiñcānyat#dvābhyāmaṇubhyāṃ kāraṇābhyāṃ sāvayavasya kāryasya #dvyaṇukasyākāśeneva saṃśleṣānupapattiḥ# /
saṃśleṣaḥ saṃgraho yata ekasaṃbandhyākarṣe saṃbandhyantarākarṣo bhavati tasyānupapattiriti /
ata eva saṃyogādanyaḥ #kāryakāraṇadravyayorāśrayāśritabhāvo 'nyathā#
#nopapadyata ityavaśyaṃ kalpanīyaḥ samavāya iti cet# /
nirākaroti-- #na# /
kutaḥ /
#itaretarāśrayatvāt# /
tadvibhajate-- #kāryakāraṇayorhīti /
kiñcānyat /
paramāṇūnāmiti /
#ye hi paricchinnāste sāvayavāḥ, yathā ghaṭādayaḥ /
tathā ca paramāṇavaḥ, tasmātsāvayavā anityāḥ syuḥ /
aparicchinnatve cākāśādivat paramāṇutvavyāghātaḥ śaṅkate-- #yāṃstvamiti# /
nirākaroti-- #na /
sthūleti# /
kiṃ sūkṣmatvāt paramāṇavo na vinaśyantyatha niravayavatayā tatra pūrvasmin kalpe idamuktam-- #vastubhūtāpīti# /
bhavanmate uttaraṃ kalpamāśaṅkya nirākaroti-- #vinaśyanto 'pyavayavavibhāgeneti /
yathā hi ghṛtasuvarṇādīnāmavibhajyamānāvayavānāmapīti# /
yathā hi piṣṭapiṇḍo 'vinaśyadavayavasaṃyoga eva prathate,
prathamānaścāśvaśaphākāratāṃ nīyamānaḥ puroḍāśatāmāpadyate,tatra piṇḍo naśyati puroḍāśaścotpadyate, nahi tatra piṇḍāvayavasaṃyogā vinaśyanti,api tu saṃyuktā eva santaḥ paraṃ prathanena nudyamānā adhikadeśavyāpakā bhavanti, evamagnisaṃyogena suvarṇadravyāvayavāḥ saṃyuktā eva santo dravībhāvamāpadyante, natu mitho vibhajyante /
tasmādyathāvayavasaṃyogavināśāvantareṇāpi suvarṇapiṇḍo vinaśyati, saṃyogāntarotpādamantareṇa ca suvarṇe drava upajāyate, evamantareṇāpyavayavasaṃyogavināśaṃ paramāṇavo vinaṅkṣyantyanye cotpatsyanta iti sarvamavadātam

Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc