ભામતિ · અધ્યાય 18

#ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય સાંખ્યાયોગકારણદાદિસ્મૃતિભિઃ સાંખ્યાદિપ્રયુક્તતર્કૈશ્ચ વેદાન્તસમન્વયવિરોધપરિહારાખ્યઃ પ્રથમઃ પાદઃ#
#દ્વિતીયાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ# ।
#રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનમ્---#સ્યાદેતત્ ।
ઇહ હિ પાદે ખતન્ત્રા વેદનિરપેક્ષાઃ પ્રધાનાદિસિદ્ધિવિષયાઃ સાંખ્યાદિયુક્તયો નિરાકરિષ્યન્તે ।
તદયુક્તમશાસ્ત્રાઙ્ગત્વાત્ ।
નહીદં શાસ્ત્રમુચ્છૃઙ્ખલતર્કશાસ્ત્રવત્પ્રવૃત્તમપિ તુ વેદાન્તવાક્યાનિ બ્રહ્મપરાણીતિ પૂર્વપક્ષોત્તરપક્ષાભ્યાં વિનિશ્ચેતુમ્ ।
તત્ર કઃ પ્રસઙ્ગઃ શુષ્કતર્કવત્ખતન્ત્રયુક્તિનિરાકરણસ્યેત્યત આહ- #- યદ્યપીદં વેદાન્તવાક્યાનામિતિ# ।
નહિ વેદાન્તવાક્યાનિ નિર્ણેતવ્યાનીતિ નિર્ણીયન્તે, કિન્તુ મોક્ષમાણાનાં તત્ત્વજ્ઞાનોત્પાદનાય ।
યથા ચ વેદાન્તવાક્યેભ્યો જગદુપાદાનં બ્રહ્માવગમ્યતે, એવં સાંખ્યાદ્યનુમાનેભ્યઃ પ્રધાનાદ્યચેતનં જગદુપાદાનમવગમ્યતે ।
ન ચૈતદેવ ચેતનોપાદાનમચેતનોપાદાનં ચેતિ સમુચ્ચેતું શક્યં, વિરોધાત્ ।
ન ચ વ્યવસ્થિતે વસ્તુનિ વિકલ્પો યુજ્યતે ।
ન ચાગમબાધિતવિષયતયાનુમાનમેવ નોદીયત ઇતિ સાંપ્રતમ્. સર્વજ્ઞપ્રણીતતયા સાંખ્યાદ્યાગમસ્ય વેદાગમતુલ્યત્વાત્ તદ્ભાષિતસ્યાનુમાનસ્ય પ્રતિકૃતિસિંહતુલ્યતયાબાધ્યત્વાત્ ।
તસ્માત્તદ્વિરોધાન્ન બ્રહ્મણિ સમન્વયો વેદાન્તાનાં સિધ્યતીતિ ન તતસ્તત્ત્વજ્ઞાનં સેદ્ધુમર્હતિ ।
નચ તત્ત્વજ્ઞાનાદૃતે મોક્ષ ઇતિ સ્વતન્ત્રાણામપ્યનુમાનાનામાભાસીકરણમિહ શાસ્ત્રેસંગતમેવેતિ ।
યદ્યેવં તતઃ પરકીયાનુમાનનિરાસ એવ કસ્માત્પ્રથમં ન કૃત ઇત્યત આહ- #- વેદાન્તાર્થનિર્ણયસ્ય ચેતિ# ।
નનુ વીતરાગકથાયાં તત્ત્વનિર્ણયમાત્રમુપયુજ્યતે ન પુનઃપરપક્ષાધિક્ષેપઃ, સ હિ સરાગતામાવહતીતિ ચોદયતિ- #- નનુ મુમુક્ષૂણામિતિ# ।
પરિહરતિ #-- બાઢમેવં, તથાપીતિ# ।
તત્ત્વનિર્ણયાવસાના વીતરાગકથા ।
નચ પરપક્ષદૂષણમન્તરેણ તત્ત્વનિર્ણયઃ શક્યઃ કર્તુમિતિ તત્વનિર્ણયાય વીતરાગેણાપિ પરપક્ષો દૂષ્યતે ન તુ પરપક્ષતયેતિ ન વીતરાગકથાત્વવ્યાહતિરિત્યર્થઃ ।
પુનરુક્તતાં પરિચોદ્ય સમાધત્તે #-- નન્વીક્ષતેરિતિ ।
તત્ર સંખ્યા ઇતિ# ।
યાનિ હિ યેન રૂપેણા સ્થૌલ્યાદા ચ સૌક્ષ્મ્યાત્સમન્વીયન્તે તાનિ તત્કરણાનિ દૃષ્ટાનિ, યથા ધટાદયો રુચકાદયશ્ચા સ્થૌલ્યાદા ચ સૌક્ષ્મ્યાન્મૃત્સુવર્ણાન્વિતાસ્તત્કરણાઃ, તથા ચેદં બાહ્યમાધ્યાત્મિકં ચ ભાવજાતં સુઃખદુઃખમોહાત્મનાન્વિતમુપલભ્યતે, તસ્માત્તદપિ સુઃખદુઃખમોહાત્મસામાન્યકારણકં ભવિતુમર્હતિ ।
તત્ર જગત્કારણસ્ય યેયં સુખાત્મતા તત્સત્ત્વં, યા દુઃખાત્મતા તદ્રજઃ, યા ચ મેહાત્મતા તત્તમ ઇતિ ત્રૈગુણ્યકારણસિદ્ધિઃ ।
તથાહિ-- પ્રત્યેકં ભાવાસ્ત્રૈગુણ્યવન્તો ઽનુભૂયન્તે ।
યથા મૈત્રદારેષુ પદ્માવત્યાં મૈત્રસ્ય સુખં, તત્ કસ્ય હેતોઃ,તંપ્રતિ સત્વગુણસમુદ્ભવાત્ ।
તત્સપત્નીનાં ચ દુઃખં,તત્કસ્ય હેતોઃ, તાઃ પ્રત્યસ્યા રજોગુણસમુદ્ભવાત્ ।
ચૈત્રસ્ય તુ સ્ત્રૈણસ્ય તામવિન્દતો મોહો વિષાદઃ,તત્ કસ્ય હેતોઃ, તં પ્રત્યસ્યાસ્તમોગુણસમુદ્ભવાત્ ।
પદ્માવત્યા ચ સર્વે ભાવા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તસ્માત્સર્વં સુઃખદુઃખમોહાન્વિતં જગત્તત્કારણં ગમ્યતે ।
તચ્ચ ત્રિગુણં પ્રધાનં પ્રધીયતે ક્રિયતે ઽનેન જગદિતિ,પ્રધીયતે નિધીયતે ઽસ્મિન્પ્રલયસમયે જગદિતિ વા પ્રધાનમ્ ।
તચ્ચ મૃત્સુવર્ણવદચેતનં ચેતનસ્ય પુરુષસ્ય ભોગાપવર્ગલક્ષણમર્થં સાધયિતું સ્વભાવત એવ પ્રવર્તતે,ન તુ કેનચિત્પ્રવર્ત્યતે. તથા હ્યાહુઃ--- ઽપુરુષાર્થ એવ હેતુર્ન કેનચિત્કાર્યતે કરણમ્ઽ ઇતિ. ।
પરિમાણાદિભિરિત્યાદિગ્રહણેન ઽશક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
કારણકાર્યવિભાગાદવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્યઽ ઇત્યવ્યક્તસિદ્ધિહેતવો ગૃહ્યન્તે ।
એતાંશ્ચેપરિષ્ટાદ્વ્યાખાયાય નિરાકરિષ્યત ઇતિ ।
તદેતત્પ્રધાનાનુમાનં દૂષયતિ- #- તત્ર વદામ ઇતિ# ।
યદિ તાવદચેતનં પ્રધાનમનધિષ્ઠિતત્વેન મૃત્સુવર્ણાદૌ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ વ્યાપ્તેરુપલબ્ધેર્વિરુદ્ધત્વાત્ ।
નહિ મૃત્સુવર્ણદાર્વાદયઃ કુલાલહેમકારરથકારાદિભિરનધિષ્ઠિતાઃ કુમ્ભરુચકરથાદ્યુપાદદતે ।
તસ્માત્ કૃતકત્વમિવ નિત્યત્વસાધનયા પ્રયુક્તં સાધ્યવિરુદ્ધેન વ્યાપ્તં વિરુદ્ધમ્,એવં સમન્વયાદિ ચેતનાનધિષ્ઠિતત્વે સાધ્ય ઇતિ રચનાનુપપત્તેરિતિ દર્શિતમ્ ।
યદુચ્યેત દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્યચેતનં તાવદુપાદાનં દૃષ્ટં,તત્ર યદ્યપિ તચ્ચેતનપ્રયુક્તમપિ દૃશ્યતે, તથાપિ તત્પ્રયુક્તત્વં હેતોરપ્રયોજકં બહિરઙ્ગત્વાત્,અન્તરઙ્ગં ત્વચૈતન્યમાત્રમુપાદાનાનુગતં હેતોઃ પ્રયોજકમ્ ।
યથાહુઃ-- ઽવ્યાપ્તેશ્ચ દૃશ્યમાનાયાઃ કશ્ચિદ્ધર્મઃ પ્રયોજકઃઽ ઇતિ ।
તત્રાહ-- #નચ મૃદાદીતિ# ।
સ્વભાવપ્રતિબદ્ધં હિ વ્યાપ્તં વ્યાપકમવગમયતિ ।
સ ચ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ શઙ્કિતસમારોપિતોપાધિનિરાસે સતિ નિશ્ચીયતે ।
તન્નિશ્ચયશ્ચાન્વયવ્યતિરેકયોરાયતતે ।
તૌ ચાન્વયવ્યતિરેકૌ ન તથોપાદાનાચૈતન્યે યથોપાદાનાચૈતન્યે યથા ચેતનપ્રયુક્તત્વે ઽતિપરિસ્ફુટૌ ।
તદલમત્રાન્તરઙ્ગત્વેનેતિ ભાવઃ ।
એવમપિ ચેતનપ્રયુક્તત્વં નાભ્યુપેયેત યદિ પ્રમાણાન્તરવિરોધો ભવેત્, પ્રત્યુત શ્રુતિરનુગુણતરાત્રેત્યાહ-- #ન ચૈવં સતીતિ# ।
ચકારેણ સુઃખદુઃખાદિસમન્વયલક્ષણસ્ય હેતોરસિદ્ધત્વં સમુચ્ચિનોતીત્યાહ #-- અન્વયાદ્યનુપપત્તેશ્ચેતિ# ।
આન્તરાઃ ખલ્વમી સુઃખદુઃખમોહવિષાદા બાહ્યેભ્યશ્ચન્દનાદિભ્યો ઽતિવિચ્છિન્નપ્રત્યયપ્રવેદનીયેભ્યો વ્યતિરિક્તા અધ્યક્ષમીક્ષ્યન્તે ।
યદિ પુનરેત એવ સુઃખદુઃખાદિસ્વભાવા ભવેયુસ્તતઃસ્વરૂપત્વાધેમન્તે ઽપિ ચન્દનઃ સુખઃ સ્યાત્ ।
નહિ ચન્દનઃ કદાચિદચન્દનઃ ।
તથા નિદાઘેષ્વપિ કુઙ્કુમપઙ્કઃ સુખો ભવેત્ ।
નહ્યસૌ કદાચિદકુઙ્કુમપઙ્ક ઇતિ ।
એવં કણ્ટકઃ ક્રમેલકસ્ય સુખ ઇતિ મનુષ્યાદીનામપિ પ્રાણભૃતાં સુખઃ સ્યાત્ ।
નહ્યસૌ કાંશ્ચિત્પ્રત્યેવ કણ્ટક ઇતિ ।
તસ્માદસુખાદિસ્વભાવા અપિ ચન્દનકુઙ્કુમાદયો જાતિકાલાવસ્થાદ્યપેક્ષયા સુખદુઃખાદિહેતવો ન તુ સ્વયં સુખાદિસ્વભાવા ઇતિ રમણીયમ્ ।
તસ્માત્સુખાદિરૂપસમન્વયો ભાવાનામસિદ્ધ ઇતિ નાનેન તદ્રૂપં કારણમવ્યક્તમુન્નીયત ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્- #- શબ્દાદ્યવિશેષે ઽપિ ચ ભાવનાવિશેષાદિતિ# ।
ભાવના વાસના સંસ્કારસ્તદ્વિશેષાત્ ।
કરભજન્મસંવર્તકં હિ કર્મ કરભોચિતામેવ ભાવનામભિવ્યનિક્તિં, યથાસ્મૈ કણ્ટકા એવ રોચન્તે ।
એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરિમાણાદિતિ સાંખ્યીયં હેતુમુપન્યસ્યતિ- #- તથા પરિમિતાનાં ભેદાનામિતિ# ।
સંસર્ગપૂર્વકત્વે હિ સંસર્ગસ્યૈકસ્મિન્નદ્વયે ઽસંભવાન્નાનાત્વૈકાર્થસમવેતસ્ય નાનાકરણાનિ સંસૃષ્ટાનિ કલ્પનીયાનિ,
તાનિ ચ સત્ત્વરજસ્તમાંસ્યેવેતિ ભાવઃ ।
તદેતત્પરિમિતત્વં સાંખ્યીયરાદ્ધાન્તાલોચનેનાનૈકાન્તિકમિતિ દૂષયતિ-- #સત્ત્વરજસ્તમસામિતિ# ।
યદિ તાવત્પરિમિતત્વમિયત્તા, સા નભસો ઽપિ નાસ્તીત્યવ્યાપકો હેતુઃ પરિમાણાદિતિ ।
અથ ન યોજનાદિમિતત્વં પરિમાણમિયત્તાં નભસો બ્રૂમઃ કિન્ત્વવ્યાપિતામ્, અવ્યાપિ ચ નભસ્તન્માત્રાદેઃ ।

નહિ કાર્યં કારણવ્યાપિ, કિન્તુ કારણં કાર્યવ્યાપીતિ પરિમિતં નભસ્તન્માત્રાદ્યવ્યાપિત્વાત્ ।
હન્ત સત્ત્વરજસ્તમાંસ્યપિ ન પરસ્પરં વ્યાપ્નુવન્તિ, નચ તત્ત્વાન્તરપૂર્વકત્વમેતેષામિતિ વ્યભિચારઃ ।
નહિ યથા તૈઃ કાર્યજાતમાવિષ્ટમેવં તાનિ પરસ્પરં વિશન્તિ,મિથઃ કાર્યકારણભાવાભાવાત્ ।
પરસ્પરસંસર્ગસ્ત્વાવેશશ્ચિતિશક્તૌ નાસ્તિ ।
નહિ ચિતિશઙ્ક્તિઃ કૂટસ્થનિત્યા તૈઃ સંસૃજ્યતે, તતશ્ચ તદવ્યાપકા ગુણા ઇતિ પરિમિતાઃ ।
એવં ચિતિશક્તિરપિ ગુણૈરસંસૃષ્ટેતિ સાપિ પરિમિતેત્યનૈકાન્તિકત્વં પરિમિતત્વસ્ય હેતોરિતિ ।
તથા કાર્યકારણવિભાગો ઽપિ સમન્વયવદ્વિરુદ્ધ ઇત્યાહ- #- કાર્યકારણભાવસ્ત્વિતિ

પ્રવૃત્તેશ્ચ# ।
ન કેવલં રચનાભેદા ન ચેતનાધિષ્ઠાનમન્તરેણ ભવન્ત્યપિ તુ સામ્યાવસ્થાયાઃ પ્રચ્યુતિર્વૈષમ્યં, તથા ચ યદુદ્ભૂતં બલીયસ્તદઙ્ગ્યભિભૂતં ચ તદનુગુણતયા સ્થિતમઙ્ગમ્, એવં હિ ગુણપ્રધાનભાવે સત્યસ્ય મહદાદૌ કાર્યે કા પ્રવૃત્તિઃ, સાપિ ચેતનાધિષ્ઠાનમેવ ગમયતિ ।
ન હિ ચેતનાધિષ્ઠાનમન્તરેણ મૃત્પિણ્ડે પ્રધાને ઽઙ્ગભાવેન ચક્રદણ્ડસલિલસૂતિરાદયો ઽવતિષ્ઠન્તે ।
તસ્માત્પ્રવૃત્તેરપિ ચેતનાધિષ્ઠાનસિદ્ધિરિતિ ઽશક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચઽ ઇત્યયમપિ હેતુઃ સાંખ્યીયો વિરુદ્ધ એવેત્યુક્તં વક્રોક્ત્યા ।
અત્ર સાંખ્યશ્ચોદયતિ-- #નનુ ચેતનસ્યાપિ પ્રવૃત્તિરિતિ# ।
અયમભિપ્રાયઃ-- ત્વયા કિલૌપનિષદેનાસ્મધેતૂન્ દૂષયિત્વા કેવલસ્ય ચેતનસ્યૈવાન્યનિરપેક્ષસ્ય જગદુપાદાનત્વં નિમિત્તત્વં ચ સમર્થનીયમ્ ।
તદયુક્તમ્ ।
કેવલસ્ય ચેતનસ્ય પ્રવૃત્તેર્દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્યનુપલબ્ધેરિતિ ।
ઔપનિષદસ્તુ ચેતનહેતુકાં તાવદેષ સાંખ્યઃ પ્રવૃત્તિમભ્યુપગચ્છતુ પશ્ચાત્ સ્વપક્ષમત એવ સમાધાસ્યામીત્યભિસંધિમાનાહ-- #સત્યમેતત્# ।
ન કેવલસ્ય ચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટેતિ ।
સાંખ્ય આહ-- #ન ત્વચેતનસંયુક્તસ્યેતિ# ।
તુશબ્દ ઔપનિષદપક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
અચેતનાશ્રયૈવ સર્વા પ્રવૃત્તિર્દૃશ્યતે ન તુ ચેતનાશ્રયા કાચિદપિ ।
તસ્માન્ન ચેતનસ્ય જગત્સર્જને પ્રવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
અત્રૌપનિષદો ગૂઢાભિસંધિઃ પ્રશ્નપૂર્વકં વિમૃશતિ-- #કિં પુનરત્રેતિ# ।
અત્રાન્તરે સાંખ્યો બ્રૂતે-- #નનુ યસ્મિન્નિતિ# ।
ન તાવચ્ચેતનઃ પ્રવૃત્યાશ્રયતયા તત્પ્રયોજકતયા વા પ્રત્યક્ષમીક્ષ્યતે, કેવલં પ્રવૃત્તિસ્તદાશ્રયશ્ચાચેતનો દેહરથાદિઃ પ્રત્યક્ષેણ પ્રતીયતે, તત્રાચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિસ્તન્નિમિત્તૈવ ન તુ ચેતનનિમિત્તા ।
સદ્ભાવમાત્રં તુ તત્ર ચેતનસ્ય ગમ્યતે રથાદિવૈલક્ષણ્યાજ્જીવદ્દેહસ્ય ।
નચ સદ્ભાવમાત્રેણ કારણત્વસિદ્ધિઃ ।
મા ભૂદાકાશ ઉત્પત્તિમતાં ઘટાદીનાં નિમિત્તકારણમસ્તિ હિ સર્વત્રેતિ ।
તદનેન દેહાતિરિક્તે સત્યપિ ચેતને તસ્ય ન પ્રવૃત્તિં પ્રતિ નિમિત્તભાવો ઽસ્તીત્યુક્તમ્ ।
યતશ્ચાસ્ય ન પ્રવૃત્તિહેતુભાવો ઽસ્તિ અત એવ પ્રત્યક્ષે દેહે સતિ પ્રવૃત્તિદર્શનાદસતિ ચાદર્શનાદ્દેહસ્યૈવ ચૈતન્યમિતિ લૌકાયતિકાઃ પ્રતિપન્નાઃ, તથા ચ ન ચિદાત્મનિમિત્તા પ્રવૃત્તિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
તસ્માન્ન રચનાયાઃ પ્રવૃત્તેર્વા ચિદાત્મકારણત્વસિદ્ધિર્જગત ઇતિ ઔપનિષદઃ પરિહરતિ-- #તદભિધીયતે--- ન બ્રૂમ ઇતિ# ।
ન તાવત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમસિદ્ધઃ શારીરો વા પરમાત્મા વાસ્માભિરિદાનીં સાધનીયઃ, કેવલમસ્ય પ્રવૃત્તિ પ્રતિ કારણત્વં વક્તવ્યમ્ ।
તત્ર મૃતશરીરે વા રથાદૌ વાનધિષ્ઠિતે ચેતનેન પ્રવૃત્તેરદર્શનાત્ તદ્વિપર્યયે ચ પ્રવૃત્તિદર્શનાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ચેતનહેતુકત્વં પ્રવૃત્તેર્નિશ્ચીયતે, ન તુ ચેતનસદ્ભાવમાત્રેણ,
યેનાતિપ્રસઙ્ગો ભવેત્ ।
ભૂતચૈતનિકાનામપિ ચેદનાધિષ્ઠાનાદચેતનાનાં પ્રવૃત્તિરિત્યત્રાવિવાદ ઇત્યાહ-- #લૌકાયતિકાનામપીતિ# ।
સ્યાદેતત્ ।
દેહઃ સ્વયં ચેતનઃ કરચરણાદિમાન્ સ્વવ્યાપારેણ પ્રવર્તયતીતિ યુક્તં, ન તુ તદતિરિક્તઃ કૂટસ્થનિત્યશ્ચેતનો વ્યાપારરહિતો જ્ઞાનૈકસ્વભાવઃ પ્રવૃત્ત્યભાવાત્ પ્રવર્તકો યુક્ત ઇતિ ચોદયતિ-- #નનુ તવેતિ# ।
પરિહરતિ- #- ન ।
અયસ્કાન્તવદ્રૂપાદિવચ્ચેતિ ।
યથા ચ રૂપાદય ઇતિ# ।
સાંખ્યાનાં હિ સ્વદેશસ્થા રૂપાદય ઇન્દ્રિયં વિકુર્વતે, તેન તદિન્દ્રયમર્થં પ્રાપ્તમર્થાકારેણ પરિણમત ઇતિ સ્થિતિઃ ।
સંપ્રતિ ચોદકઃ સ્વાભિપ્રાયમાવિષ્કરોતિ-- #એકત્વાદિતિ# ।
યેષામચેતનં ચેતનં ચાસ્તિ તેષામેતદ્યુજ્યતે વક્તું ચેતનાધિષ્ઠિતમચેતનં પ્રવર્તત ઇતિ ।
યથા યોગિનામીશ્વરવાદિનામ્ ।
યેષાં તુ ચેતનાતિરિક્તં નાસ્ત્યદ્વૈતવાદિનાં, તેષાં પ્રવર્ત્યાભાવે કં પ્રતિ પ્રવર્તકત્વં ચેતનસ્યેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ-- #ન અવિદ્યેતિ# ।
કારણભૂતયા લયલક્ષણયાવિદ્યયા પ્રાક્સર્ગોપચિતેન ચ વિક્ષેપસંસ્કારેણ યત્ પ્રત્યુપસ્થાપિતં નામરૂપં તદેવ માયા, તદાવેશેનાસ્ય ચોદ્યસ્યાસકૃત્પ્રયુક્તત્વાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-- નેયં સૃષ્ટિર્વસ્તુસતી યેનાદ્વૈતિનો વસ્તુસતો દ્વિતીયસ્યાભાવાદનુયુજ્યેત ।
કાલ્પનિક્યાં તુ સૃષ્ટાવસ્તિ કાલ્પનિકં દ્વિતીયં સહાયં માયામયમ્ ।
યથાહુઃ-- ઽસહાયાસ્તાદૃશા એવ યાદૃશી ભવિતવ્યતા ।
ઽ ઇતિ ।
ન ચૈવં બ્રહ્મોપાદાનત્વવ્યાઘાતઃ, બ્રહ્મણ એવ માયાવેશેનોપાદાનત્વાત્તદધિષ્ઠાનત્વાજ્જગદ્વિભ્રમસ્ય, રજતવિભ્રમસ્યેવ શુક્તિકાધિષ્ઠાનસ્ય શુક્તિકોપાદાનત્વમિતિ નિરવદ્યમ્

#પયોમ્બુવચ્ચેત્તત્રાપિ# ।
યથા પયોમ્બુનોશ્ચેતનાનધિષ્ઠિતયોઃ સ્વત એવ પ્રવૃત્તિરેવં પ્રધાનસ્યાપીતિ શઙ્કાર્થઃ ।
તત્રાપિ ચેતનાધિષ્ઠિતત્વં સાધ્યં, ન ચ સાધ્યેનૈવ વ્યભિચારઃ, તથા સત્યનુમાનમાત્રોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્, સર્વત્રાસ્ય સુલભત્વાત્ ।
ન ચાસાધ્યમ્ ।
અત્રાપિ ચેતનાધિષ્ઠાનસ્યાગમસિદ્ધત્વાત્ ।
ન ચ સપક્ષેણ વ્યભિચાર ઇતિ શઙ્કાનિરાકરણસ્યાર્થઃ ।
#સાધ્યપક્ષે#ત્યુપલક્ષણમ્ ।
સપક્ષનિક્ષિપ્તત્વાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ ઽઉપસંહારદર્શનાત્ઽ ઇત્યત્રાનપેક્ષસ્ય પ્રવૃત્તિર્દશિતા, ઇહ તુ સર્વસ્ય ચેતનાપેક્ષા પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ કુતો ન વિરોધ ઇત્યત આહ-- #ઉપસંહારદર્શનાદિતિ# ।
સ્થૂલદર્શિલોકાભિપ્રાયાનુરોધેન તદુક્તં ન તુ પરમાર્થત ઇત્યર્થઃ

#વ્યતિરેકાનવસ્થિતેશ્ચાનપેક્ષત્વાત્# ।
યદ્યપિ સાંખ્યાનામપિ વિચિત્રકર્મવાસનાવાસિતં પ્રધાનં સામ્યાવસ્થાયામપિ તથાપિ ન કર્મવાસનાઃ સર્ગસ્યેશતે, કિન્તુ પ્રધાનમેવ સ્વકાર્યે પ્રવર્તમાનમધર્મપ્રતિબદ્ધં સન્ન સુખમયીં સૃષ્ટિં કર્તુમુત્સહત ઇતિ ધર્મેણાધર્મપ્રતિબન્ધો ઽપનીયતે ।
એવમધર્મેણ ધર્મપ્રતિબન્ધો ઽપનીયતે દઃખમય્યાં સૃષ્ટૌ ।
સ્વયમેવ ચ પ્રધાનમનપેક્ષ્ય સૃષ્ટૌ પ્રવર્તતે ।
યથાહુઃ-- ઽનિમિત્તમપ્રયોજકં પ્રકૃતીનાં વરણભેદસ્તુ તતઃ ક્ષેત્રિકવત્ઽ ઇતિ ।
તતશ્ચ પ્રતિબન્દકાપનયસાધને ધર્માધર્મવાસને અપિ સંનિહિતે ઇત્યાગન્તોરપેક્ષણીયસ્યાભાવાત્ સદૈવ સામ્યેન પરિણમેત વૈષમ્યેણ વા, ન ત્વયં કાદાચિત્કઃ પરિણામભેદ ઉપપદ્યેત ।
ઈશ્વરસ્ય તુ મહામાયસ્ય ચેતનસ્ય લીલયા વા યદૃચ્છયા વા સ્વભાવવૈચિત્ર્યાદ્વા કર્મપરિપાકાપેક્ષસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ઉપપદ્યેતે એવેતિ

#અન્યત્રાભાવાચ્ચ ન તૃણાદિવત્# ।
ધેનૂપયુક્તં હિ તૃણપલ્લવાદિ યથા સ્વભાવત એવ ચેતનાનપેક્ષં ક્ષીરભાવેન પરિણમતે ન તુ તત્ર ધેનૂચૈતન્યમપેક્ષ્યતે, ઉપયોગમાત્રે તદપેક્ષત્વાત્ ।
એવં પ્રધાનમપિ સ્વભાવત એવ પરિણંસ્યતે કૃતમત્ર ચેતનેનેતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ધેનૂપયુક્તસ્ય તૃણાદેઃ ક્ષીરભાવે કિં નિમિત્તાન્તરમાત્રં નિષિધ્યતે, ઉત ચેતનમ્ ।
ન તાવન્નિમિત્તાન્તરં, ધેનુદેહસ્થસ્યૌદર્યસ્ય વહ્ન્યાદિભેદસ્ય નિમિત્તાન્તરસ્ય સંભવાત્ ।
બુદ્ધિપૂર્વકારી તુ તત્રાપીશ્વર એવ સર્વજ્ઞઃ સંભવતીતિ શઙ્કાનિરાકરણસ્યાર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્-- #કિઞ્ચિદ્દૈવસંપાદ્યમિતિ#

#અભ્યુપગમે ઽપ્યર્થાભાવાત્# ।
પુરુષાર્થાપેક્ષાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદિદમુક્તમ્-- #એવં પ્રયોજનમપિ કિઞ્ચિન્નાપેક્ષિષ્યત ઇતિ# ।
અથવા પુરુષાર્થાભાવાદિતિ યોજ્યમ્ ।
તદિદમુક્તમ્-- #તથાપિ પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ પ્રયોજનં વિવેક્તવ્યમિતિ# ।
ન કેવલં તાત્ત્વિકો ભોગો ઽનાધેયાતિશયસ્ય કૂટસ્થનિત્યસ્ય પુરુષસ્ય ન સંભવતિ, અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
યેન હિ પ્રયોજનેન પ્રધાનં પ્રવર્તિતં તદનેન કર્તવ્યં, ભોગેન ચૈતત્પ્રવર્તિતમિતિ તમેવ કુર્યાન્ન મોક્ષં, તેનાપ્રવર્તિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
#અપવર્ગશ્ચેત્પ્રાગપીતિ# ।
ચિતેઃ સદા વિશુદ્ધત્વાન્નૈતસ્યાં જાતુ કર્માનુભવવાસનાઃ સન્તિ ।
પ્રધાનં તુ તાસામનાદીનામાધારઃ ।
તથા ચ પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ પ્રાક્ ચિતિર્મુક્તૈવેતિ નાપવર્ગાર્થમપિ તત્પ્રવૃત્તિરિતિ ।
#શબ્દાદ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગશ્ચ# ।
તદર્થમપ્રવૃત્તત્વાત્પ્રધા #નસ્ય ।
ઉભયાર્થતાભ્યુપગમે ઽપીતિ# ।
ન તાવદપવર્ગઃ સાધ્યસ્તસ્ય પ્રધાનાપ્રવૃત્તિમાત્રેણ સિદ્ધત્વાત્ ।
ભોગાર્થં તુ પ્રવર્તેત ।
ભોગસ્ય ચ સકૃચ્છબ્દાદ્યુપલબ્ઘિમાત્રાદેવ સમાપ્તત્વાન્ન તદર્થં પુનઃ પ્રધાનં પ્રવર્તેતેત્યયત્નસાધ્યો મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
નિઃશેષશબ્દાદ્યુપભોગસ્ય ચાનન્ત્યેન સમાપ્તેરનુપપત્તેરનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
કૃતભોગમપિ પ્રધાનમાસત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતેઃ ક્રિયાસમભિહારેણ ભોજયતીતિ ચેત્, અથ પુરુષાર્થાય પ્રવૃત્તં કિમર્થં સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિં કરોતિ ।
અપવર્ગાર્થમિતિ ચેત્, હન્તાયાં સકૃચ્છબ્દાદ્યુપભોગેન કૃતપ્રયોજનસ્ય પ્રધાનસ્ય નિવૃત્તિમાત્રાદેવ સિધ્યતીતિ કૃતં સત્ત્વાન્યતાખ્યાતિપ્રતીક્ષણેન ।
ન ચાસ્યાઃ સ્વરૂપતઃ પુરુષાર્થત્વમ્ ।
તસ્માદુભયાર્થમપિ ન પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિરુપપદ્યત ઇતિ સિદ્ધોર્ઽથાભાવઃ ।
સુગમમિતરત્ ।
શઙ્કતે-- #દૃક્શક્તીતિ# ।
પુરુષો હિ દૃક્શક્તિઃ ।
સા ચ દૃશ્યમન્તરેણાનર્થિકા સ્યાત્ ।
નચ સ્વાત્મન્યર્થવતી, સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્ ।
પ્રધાનં ચ સર્ગશક્તિઃ ।
સા ચ સર્જનીયમન્તરેણાનર્થિકા સ્યાદિતિ યત્પ્રધાનેન શબ્દાદિ સૃજ્યતે તદેવ દૃક્શક્તેર્દૃશ્યં ભવતીતિ તદુભયાર્થવત્વાય સર્જનમિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નિરાકરોતિ-- #સર્ગશક્ત્યનુચ્છેદવદિતિ# ।
યથા હિ પ્રધાનસ્ય સર્ગશક્તિરેકં પુરુષં પ્રતિ ચરિતાર્થાપિ પુરુષાન્તરં પ્રતિ પ્રવર્તતે ઽનુચ્છેદાત્ ।
એવં દૃક્શક્તિરપિ તં પુરુષં પ્રત્યર્થવત્ત્વાયાનુચ્છેદાત્સર્વદા પ્રવર્તેતેત્યનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
સકૃદ્દૃશ્યદર્શનેન વા ચરિતાર્થત્વે ન ભૂયઃ પ્રવર્તેતેતિ સર્વેષામેકપદે નિર્મોક્ષઃ પ્રસજ્યેતેતિ સહસા સંસારઃ સમુચ્છિદ્યેતેતિ

#પુરુષાશ્મવદિતિ ચેત્તથાપિ# ।
નૈવ દોષાત્પ્રચ્યુતિરિતિ શેષઃ ।
મા ભૂત્પુરુષાર્થસ્ય શક્ત્યર્થવત્ત્વસ્ય વા પ્રવર્તકત્વમ્, પુરુષ એવ દૃક્શક્તિસમ્પન્નઃ પઙ્ગુરિવ પ્રવૃત્તિશક્તિસંપન્નં પ્રધાનમન્ધમિવ પ્રવર્તયિષ્યતીતિ શઙ્કા ।
દોષાદનિર્મોક્ષમાહ-- #અભ્યુપેતહાનં તાવદિતિ# ।
ન કેવલમભ્યુપેતહાનમ્,અયુક્તં ચૈતદ્ભવદ્દર્શનાલોચનેનેત્યાહ- #કથં ચોદાસીન ઇતિ# ।
નિષ્ક્રિયત્વે સાધનમ્-- #નિર્ગુણત્વાદિતિ# ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

#અઙ્ગિત્વાનુપપત્તેશ્ચ# ।
યદિ પ્રધાનાવસ્થા કૂટસ્થનિત્યા, તતો ન તસ્યાઃ પ્રાચ્યુતિરનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
યથાહુઃ-- ઽનિત્યં તમાહુર્વિદ્વાંસો યઃ સ્વભાવો ન નશ્યતિઽ ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્-- #સ્વરૂપપ્રાણાશભયાદિતિ# ।
અથ પરિણામિનિત્યા ।
યથાહુઃ-- ઽયસ્મિન્ વિક્રિયમાણે ઽપિ યત્તત્વં ન વિહન્યતે ।
તદપિ નિત્યમ્ઽ
ઇતિ ।
તત્રાહ-- #બાહ્યસ્ય ચેતિ# ।
યત્સામ્યાવસ્થયા સુચિરં પર્યણમત્કથં તદેવાસતિ વિલક્ષણપ્રત્યયોપનિપાતે વૈષમ્યમુપૈતિ ।
અનપેક્ષસ્ય સ્વતો વાપિ વૈષમ્યે ન કદાચિત્સામ્યં ભવેદિત્યર્થઃ

#અન્યથાનુમિતૌ ચ જ્ઞશક્તિવિયોગાત્ ।
એવમપિ પ્રધાનસ્યેતિ# ।
અઙ્ગિત્વાનુપપત્તિલક્ષણો દોષસ્તાવન્ન ભવદ્ભિઃ શક્યઃ પરિહર્તુમિતિ વક્ષ્યામઃ ।
અભ્યુપગમ્યાપ્યસ્યાદોષત્વમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સંપ્રત્યઙ્ગિત્વાનુપપત્તિમુપપાદયતિ-- #વૈષમ્યોપગમયોગ્યા અપીતિ

વિપ્રતિષેધાચ્ચાસમઞ્જસમ્ ।
ક્વચિત્સપ્તેન્દ્રિયાણીતિ# ।
ત્વઙ્માત્રમેવ હિ બુદ્ધીન્દ્રિયમનેકરૂપાદિગ્રહણસમર્થમેકં, કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ, સપ્તમં ચ મન ઇતિ સપ્તેન્દ્રિયાણિ ।
#ક્વચિત્ ત્રીણ્યન્તઃકરણાનિ# ।
બુદ્ધિરહઙ્કારો મન ઇતિ ।
#ક્વચિદેકં#બુદ્ધિરિતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
#અત્રાહ#સાંખ્યઃ-- #નન્વૌપનિષદાનામપીતિ# ।
તપ્યતાપકભાવસ્તાવદેકસ્મિન્નોપપદ્યતે ।
નહિ તપિરસ્તિરિવ કર્તૃસ્થભાવકઃ, કિન્તુ પચિરિવ કર્મસ્થભાવકઃ ।
પરસમવેતક્રિયાફલશાલિ ચ કર્મ ।
તથા ચ તપ્યેન કર્મણા તાપકસમવેતક્રિયાફલશાલિના તાપકાદન્યેવ ભવિતવ્યમ્ ।
અનન્યત્વે ચૈત્રસ્યેવ ગન્તુઃ સ્વસમવેતગમનક્રિયાફલનગરપ્રાપ્તિશાલિનો ઽપ્યકર્મત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યત્વે તુ તપ્યસ્ય તાપકાચ્ચૈત્રસમવેતગમનક્રિયાફલભાજો ગમ્યસ્યેવ નગરસ્ય તપ્યત્વોપપત્તિ ।
તસ્માદભેદે તપ્યતાપકભાવો નોપપદ્યત ઇતિ ।
દૂષણાન્તરમાહ-- #યદિ ચેતિ# ।
નહિ સ્વભાવાદ્ભાવો વિયોજિતું શક્ય ઇતિ ભાવઃ ।
જલધેશ્ચ વીચિતરઙ્ગફેનાદયઃ સ્વભાવાઃ સન્ત આવિર્ભાવતિરોભાવધર્માણો ન તુ તૈર્જલધિઃ કદાચિદપિ મુચ્યતે ।
ન કેવલં કર્મભાવાત્તપ્યસ્ય તાપકાદન્યત્વમપિ ત્વનુભવસિદ્ધમેવેત્યાહ-- #પ્રસિદ્ધશ્ચાયમિતિ# ।
તથાહિ-- અર્થો ઽપ્યુપાર્જનરક્ષણક્ષયરાગવૃદ્ધિહિંસાદોષદર્શનાદનર્થઃ સન્નર્થિનં દુનોતિ, તદર્થો તપ્યસ્તાપકશ્ચાર્થઃ, તૌ ચેમૌ લોકે પ્રતીતભેદૌ ।
અભેદે ચ દૂષણાન્યુક્તાનિ ।
તત્કથમેકસ્મિન્નદ્વયે ભવિતુમર્હત ઇત્યર્થઃ ।
તદેવમૌપનિષદં મતમસમઞ્જસમુક્ત્વા સાંખ્યઃ સ્વપક્ષે તપ્યતાપકયોર્ભેદે મોક્ષમુપપાદયતિ-- #જાત્યન્તરભાવે ત્વિતિ# ।
દૃગ્દર્શનસક્ત્યોઃ કિલ સંયોગસ્તાપનિદાનં, તસ્ય હેતુરવિવેકદર્શનસંસ્કારો ઽવિદ્યા, સા ચ વિવેકખ્યાત્યા વિદ્યયા વિરોધિત્વાદ્વિનિવર્ત્યતે,તન્નિવૃત્તૌ તધેતુકઃ સંયોગો નિવર્તતે, તન્નિવૃત્તૌ ચ તત્કાર્યસ્તાપો નિવર્તતે ।
તદુક્તં પઞ્ચશિખાચાર્યેણ--ઽતત્સંયોગહેતુવિવર્જનાત્સ્યાદયમાત્યન્તિકો દુઃખપ્રતીકારઃઽ ઇતિ ।
અત્ર ચ ન સાક્ષાત્પુરુષસ્યાપરિણામિનો બન્ધમોક્ષૌ, કિન્તુ બુદ્ધિસત્ત્વસ્યૈવ ચિતિચ્છાયાપત્ત્યા લબ્ધચૈતન્યસ્ય ।
તથાહિ--
ઇષ્ટાનિષ્ટગુણસ્વરૂપાવધારણમવિભાગાપન્નમસ્ય ભોગઃ, ભોક્તૃસ્વરૂપાવધારણમપવર્ગઃ,તેન હિ બુદ્ધિસત્વમેવાપવૃજ્યતે,તથાપિ યથા જયઃ પરાજયો વા યોઘેષુ વર્તમાનઃ પ્રાધાન્યાત્સ્વામિન્યપદિશ્યતે , એવં બન્ધમોક્ષૌ બુદ્ધિસત્વે વર્તમાનૌ કથઞ્ચિત્પુરુષે ઽપદિશ્યેતે,સ હ્યવિભાગાપત્યા તત્ફલસ્ય ભોક્તેતિ ।
તદેતદભિસંઘાયાહ- #સ્યાદપિ#
#કદાચિન્મોક્ષોપપત્તિરિતિ# ।
અત્રોચ્યતે-- #ન ।
એકત્વાદેવ તપ્યતાપકભાવાનુપપત્તેઃ# ।
યત એકત્વે તપ્યતાપકભાવો નોપપદ્યત એકત્વાદેવ, તસ્માત્સાંવ્યવહારિકભેદાશ્રયસ્તપ્યતાપકભાવો ઽસ્માભિરભ્યુપેયઃ ।
તાપો હિ સાંવ્યવહારિક એવ ન પારમાર્થિક અત્યસકૃદાવેદિતમ્ ।
#ભવેદેષ દોષો યદ્યેકાત્મતાયાં તપ્યતાપકાવન્યોન્યસ્ય વિષયવિષયિભાવં પ્રતિપદ્યેયાતામિ#ત્યસ્મદભ્યુપગમ ઇતિ શેષઃ ।
સાંખ્યો ઽપિ હિ ભેદાશ્રયં તપ્યતાપકભાવં બ્રુવાણો ન પુરુષસ્ય તપિકર્મતામાખ્યાતુમર્હતિ, તસ્યાપરિણામિતયા તપિક્રિયાજનિતફલશાલિત્વાનુપપત્તેઃ ।
કેવલમનેન સત્ત્વં તપ્યમ્ ,અભ્યુપેયં તાપકં ચ રજઃ ।
દર્શિતવિષયત્ત્વાત્તુ બુદ્ધિસત્વે તપ્યે તદવિભાગાપત્યા પુરુષો ઽપ્યનુતપ્યત ઇવ ન તુ તપ્યતે ઽપરિણામિત્વાદિત્યુક્તં, તદવિભાગાપત્તિશ્ચાવિદ્યા, તથા ચાવિદ્યાકૃતસ્તપ્યતાપકભાવસ્ત્વયાભ્યુપેયઃ, સો ઽયમસ્માભિરુચ્યમાનઃ કિમિતિ ભવતઃ પરુષ ઇવાભાતિ ।
અપિ ચ નિત્યત્વાભ્યુપગમાચ્ચ તાપકસ્યાનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
શઙ્કતે-- #તપ્યતાપકશક્ત્યોર્નિત્યત્વે ઽપીતિ# ।
સહાદર્શનેન નિમિત્તેન વર્તત ઇતિ સનિમિત્તઃ સંયોગસ્તદપેક્ષત્વાદિતિ ।
નિરાકરોતિ-- #ન ।
અદર્શનસ્ય તમસ ઇતિ# ।
ન તાવત્પુરુષસ્ય તપ્તિરિત્યુક્તમ્ ।
કેવલમિયં બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય તાપકરજોજનિતા, તસ્ય ચ બુદ્ધિસત્વસ્ય તામસવિપર્યાસાદાત્મનઃ પુરુષાદ્ભેદમપશ્યતઃ પુરુષસ્તપ્યત ઇત્યભિમાનઃ,ન તુ પુરુષો વિપર્યાસતુષેણાપિ યુજ્યતે ।
તસ્ય તુ બુદ્ધિસત્વસ્ય સાત્ત્વિક્યા વિવેકખ્યાત્યા તામસીયમવિવેકખ્યાતિર્નિવર્તનીયા ।
ન ચ તમસિ મૂલે શક્યાત્યન્તમુચ્છેત્તુમ્ ।
તથા વિચ્છિન્નાપિ છિન્નબદરીવ પુનસ્તમસોદ્ભૂતેન સત્ત્વમભિભૂય વિવેકખ્યાતિમપોદ્ય શતશિખરાવિદ્યાવિર્ભાવ્યેતેતિ બતેયમપવર્ગકથા તપસ્વિનો દત્તજલાઞ્જલિઃ પ્રસજ્યેત ।
અસ્મત્પક્ષે ત્વદોષ ઇત્યાહ-- #ઔપનિષદસ્ય ત્વિતિ# ।
યથા હિ મુખમવદાતમપિ મલિનાદર્શતલોપાધિકલ્પિતપ્રતિબિમ્બભેદં મલિનતામુપૈતિ,ન ચ તદ્વસ્તુતો મલિનં , નચ બિમ્બાત્પ્રતિબિમ્બં વસ્તુતો ભિદ્યતે, અથ તસ્મિન્ પ્રતિબિમ્બે મલિનાદર્શોપધાનાન્મલિનતા પદં લભતે ।
તથા ચાત્મનો મલિનં મુખં પશ્યન્ દેવદત્તસ્તપ્યતે ।
યદા તૂપાધ્યપનયાદ્બિમ્બમેવ કલ્પનાવશાત્ પ્રતિબિમ્બં તચ્ચાવદાતમિતિ તત્ત્વમવગચ્છતિ તદાસ્ય તાપઃ પ્રશામ્યતિ નચ મલિનં મે મુખમિતિ ।
એવમવિદ્યોપધાનકલ્પિતાવચ્છેદો જીવઃ પરમાત્મપ્રતિબિમ્બકલ્પઃ કલ્પિતૈરેવ શબ્દાદિભિઃ સંપર્કાત્તપ્યતે નતુ તત્ત્વતઃ પરમાત્મનો ઽસ્તિ તાપઃ ।
યદા તુ ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ વાક્યશ્રવણમનનધ્યાનાભ્યાસપરિપાકપ્રકર્ષપર્યન્તજો ઽસ્ય સાક્ષાત્કાર ઉપજાયતે તદા જીવઃ શુદ્ધબુદ્ધતત્ત્વસ્વભાવમાત્મનો ઽનુભવન્ નિર્મૃષ્ટનિખિલસવાસનક્લેશજાલઃ કેવલઃ સ્વસ્થો ભવતિ, ન ચાસ્ય પુનઃ સંસારભયમસ્તિ તદ્ધેતોરવાસ્તવત્વેન સમૂલકાષં કષિતત્વાત્ ।
સાંખ્યસ્ય તુ સતસ્તમસો ઽશક્યસમુચ્છેદત્વાદિતિ ।
તદિદમુક્તમ્-- #વિકારભેદસ્ય ચ વાચારમ્ભણમાત્રત્વશ્રવણાદિતિ

પ્રધાનકારણવાદ ઇતિ# ।
યથૈવ પ્રધાનકારણવાદો બ્રહ્મકારણવાદવિરોધ્યેવં પરમાણુકારણવાદો ઽપ્યતઃ સો ઽપિ નિરાકર્તવ્યઃ ।
ઽએતેન શિષ્ટાપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતાઃઽ ઇત્યસ્ય પ્રપઞ્ચ આરભ્યતે-- તત્ર વૈશેષિકા બ્રહ્મકારણત્વં દૂષયાંબભૂવુઃ ।
ચેતનં ચેદાકાશાદીનામુપાદાનં તદારબ્ધમાકાશાદિ ચેતનં સ્યાત્ ।
કારણગુણક્રમેણ હિ કાર્યે ગુણારમ્ભો દૃષ્ટઃ,યથા શુક્લૈસ્તન્તુભિરારબ્ધઃ પટઃ શુક્લઃ, ન જાત્વસૌ કૃષ્ણો ભવતિ ।
એવં ચેતનેનારબ્ધમાકાશાદિ ચેતનં ભવેન્ન ત્વચેતનમ્ ।
તસ્માદચેતનોપાદાનમેવ જગત્ ।
તચ્ચાચેતનં પરમાણવઃ ।
સૂક્ષ્માત્ ખલુ સ્થૂલસ્યોત્પત્તિર્દૃશ્યતે, યથા તન્તુભિઃ પટસ્યૈવમંશુભ્યસ્તન્તૂનામેવમપકર્ષપર્યન્તં કારણદ્રવ્યમતિસૂક્ષ્મમનવયવમવતિષ્ઠતે, તચ્ચ પરમાણુ ।
તસ્ય તુ સાવયવત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને ઽનન્તાવયવત્વેન સુમેરુરાજસર્ષપયોઃ સમાનપરિમાણત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર ચ પ્રથમં તાવદદૃષ્ટવત્ક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાત્પરમાણૌ કર્મ, તતો ઽસૌ પરમાણ્વન્તરેણ સંયુજ્યદ્વ્યણુકમારભતે. બહવસ્તુ પરમાણવઃ સંયુક્તા ન સહસા સ્થૂલમારભન્તે, પરમાણુત્વે સતિ બહુત્વાત્, ઘટોપગૃહીતપરમાણુવત્ ।
યદિ હિ ઘટોપગૃહીતાઃ પરમાણવો ઘટમારભેરન્ ન ઘટે પ્રવિભજ્યમાને કપાલશર્કરાદ્યુપલભ્યેત, તેષામનારબ્ધત્વાત્,ઘટસ્યૈવ તુ તૈરારબ્ધત્વાત્ ।
તથા સતિ મુદ્ગરપ્રહારાત્ ઘટવિનાશે ન કિઞ્ચિદુપલભ્યેત, તેષામનારબ્ધત્વાત્ ।
તદવયવાનાં પરમાણૂનામતીન્દ્રિયત્વાત્ ।
તસ્માન્ન બહૂનાં પરમાણૂનાં દ્રવ્યં પ્રતિ સમવાયિકારણત્વમ્, અપિ તુ દ્વાવેવ પરમાણૂ દ્ય્વણુકમારભેતે ।
તસ્ય ચાણુત્વં પરિમાણં પરમાણુપરિમાણાત્ પારિમાણ્ડલ્યાદન્યદીશ્વરબુદ્ધિમપેક્ષ્યોત્પન્ના દ્વિત્વસંખ્યારભતે ।
નચ દ્વ્યણુકાભ્યાં દ્રવ્યસ્યારમ્ભઃ, વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદપિ હિ દ્વ્યણુકમેવ ભવેન્ન તુ મહત્ ।
કારણબહુત્વમહત્ત્વપ્રચયવિશેષેભ્યો હિ મહત્ત્વસ્યોત્પત્તિઃ ।
નચ દ્વ્યણુકયોર્મહત્ત્વમસ્તિ, યતસ્તાભ્યામારબ્ધં મહદ્ભવેત્ ।
નાપિ તયોર્બહુત્વં, દ્વિત્વાદેવ ।
નચ પ્રચયભેદસ્તૂલપિણ્ડાનામિવ, તદવયવાનામનવયવત્વેન પ્રશિથિલાવયવસંયોગભેદવિરહાત્ ।
તસ્માત્તેનાપિ તત્કરણદ્વ્યણુકવદણુનૈવ ભવિતવ્યં, તથા ચ પુરુષોપભોગાતિશયાભાવાદદૃષ્ટનિમિત્તત્વાચ્ચ વિશ્વનિર્માણસ્ય ભોગાર્તત્વાત્તત્કારણેન ચ દ્વ્યણુકેન તન્નિષ્પત્તેઃ કૃતં દ્વ્યણુકાશ્રયેણ દ્વ્યણુકાન્તરેણેત્યારમ્ભવૈયર્થ્યાત્ ।
આરમ્ભાર્થવત્ત્વાય બહુભિરેવ દ્વ્યણુકૈસ્ત્ર્યણુકં ચતુરણુકં વા દ્રવ્યં મહદ્દીર્ઘમારબ્ધવ્યમ્ ।
અસ્તિ તત્ર તત્ર ભોગભેદઃ ।
અસ્તિ ચ બહુત્વસંખ્યેશ્વરબુદ્ધિમપેક્ષ્યોત્પન્ના મહત્ત્વપરિમાણયોનિઃ ।
ત્ર્યણુકાદિભિરારબ્ધં તુ કાર્યદ્રવ્યં કારણબહુત્વાદ્વા કારણમહત્વાદ્વા કારણપ્રચયભેદાદ્વા મહદ્ભવતીતિ પ્રક્રિયા ।
તદેતયૈવ પ્રક્રિયયા કારણસમવાયિનો ગુણાઃ કાર્યદ્રવ્યે સમાનજાતીયમેવ ગુમાન્તરમારભન્ત ઇતિ દૂષણમદૂષણીક્રિયતે,વ્યભિચારાદિત્યાહ-- #મહદ્દીર્ઘવદ્વા હૃસ્વપરિમણ્ડલાબ્યામ્# ।
યથા મહદ્ દ્રવ્યં ત્ર્યણુકાદિ હૃસ્વાદ્ દ્વ્યણુકાજ્જાયતે,ન તુ મહત્ત્વગુણોપજનને દ્વ્યણુકગતં મહત્ત્વમપેક્ષતે,તસ્ય હૃસ્વત્વાત્ ।
યથા વા તદેવ ત્ર્યણુકાદિ દીર્ધં હૃસ્વાદ્ દ્વ્યણુકાજ્જાયતે, ન તુ તદ્ગતં દીર્ઘત્વમપેક્ષતે,તદભાવાત્ ।
વાશબ્દશ્ચાર્થે ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
યથા દ્વ્યણુકમણુ હૃસ્વપરિમાણં પરિમણ્ડલાત્ પરમાણોરપરિમણ્ડલં જાયત એવં ચેતનાદ્બ્રહ્મણો ઽચેતનં જગન્નિષ્પદ્યત ઇતિ સૂત્રયોજના ।
ભાષ્યે #પરમાણુગુણવિશેષસ્ત્વિતિ# ।
પારિમાણ્ડલ્યગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
ન દ્વ્યણુકે ઽણુત્વમપિ પરમાણુવર્તિ પારિમાણ્ડલ્યમારભતે, તસ્ય હિ દ્વિત્વસંખ્યાયોનિત્વાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
હૃસ્વપરિમમ્ડલાભ્યામિતિ સૂત્રં ગુણિપરં ન ગુણપરમ્ ।
#યદાહિ દ્વે દ્વે દ્વ્યણુકે#ઇતિ પઠિતવ્યે પ્રમાદાદેકં દ્વેપદં ન પઠિતમ્ ।
એવં ચતુરણુકમિત્યાદ્યુપપદ્યતે ।
ઇતરથા હિ દ્વ્યણુકમેવ તદપિ સ્યાન્ન તુ મહદિત્યુક્તમ્ ।
અથવા દ્વે ઇતિ દ્વિત્વે , યથા ઽહ્યેકયોર્દ્વિવચનૈકવચનેઽ ઇતિ ।
અત્ર હિ દ્વિત્વેકત્વયોરિત્યર્થઃ ।
અન્યથા હ્યેકેષ્વિતિ સ્યાત્સંખ્યેયાનાં બહુત્વાત્ ।
તદેવં યોજનીયમ્-- દ્વ્યણુકાધિકરણે યે દ્વિત્વે તે યદા ચતુરણુકમારભેતે સંખ્યેયાનાં ચતુર્ણાં દ્વ્યણુકાનામારમ્ભકત્વાત્તત્તદ્ગતે દ્વિત્વસંખ્યે અપિ આરમ્ભિકે ઇત્યર્થઃ ।
એવં વ્યવસ્થિતાયાં વૈશેષિકપ્રક્રિયાયાં તદ્દૂષણસ્ય વ્યભિચાર ઉક્તઃ ।
અથાવ્યવસ્થિતા તથાપિ તદવસ્થો વ્યભિચાર ઇત્યાહ-- #યદાપિ બહવઃ પરમાણવ ઇતિ# ।
નાણુ જાયતે નો હૃસ્વં જાયતે ઇતિ યોજના ।
ચોદયતિ-- #અથ મન્યસે વિરોધિના પરિમાણાન્તરેણ#સ્વકારણદ્વારેણાત્ક્રાન્તત્વાદિતિ ।
પરિહરતિ-- #મૈવં મંસ્થા ઇતિ# ।
કારણગતા ગુણા ન કાર્યે સમાનજાતીયં ગુણાન્તરમારભન્ત ઇત્યેતાવતૈવેષ્ટસિદ્ધૌ ન તધેત્વનુસારેણ ખેદનીયં મન ઇત્યર્થઃ ।
અપિ ચ સત્પરિમાણાન્તરમાક્રામતિ નોત્પત્તેશ્ચ પ્રાક્ પરિમાણાન્તરં સદિતિ કથમાક્રામેત્ ।
નચ તત્કારણમાક્રામતિ ।
પારિમાણ્ડલ્યસ્યાપિ સમાનજાતીયસ્ય કારણસ્યાત્ક્રમણહેતોર્ભાવેન સમાનબલતયોભયકાર્યાનુત્પાદપ્રસઙ્ગાદિત્યાશયવાનાહ-- #નચ પરિમાણાન્તરાત્ક્રાન્તત્વમિતિ# ।
નચ પરિમાણાન્તરારમ્ભે વ્યાપૃતતા પારિમાણ્ડલાયાદીનામ્ ।
નચ કારણબહુત્વાદીનાં સંનિધાનમસંનિધાનં ચ પારિમાણ્ડલ્યસ્યેત્યાહ-- #નચ પરિમાણાન્તરારમ્ભે ઇતિ# ।
વ્યભિચારાન્તરમાહ-- #સંયોગાચ્ચેતિ# ।
શઙ્કતે- #દ્રવ્યે પ્રકૃત ઇતિ# ।
નિરાકરોતિ- #ન ।
દૃષ્ટાન્તેનેતિ# ।
ન ચાસ્માકમયમનિયમઃ, ભવતામપીત્યાહ-- #સૂત્રકારો ઽપીતિ# ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે-- #યથા પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષયોરિતિ# ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

#ઉભયથાપિ ન કર્માતસ્તદભાવઃ# ।
પરમાણૂનામાદ્યસ્ય કર્મણઃ કારણાભ્યુપગમે ઽનભ્યુપગમે વા ન કર્માતસ્તદભાવસ્તસ્ય દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ સર્ગસ્યાભાવઃ ।
અથવા યદ્યણુસમવાય્યદૃષ્ટમથવા ક્ષેત્રજ્ઞસમવાયિ , ઉભયથાપિ તસ્યાચેતનસ્ય ચેતનાનધિષ્ઠિતસ્યાપ્રવૃત્તેઃ કર્મભાવો ઽતસ્તદભાવઃ સર્ગાભાવઃ ।
નિમિત્તકારણતામાત્રેણ ત્વીશ્વરસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વમુપરિષ્ટાન્નિરાકરિષ્યતે ।
અથવા સંયોગોત્પત્ત્યર્થં વિભાગોત્પત્ત્યર્થમુભયથાપિ ન કર્માતઃ સર્ગહેતોઃ સંયોગસ્યાભાવાત્ પ્રલયહેતોર્વિભાગસ્યાભાવાત્તદભાવઃ ।
તયોઃ સર્ગપ્રલયયોરભાવ ઇત્યર્થઃ ।
તદ્તત્સૂત્રં તાત્પર્યતો વ્યાચષ્ટે-- #ઇદાનીં પરમાણુકારણવાદમિતિ# ।
નિરાકાર્યસ્વરૂપમુપપત્તિસહિતમાહ-- #સ ચ વાદ ઇતિ# ।
સ્વાનુગતૈઃ સ્વસંબદ્ધૈઃ ।
સંબન્ધશ્ચાધાર્યાધારભૂત ઇહપ્રત્યયહેતુઃ સમવાયઃ ।
પઞ્ચમભૂતસ્યાનવયવત્વાત્ #તાનીમાનિ ચત્વારિ ભૂતાનીતિ# ।
તત્ર પરમાણુકારણવાદે ઇયમભિધીયતે સૂત્રમ્ ।
તત્ર પ્રથમાં વ્યાખ્યામાહ-- #કર્મવતામિતિ# ।
અભિઘાતાદીત્યાદિગ્રહણેન નોદનસંસ્કારગુરુત્વદ્રવત્વાનિ ગૃહ્યન્તે ।
નોદનસંસ્કારાવભિઘાતેન સમાનયોગક્ષેમૌ, ગુરુત્વદ્રવત્વે ચ પરમાણુગતે સદાતને ઇતિ કર્મસાતત્યપ્રસઙ્ગઃ. દ્વિતીયં વ્યાખ્યાનમાશઙ્કાપૂર્વમાહ-- #અથાદૃષ્ટં#ધર્માધર્મૌ ।
#આદ્યસ્ય કર્મણ ઇતિ ।
આત્મનશ્ચ#ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય #અનુત્પન્નચૈતન્યસ્યેતિ ।
અદૃષ્ટવતા પુરુષેણેતિ# ।
સંયુક્તસમવાયસંબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
#સંબન્ધસ્ય સાતત્યાદિતિ# ।
યદ્યપિ પરમાણુક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સંયોગઃ પરમાણુકર્મજસ્તથાપિ તત્પ્રવાહસ્ય સાતત્યમિતિ ભાવઃ. સર્વાત્મના ચેદુપચયાભાવઃ ।
એકદેશેન હિ સંયોગે યાવણ્વોરેકદેશૌ નિરન્તરૌ તાભ્યામન્યે એકદેશાઃ સંયોગેનાવ્યાપ્તા ઇતિ પ્રથમોપપદ્યતે ।
સર્વાત્મના તુ નૈરન્તર્યે પરમાણાવેકસ્મિન્ પરમાણ્વાન્તરાણ્યપિ સંમાન્તીતિ ન પ્રથમા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે-- યદ્યપિ નિષ્પ્રદેશાઃ પરમાણવસ્તથાપિ સંયોગસ્તયોરવ્યાપ્યવૃત્તિરેવંસ્વભાવત્વાત્ ।
કૈષા વાચોર્યુક્તિર્નિષ્પ્રદેશં સંયોગો ન વ્યાપ્નોતીતિ ।
એવૈષ વાચોર્યુક્તિર્યદ્યથા પ્રતીયતે તત્તથાભ્યુપેયત ઇતિ ।
તામિમાં શઙ્કાં સૂદ્ધારામાહ-- #પરમાણૂનાં કલ્પિતા ઇતિ# ।
નહ્યસ્તિ સંભવો નિરવયવ એકસ્તદૈવ તેનૈવ સંયુક્તશ્ચાસંયુક્તશ્ચેતિ, ભાવાભાવયોરેકસ્મિન્નદ્વયે વિરોધાત્ ।
અવિરોધે વા ન ક્વચિદપિ વિરોધો ઽવકાશમાસાદયેત ।
પ્રતીતસ્તુ પ્રદેશકલ્પનયાપિ કલ્પ્યતે ।
તદિદમુક્તમ્-- #કલ્પિતાઃ પ્રદેશાઃ ઇતિ# ।
તથા ચ સૂદ્ધારેયમિતિ તામુદ્ધરતિ-- #કલ્પિતાનામવસ્તુત્વાદિતિ# ।
તૃતીયં વ્યાખ્યામાહ-- #યથા ચાદિસર્ગ ઇતિ# ।
નન્વભિઘાતનોદનાદયઃ પ્રલયારમ્ભસમયે કસ્માદ્વિભાગારમ્ભકકર્મહેતવો ન સંભવન્ત્યત આહ-- #નહિ તત્રાપિ કિઞ્ચિન્નિયતમિતિ# ।
સંભવન્ત્યભિઘાતાદયઃ કદાચિત્ ક્વચિત્ ।
ન ત્વપર્યાયેણ સર્વસ્મિન્ ।
નિયમહેતોરભાવાદિત્યર્થઃ ।
#ન પ્રલયપ્રસિદ્ધ્યર્થમિતિ# ।
યદ્યપિ શરીરાદિપ્રલયારમ્ભે ઽસ્તિ દુઃખભોગસ્તથાપ્યસૌ પૃથિવ્યાદિપ્રલયે નાસ્તીત્યભિપ્રેત્યેદમુદિતમિતિ મન્તવ્યમ્

#સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ સામ્યાદનવસ્થિતેઃ# ।
વ્યાચષ્ટે-- #સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચેતિ# ।
ન તાવત્ સ્વતન્ત્રઃ સમવાયો ઽત્યન્તં ભિન્નઃ સમવાયિભ્યાં સમવાયિનૌ ઘટયિતુમર્હત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદનેન સમવાયિસંબન્ધિના સતા સમવાયિનૌ ઘટનીયૌ, તથા ચ સમવાયસ્ય સંબન્ધાન્તરેણ સમવાયિસંબન્ધે ઽભ્યુપગમ્યમાને ઽનવસ્થા ।
અથાસૌ સંબન્ધિભ્યાં સંબન્ધે ન સંબન્ધાન્તરમપેક્ષતે સંબન્ધિસંબન્ધનપરમાર્થત્વાત્ ।
તથાહિ -- નાસૌ ભિન્ને ઽપિ સંબન્ધિનિરપેક્ષો નિરૂપ્યતે ।
ન ચ તસ્મિન્ સતિ સમબન્ઘિનાવસંબન્ઘિનૌ ભવતઃ ।
તસ્માત્ સ્વભાવાદેવ સમવાયઃ સમવાયિનોર્ન સંબન્ધાન્તરેણેતિ નાનવસ્થેતિ ચોદયતિ-- #નન્વિહપ્રત્યયગ્રાહ્યા ઇતિ# ।
પરિહરતિ-- #નેત્યુચ્યતે ।
સંયોગો ઽપ્યેવમિતિ# ।
તથાહિ-- સંયોગો ઽપિ સંબન્ધિસંબન્ધનપરમાર્થઃ ।
નચ ભિન્ને ઽપિ સંયોગિભ્યાં વિના નિરૂપ્યતે ।
નચ તસ્મિન્ સતિ સંયોગિનાવસંયોગિનૌ ભવત ઇતિ તુલ્યચર્ચઃ ।
યદ્યુચ્યેત ગુણઃ સંયોગઃ , નચ દ્રવ્યાસમવેતો ગુણો ભવતિ, ન ચાસ્ય સમવાયં વિના સમવેતત્વં, તસ્માત્સંયોગસ્યાસ્તિ સમવાય ઇતિ શઙ્કામપાકરોતિ--- #નચ ગુણત્વાદિતિ# ।
યદ્યસમવાયે ઽસ્યાગુણત્વં ભવતિ કામં ભવતુ ન નઃ કાચિત્ક્ષતિઃ,તદિદમુક્તમ્-- #ગુણપરિભાષાયાશ્ચેતિ# ।
પરમાર્થતસ્તુ દ્રવ્યાશ્રયીત્યુક્તમ્ ।
તચ્ચ વિનાપિ સમવાયં સ્વરૂપતઃ સંયોગસ્યોપપદ્યત એવ ।
નચ કાર્યત્વાત્સમવાય્યસમવાયિકારણાપેક્ષિતયા સંયોગઃ સમવાયીતિ યુક્તમ્ચ અજસંયોગસ્યાતથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિ ચ સમવાયસ્યાપિ સંબન્ધ્યધીનસદ્ભાવસ્ય સંબન્ધિનશ્ચૈકસ્ય દ્વયોર્વા વિનાશિત્વેન વિનાશિત્વાત્કાર્યત્વમ્ ।
નહ્યસ્તિ સંભવો ગુણો વા ગુણગુણિનૌ વાવયવો વાવયવાવયવિનૌ વા ન સ્તો ઽપ્યસ્તિ ચ તયોઃ સંબન્ધ ઇતિ ।
તસ્માત્ કાર્યઃ સમવાયઃ ।
તથા ચ યથૈષ નિમિત્તકારણમાત્રાધીનોત્પાદ એવં સંયોગો ઽપિ ।
અથ સમવાયો ઽપિ સમવાય્યસમવાયિકારણે અપેક્ષતે તથાપિ સૈવાનવસ્થેતિ ।
તસ્માત્સમવાયવત્ સંયોગો ઽપિ ન સંબન્ધાન્તરમપેક્ષતે ।
યદ્યુચ્યેત સંબન્ધિનાવસૌ ઘટયતિ નાત્માનમપિ સંબન્ધિભ્યાં, તત્ કિમસાવસંબદ્ધ એવ સંબન્ધિભ્યામ્,એવં ચેદત્યન્તભિન્નો ઽસંબદ્ધઃ કથં સંબન્ધિનૌ સંબન્ધયેત્ ।
સંબન્ધને વા હિમવદ્વિન્ધ્યાવપિ સંબન્ધયેત્ ।
તસ્માત્સંયોગઃ સંયોગિનોઃ સમવાયેન સંબદ્ધ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
તદેતત્સમવાયસ્યાપિ સમવાયિસંબન્ધે સમાનમન્યત્રાભિનિવેશાત્ ।
તથા ચ ચાનવસ્થેતિ ભાવઃ

#નિત્યમેવ ચ ભાવાત્# ।
પ્રવૃત્તેરપ્રવૃત્તેર્વેતિ શેષઃ ।
અતિરોહિતાર્થમસ્ય ભાષ્યમ્

#રૂપાદિમત્ત્વાચ્ચ વિપર્યયો દર્શનાત્# ।
યત્ કિલ ભૂતભૌતિકાનાં મૂલકારણં તદ્રૂપાદિમાન્ પરમાણુર્નિત્ય ઇતિ ભવદ્ભિરભ્યુપેયતે, તસ્ય ચેદ્રૂપાદિમત્ત્વમભ્યુપેયેત પરમાણુત્વનિત્યત્વવિરુદ્ધે સ્થૌલ્યાનિત્યત્વે પ્રસજ્યેયાતાં, સો ઽયં પ્રસઙ્ગ એકધર્માભ્યુપગમે ધર્માન્તરસ્ય ।
નિયતા પ્રાપ્તિર્હિ પ્રસઙ્ગલક્ષણં , તદનેન પ્રસઙ્ગેન જગત્કારણપ્રસિદ્ધયે પ્રવૃત્તં સાધનં રૂપાદિમન્નિત્યપરમાણુસિદ્ધેઃ પ્રચ્યાવ્ય બ્રહ્મગોચરતાં નીયતે ।
તદેતદ્વૈશેષિકાભ્યુપગમોપન્યાસપૂર્વકમાહ-- #સાવયવાનાં દ્રવ્યાણામિતિ# ।
પરમાણુનિત્યત્વસાધનાનિ ચ તેષામુપન્યસ્ય દૂષયતિ-- #યચ્ચ નિત્યત્વે કારણમિતિ ।
સદિતિ#પ્રાગભાવાહ્યવચ્છિનત્તિ ।
#અકારણવદિતિ#ઘટાદેઃ ।
#યદપિ#
#નિત્યત્વે દ્વિતીયમિતિ# ।
લબ્ધરૂપં હિ ક્વચિત્ કિઞ્ચિદન્યત્ર નિષિધ્યતે ।
તેનાનિત્યમિતિ લૌકિકેન નિષેધેનાન્યત્ર નિત્યત્વસદ્ભાવઃ કલ્પનીયઃ, તે ચાન્યે પરમાણવ ઇતિ ।
તન્ન ।
આત્મન્યપિ નિત્યત્વોપપત્તેઃ ।
વ્યપદેશસ્ય ચ પ્રતીતિપૂર્વકસ્ય તદભાવે નિર્મૂલસ્યાપિ દર્શનાત્ ।
યથેહ વટે યક્ષ ઇતિ ।
#યદપિ નિત્યત્વે તૃતીયં કારણમવિદ્યેતિ# ।
યદિ સતાં પરમાણૂનાં પરિદૃશ્યમાનસ્થૂલકાર્યાણાં પ્રત્યક્ષેણ કારણાગ્રહણમવિદ્યા તયા નિત્યત્વમ્, એવં સતિ દ્વ્યણુકસ્યાપિ નિત્યત્વમ્ ।
#અથાદ્રવ્યત્વે સતીતિ વિશેષ્યેત#તથા સતિ ન દ્વ્યણુકે વ્યભિચારઃ, તસ્યાનેકદ્રવ્યત્વેનાવિદ્યમાનદ્રવ્યત્વાનુપપત્તેઃ ।
#તથાપ્યકારણવત્ત્વમેવ નિત્યતાનિમિત્તમાપદ્યેત,#યતો ઽદ્રવ્યત્વમવિદ્યમાનકારણભૂતદ્રવ્યત્વમુચ્યતે, તથા ચ પુનરુક્તમિત્યાહ-- #તસ્ય ચેતિ# ।
અપિ ચાદ્રવ્યત્વે સતિ સત્ત્વાદિત્યત એવેષ્ટાર્થસિદ્ધેરવિદ્યેતિ વ્યર્થમ્ ।
અથાવિદ્યાપદેન દ્રવ્યવિનાશકારણદ્વયાવિદ્યમાનત્વમુચ્યતે,દ્વિવિધો હિ દ્રવ્યનાશહેતુરવયવવિનાશો ઽવયવવ્યતિષઙ્ગવિનાશશ્ચ, તદુભયં પરમાણૌ નાસ્તિ, તસ્માન્નિત્યઃ પરમાણુઃ ।
નચ સુખાદિભિર્વ્યભિચારઃ, તેષામદ્રવ્યત્વાદિત્યાહ-- #અથાપીતિ# ।
નિરાકરોતિ-- #નાવશ્યમિતિ# ।
યદિ હિ સંયોગસચિવાનિ બહૂનિ દ્રવ્યાણિ દ્રવ્યાન્તરમારભેરન્નિતિ પ્રક્રિયા સિધ્યેત્ સિધ્યેત્ દ્રવ્યદ્વયમેવ(?) તદ્વિનાશકારણમિતિ ।
નત્વેતદસ્તિ, દ્રવ્યસ્વરૂપાપરિજ્ઞાનાત્ ।
ન તાવત્ તન્ત્વાધારસ્તદ્વ્યતિરિક્તઃ પટો નામાસ્તિ યઃ સંયોગસચિવૈસ્તન્તુભિરારભ્યેતેત્યુક્તમધસ્તાત્. ષટ્પદાર્થસ્ય દૂષયન્નગ્રે વક્ષ્યતિ ।
કિન્તુ કારણમેવ #વિશેષવદવસ્થાન્તરમાપદ્યમાનં#કાર્યં, તચ્ચ સામાન્યાત્મકમ્ ।
તથાહિ-- મૃદ્વા સુવર્ણં વા સર્વેષુ ઘટરુચકાદિષ્વનુગતં સામાન્યમનુભૂયતે ।
ન ચૈતે ઘટરુચકાદયો મૃત્સુવર્ણાભ્યાં વ્યતિરિચ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
અગ્રે ચ વક્ષ્યામઃ ।
તસ્માન્મૃત્સુવર્ણે એવ તેન તેનીકારેણ પરિણમમાને ઘટ ઇતિ ચ રુચક ઇતિ ચ કપાલશર્કરાકણમિતિ ચ શકલકણિકાચૂર્ણમિતિ ચ વ્યાખ્યાયેતે ।
તત્ર તત્રોપાદાનયોર્મૃત્સુવર્ણયોઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
ન તુ ઘટાદયો વા કપાલાદિષુ કપાલાદયો વા ઘટાદિષુ ચ રુચકાદયો વા શકલાદિષુ શકલાદયો વા રુચકાદિષુ પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે યત્ર કાર્યકારણભાવો ભવેત્ ।
ન ચ વિનશ્યન્તમેવ ઘટક્ષણં પ્રતીત્ય કપાલક્ષણો ઽનુપાદાન એવોત્પદ્યતે તત્કિમુપાદાનપ્રત્યભિજ્ઞાનેનેતિ વક્તવ્યમ્, એતસ્યા અપિ વૈનાશિકપ્રક્રિયાયા ઉપરિષ્ટાન્નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
તસ્માદુપજનાપાયધર્માણો વિશેષાવસ્થાઃ સામાન્યસ્યોપાદેયાઃ, સામાન્યાત્મા તૂપાદાનમ્ ।
એવં વ્યવસ્થિતે યથા સુવર્ણદ્રવ્યં કાઠિન્યાવસ્થામપહાય દ્રવાવસ્થયા પરિગણિતં, ન ચ તત્રાવયવવિભાગઃ સન્નપિ દ્રવત્વે કારણં, પરમાણૂનાં ભવન્મતે તદભાવેન દ્રવત્વાનુપપત્તેઃ, તસ્માદ્યથા એવં ગુણાદયો ન દ્રવ્યાદ્યનધીનનિરૂપણાઃ, અપિ તુ યદા યદા નિરૂપ્યન્તે તદા તદા તદાકારતયૈવ પ્રથન્તે ન તુ પ્રથાયામેષામસ્તિ સ્વાતન્ત્ર્યં, તસ્માન્નાતિરિચ્યન્તે દ્રવ્યાદપિ તુ દ્રવ્યમેવ સામાન્યરૂપં તથા તથા પ્રથત ઇત્યર્થઃ ।
દ્રવ્યકાર્યત્વમાત્રં ગુણાદીનાં દ્રવ્યાધીનત્વમિતિ મન્વાનશ્ચોદયતિ-- #નન્વગ્રેરન્યસ્યાપીતિ# ।
પરિહરતિ- #ભેદપ્રતીતેરિતિ# ।
ન તદધીનોત્પાદતાં તદધીનત્વમાચક્ષ્મહે કિન્તુ તદાકારતાં, તથા ચ ન વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે- #ગુણાનાં દ્રવ્યાધીનત્વં દ્રવ્યગુણયોરયુતસિદ્દત્વાદિતિ યદ્યુચ્યેત# ।
યત્ર હિ દ્વાવાકારિણૌ વિભિન્નાભ્યામાકારાભ્યામવગમ્યતે તૌ સંબદ્ધાસંબદ્ધૌ વા વૈયધિકરણ્યેન પ્રતિભાસેતે,યથેહ કુણ્ડે દધિ યથા વા ગૌરશ્વ ઇતિ, ન તથા ગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાઃ, તેષાં દ્રવ્યકારતયાકારાન્તરાયોગેન દ્રવ્યાદાકારિણો ઽન્યત્વેનાકારિતયા વ્યવસ્થાનાભાવાત્ સેયમયુતસિદ્ધિઃ ।
તથા ચ સામાનાધિકરણ્યેન પ્રથેત્યર્થઃ ।
તામિમામયુતસિદ્ધિં વકલ્પ્ય દૂષયતિ--
#તત્પુનરયુતસિદ્ધત્વમિતિ# ।
તત્રાપૃથગ્દેશત્વં તદભ્યુપગમેન વિરુધ્યત ઇત્યાહ-- #અપૃથગ્દેશત્વ ઇતિ# ।
યદિ તુ સંયોગિનોઃ કાર્યયોઃ સંબન્ધિભ્યામન્યદેશત્વે યુતસિદ્ધિસ્તતો ઽન્યાયુતસિદ્ધિઃ, નિત્યયોસ્તુ સંયોગિનોર્દ્વયોરન્યતરસ્ય વા પૃથગ્ગતિમત્ત્વં યુતસિદ્ધિસ્તતો ઽન્યાયુતસિદ્ધિઃ, તથા ચાકાશપરમાણ્વોઃ પરમાણ્વોશ્ચ સંયુક્તયોર્યુતસિદ્ધિઃ સિદ્ધા ભવતિ ।
ગુણગુણિનોશ્ચ શૌક્લ્યપટયોરયુતસિદ્ધિઃ સિદ્ધા ભવતિ ।
નહિ તત્ર શૌક્લ્યપટાભ્યાં સંબન્ધિભ્યામન્યદેશૌ શૌક્લ્યપટૌ ।
સત્યપિ પટસ્ય તદન્યતન્તુદેશત્વે શૌક્લ્યસ્ય સંબન્ધિપટદેશત્વાત્ ।
તન્ન ।
નિત્યયોરાત્માકાશયોરજસંયોગે ઉભયસ્યા અપિ યુતસિદ્ધેરભાવાત્ ।
ન હિ તયોઃ પૃથગાશ્રયાશ્રિતત્વમનાશ્રયત્વાત્ ।
નાપિ દ્વયોરન્યતરસ્ય વા પૃથગ્ગતિમત્વમમૂર્તત્વેનોભયોરપિ નિષ્ક્રિયત્વાત્ ।
ન ચાજસંયોગો નાસ્તિ તસ્યાનુમાનસિદ્ધત્વાત્ ।
તથાહિ -- આકાશમાત્મસંયોગિ, મૂર્તદ્રવ્યસઙ્ગિત્વાત્, ઘટાદિવદિત્યનુમાનમ્ ।
પૃથગાશ્રયાશ્રયિત્વપૃથગ્ગતિમત્વલક્ષણયુતસિદ્ધેરન્યા ત્વયુતસિદ્ધિર્યદ્યપિ નાભ્યુપેતવિરોધમાવહતિ તથાપિ ન સામાનાધિકરણ્યપ્રથામુપપાદયિતુમર્હતિ ।
એવં લક્ષણે ઽપિ હિ સમવાયે ગુણગુણિનોરભ્યુપગમ્યમાને સંબદ્ધે ઇતિ પ્રત્યયઃ સ્યાન્ન તાદાત્મ્યપ્રત્યયઃ ।
અસ્ય ચોપપાદનાય સમવાય આસ્થીયતે ભવદ્ભિઃ ।
સ ચેદાસ્થિતો ઽપિ ન પ્રત્યયમિમમુપપાદયેત્ કૃતં તત્કલ્પનયા ।
ન ચ પ્રત્યક્ષઃ સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યયઃ સમવાયગોચરઃ,તદ્વિરુદ્ધાર્થત્વાત્ ।
તદ્ગોચરત્વે હિ પટે શુક્લ ઇત્યેવમાકરઃ સ્યાન્ન તુ પટઃ શુક્લ ઇતિ ।
નચ શુક્લપદસ્ય ગુણવિશિષ્ટગુણિપરત્વાદેવં પ્રથેતિ સાંપ્રતમ્ ।
નહિ શબ્દવૃત્ત્યનુસારિ પ્રત્યક્ષમ્ ।
નહ્યગ્નિર્માણવક ઇત્યુપચરિતાગ્નિભાવો માણવકઃ પ્રત્યક્ષેણ દહનાત્મના પ્રથતે ।
ન ચાયમભેદબિભ્રમઃ સમવાયનિબન્ધનો ભિન્નયોરપીતિ વાચ્યમ્, ગુણાદિસદ્ભાવે તદ્ભેદે ચ પ્રત્યક્ષાનુભવાદન્યસ્ય પ્રમાણસ્યાભાવાત્તસ્ય ચ ભ્રાન્તત્વે સર્વાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદાશ્રયસ્ય તુ ભેદસાધનસ્ય તદ્વિરુદ્ધયોત્થાનાસંભવાત્ ।
તદિદમુક્તમ્-- #તસ્ય તાદાત્મ્યેનૈવ પ્રતીયમાનત્વાદિતિ# ।

અપિ ચાયુતસિદ્ધશબ્દો ઽપૃથગુત્પત્તૌ મુખ્યઃ, સા ચ ભવન્મતે ન દ્રવ્યગુણયોરસ્તિ, દ્રવ્યસ્ય પ્રાક્સિદ્ધેર્ગુણસ્ય ચ પશ્ચાદુત્પત્તેઃ, તસ્માન્મિથ્યાવાદો ઽયમિત્યાહ-- #યુતસિદ્ધયોરિતિ# ।
અથ ભવતુ કારણસ્ય યુતસિદ્ધિઃ, કાર્યસ્ય ત્વયુતસિદ્ધિ કારણાતિરેકેણાભાવાદિત્યાશઙ્ક્યાન્યથા દૂષયતિ-- #એવમપીતિ# ।
સંબન્ધિદ્વયાધીનસદ્ભાવો હિ સંબન્ધો નાસત્યેકસ્મિન્નપિ સંબન્ધિનિ ભવિતુમર્હતિ ।
નચ સમવાયો નિત્યઃ સ્વતન્ત્ર ઇતિ ચોક્તમધસ્તાત્ ।
નચ કારણસમવાયાદનન્યા કાર્યસ્યોત્પત્તિરિતિ શક્યં વક્તુમ્, એવં હિ સતિ સમવાયસ્ય નિત્યત્વાભ્યુપગમાત્ કારણવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
ઉત્પત્તૌ ચ સમવાયસ્ય સૈવ કાર્યસ્યાસ્તુ કિં સમવાયેન ।
સિદ્ધયોસ્તુ સંબન્ધે યુતસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચાન્યાયુતસિદ્ધિઃ સંભવતીત્યેતદુક્તમ્ ।
તતશ્ચ યદુક્તં વૈશેષિકૈર્યુતસિદ્ધ્યભાવાત્ ।
#કાર્યકારણયોઃ સંયોગવિભાગૌ ન વિદ્યતે ઇતીદં દુરુક્તં સ્યાત્# ।
યુતસિધ્દ્યભાવસ્યૈવાભાવાત્ ।
એતેનાપ્રાપ્તિસંયોગૌ યુતસિદ્ધિરિત્યપિ લક્ષણમનુપપન્નમ્ ।
મા ભૂદપ્રાપ્તિઃ કાર્યકારણયોઃ, પ્રાપ્તિસ્ત્વનયોઃ સંયોગ એવ કસ્માન્ન ભવતિ,તત્રાસ્યા અસંયોગત્વાયાન્યાયુતસિદ્ધિર્વક્તવ્યા ।
તથા ચ સૈવોચ્યતાં કિમનયા પરમ્પરાશ્રયદોષગ્રસ્તયા ।
ન ચાન્યા સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
યદ્યુચ્યેતાપ્રાપ્તિપૂર્વિકા પ્રાપ્તિરન્યતરકર્મજોભયકર્મજા વા સંયોગઃ, યથા સ્થાણુશ્યેનયોર્મલ્લયોર્વા ।
નચ તન્તુપટયોઃ સંબન્ધસ્તથા, ઉત્પન્નમાત્રસ્યૈવ પટસ્ય તન્તુસંબન્ધાત્ ।
તસ્માત્સમવાય એવાયમિત્યત આહ-- #યથા ચોત્પન્નમાત્રસ્યેતિ# ।
સંયોગજો ઽપિ હિ સંયોગો ભવદ્ભિરભ્યુપેયતે ન ક્રિયાજ એવેત્યર્થઃ ।
ન ચાપ્રાપ્તિપૂર્વિકૈવ પ્રાપ્તિઃ સંયોગઃ, આત્માકાશસંયોગે નિત્યે તદભાવાત્, કાર્યસ્ય ચેત્પન્નમાત્રસ્યૈકસ્મિન્ ક્ષણે કારણપ્રાપ્તિવિરહાચ્ચેતિ ।
અપિ ચ સંબન્ધિરૂપાતિરિક્તે સંબન્ધે સિદ્ધે તદવાન્તરભેદાય લક્ષણભેદો ઽનુશ્રીયેત સ એવ તુ સંબન્ધ્યતિરિક્તો ઽસિદ્ધઃ, ઉક્તં હિ પરસ્તાદતિરિક્તઃ સંબન્ધિભ્યાં સંબન્ધો ઽસંબદ્ધો ન સંબન્ધિનૌ ઘટયિતુમિષ્ટે ।
સંબન્ધિસંબન્ધે ચાનવસ્થિતિઃ ।
તસ્માદુપપત્ત્યનુભવાભ્યાં ન કાર્યસ્ય કારણાદન્યત્વમ્, અપિ તુ કારણસ્યૈવાયમનિર્વાચ્યઃ પરિણામભેદ ઇતિ ।
તસ્માત્ કાર્યસ્ય કારણાદનતિરેકાન્ કિં કેન સંબદ્ધં, સંયોગસ્ય ચ સંયોગિભ્યામનતિરેકાત્ કસ્તયોઃ સંયોગ ઇત્યાહ-- #નાપિ સંયોગસ્યેતિ# ।
વિચારાસહત્વેનાનિર્વાચ્યતામસ્યાપરિભાવયન્નાશઙ્કતે-- #સંબન્ધિશબ્દપ્રત્યય્યતિરેકેણેતિ# ।
નિરાકરોતિ-- #ન ।
એકત્વે ઽપિ સ્વરૂપબાહ્યરૂપાપેક્ષયેતિ# ।
તત્તદનિર્વચનીયાનેકવિશેષાવસ્થાભેદાપેક્ષયૈકસ્મિન્નપિ નાનાબુદ્ધિવ્યપદેશોપપત્તિરિતિ ।
યથૈકો દેવદત્તઃ સ્વગતવિશેષાપેક્ષયા મનુષ્યો બ્રાહ્મણો ઽવદાતઃ, સ્વગતાવસ્થાભેદાપેક્ષયા બાલો યુવા સ્થવિરઃ, સ્વક્રિયાભેદાપેક્ષયા ક્ષોત્રિયઃ, પરાપેક્ષયા તુ પિતા પુત્રઃ પૌત્રો ભ્રાતા જામાતેતિ ।
નિદર્શનાન્તરમાહ-- #યથા ચૈકાપિ સતી રેખેતિ# ।
દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ-- #તથા સંબન્ધિનોરિતિ# ।
અઙ્ગુલ્યોર્નૌરન્તર્યં સંયોગઃ, દધિકુણ્ડયોરૌત્તરાધર્યં સંયોગઃ ।
કાર્યકારણયોસ્તુ તાદાત્મ્યે ઽપ્યનિર્વાચ્યસ્ય કાર્યસ્ય ભેદં વિવક્ષિત્વા #સંબન્ધિનો#રિત્યુક્તમ્ ।
#નાપિ સંબન્ધિવિષયત્વે સંબન્ધશબ્દપ્રત્યયયોઃ#ઇત્યેતદપ્યનિર્વાચ્યભેદાભિપ્રાયમ્ ।
અપિચાદૃષ્ટવત્ક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાત્ પરમાણુમનસોશ્ચાદ્યં કર્મ ભવદ્ભિરિષ્યતે ।
ઽઅગ્નેરૂર્ધ્વજ્વલનં વાયોસ્તિર્યક્પવનમણુમનસોશ્ચાદ્યં કર્મેત્યદૃષ્ટકારિતાનિઽ ઇતિ વચનાત્ ।
ન ચાણુમનસોરાત્માનાપ્રદેશેન સંયોગઃ સંભવતિ ।
સંભવે ચાણુમનસોરાત્મવ્યાપિત્વાત્ પરમમહત્ત્વેનાનણુત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ પ્રદેશવૃત્તિરનયોરાત્મના સંયોગો ઽપ્રદેશત્વાદાત્મનઃ,કલ્પનાયાશ્ચ વસ્તુતત્ત્વવ્યવસ્થાપનાસહત્વાદતિપ્રસઙ્ગાદિત્યાહ-- #તથાણ્વાત્મમનસામિતિ# ।
#કિઞ્ચાન્યત્#દ્વાભ્યામણુભ્યાં કારણાભ્યાં સાવયવસ્ય કાર્યસ્ય #દ્વ્યણુકસ્યાકાશેનેવ સંશ્લેષાનુપપત્તિઃ# ।
સંશ્લેષઃ સંગ્રહો યત એકસંબન્ધ્યાકર્ષે સંબન્ધ્યન્તરાકર્ષો ભવતિ તસ્યાનુપપત્તિરિતિ ।
અત એવ સંયોગાદન્યઃ #કાર્યકારણદ્રવ્યયોરાશ્રયાશ્રિતભાવો ઽન્યથા#
#નોપપદ્યત ઇત્યવશ્યં કલ્પનીયઃ સમવાય ઇતિ ચેત્# ।
નિરાકરોતિ-- #ન# ।
કુતઃ ।
#ઇતરેતરાશ્રયત્વાત્# ।
તદ્વિભજતે-- #કાર્યકારણયોર્હીતિ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
પરમાણૂનામિતિ ।
#યે હિ પરિચ્છિન્નાસ્તે સાવયવાઃ, યથા ઘટાદયઃ ।
તથા ચ પરમાણવઃ, તસ્માત્સાવયવા અનિત્યાઃ સ્યુઃ ।
અપરિચ્છિન્નત્વે ચાકાશાદિવત્ પરમાણુત્વવ્યાઘાતઃ શઙ્કતે-- #યાંસ્ત્વમિતિ# ।
નિરાકરોતિ-- #ન ।
સ્થૂલેતિ# ।
કિં સૂક્ષ્મત્વાત્ પરમાણવો ન વિનશ્યન્ત્યથ નિરવયવતયા તત્ર પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે ઇદમુક્તમ્-- #વસ્તુભૂતાપીતિ# ।
ભવન્મતે ઉત્તરં કલ્પમાશઙ્ક્ય નિરાકરોતિ-- #વિનશ્યન્તો ઽપ્યવયવવિભાગેનેતિ ।
યથા હિ ઘૃતસુવર્ણાદીનામવિભજ્યમાનાવયવાનામપીતિ# ।
યથા હિ પિષ્ટપિણ્ડો ઽવિનશ્યદવયવસંયોગ એવ પ્રથતે,
પ્રથમાનશ્ચાશ્વશફાકારતાં નીયમાનઃ પુરોડાશતામાપદ્યતે,તત્ર પિણ્ડો નશ્યતિ પુરોડાશશ્ચોત્પદ્યતે, નહિ તત્ર પિણ્ડાવયવસંયોગા વિનશ્યન્તિ,અપિ તુ સંયુક્તા એવ સન્તઃ પરં પ્રથનેન નુદ્યમાના અધિકદેશવ્યાપકા ભવન્તિ, એવમગ્નિસંયોગેન સુવર્ણદ્રવ્યાવયવાઃ સંયુક્તા એવ સન્તો દ્રવીભાવમાપદ્યન્તે, નતુ મિથો વિભજ્યન્તે ।
તસ્માદ્યથાવયવસંયોગવિનાશાવન્તરેણાપિ સુવર્ણપિણ્ડો વિનશ્યતિ, સંયોગાન્તરોત્પાદમન્તરેણ ચ સુવર્ણે દ્રવ ઉપજાયતે, એવમન્તરેણાપ્યવયવસંયોગવિનાશં પરમાણવો વિનઙ્ક્ષ્યન્ત્યન્યે ચોત્પત્સ્યન્ત ઇતિ સર્વમવદાતમ્