Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 16
iti prathamādhyāye 'vyaktādisaṃdigdhapadamātrasamanvayākhyaścaturthaḥ pādaḥ
iti śrīmadbrahmasūtraśāṅkarabhāṣye samanvayākhyaḥ prathamo 'dhyāyaḥ
____________________________Adhyāya 2____________________________ /
#atha dvitīyo 'dhyāyaḥ# /
2.1.1.1.
#smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cennānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt# /
vṛttavartiṣyamāṇayoḥ samanvayavirodhaparihāralakṣaṇayoḥ saṃgatipradarśanāya sukhagrahaṇasya caitanyoḥ saṃkṣepatastātparyārthamāha- #prathame 'dhyāya iti# /
anapekṣavedāntavākyasvarasasiddhasamanvayalakṣaṇasya virodhatatparihārābhyāmākṣepasamādhānakaraṇādanena lakṣaṇenāsti viṣayaviṣayibhāvaḥ saṃbandhaḥ /
pūrvalakṣaṇārtho hi viṣaśayastadgocaratvādākṣepasamādhānayoreṣa ca viṣayīti /
tadevamadhyāyamavatārya tadavayavamadhikaraṇamavatārayati- #tatra prathamaṃ tāvaditi# /
tantryate vyutpādyate mokṣasādhanamaneneti tantraṃ, tadevākhyā yasyāḥ sā smṛtistantrākhyā paramarṣiṇā kapilenādividuṣā praṇītā /
anyāścāsuripañcaśikhādipraṇītā smṛtayastadanusāriṇyaḥ /
na khalvamūṣāṃ smṛtīnāṃ manvādismṛtivadanyo 'vakāśaḥ śakyo vaditumṛte mokṣasādhanaprakāśanāt /
tadapi cennābhidadhyuranavakāśāḥ satyo 'pramāṇaṃ prasajyeran /
tasmāttadavirodhena kathañcidvedāntā vyākhyātavyāḥ /
pūrvapakṣamākṣipati- #kathaṃ punarīkṣatyādibhya iti# /
prasādhitaṃ khalu dharmamīmāṃsāyāṃ 'virodhe tvanapekṣaṃ syādasati hyanumānam' ityatra, yathā śrutiviruddhānāṃ smṛtīnāṃ durbalatayānapekṣaṇīyatvaṃ tasmānna durbalānurodhena balīyasīnāṃ śrutīnāṃ yuktamupavarṇanam, api tu svataḥsiddhapramāṇabhāvāḥ śrutayo durbalāḥ smṛtīrbādhanta eveti yuktam /
pūrvapakṣī samādhatte- #bhavedayamiti# /
prasādhito 'pyarthaḥ śraddhājaḍānprati punaḥ prasādhyata ityarthaḥ /
āpātataḥ samādhānamuktvā paramasamādhānamāha pūrvapakṣī- #kapilaprabhṛtīnāṃ cārṣamiti# /
ayamasyābhaisaṃdhiḥ-brahma hi śāstrasya kāraṇamuktaṃ 'śāstrayonitvāt' iti, tenaiṣa vedarāśirbrahmaprabhavaḥ sannājānasiddhānāvaraṇabhūtārthamātragocaratabuddhaipūrvako yathā tathā kapilādīnāmapi śrutismṛtiprathitājānasiddhabhāvānāṃ smṛtayo 'nāvaraṇasarvaviṣayatadbuddhiprabhavā iti na śrutibhyo 'mūṣāmasti kaścidviśeṣaḥ /
na caitāḥ sphuṭataraṃ pradhānādipratipādanaparāḥ śakyante 'nmathayitacum /
tasmāttadanurodhena kathañcicchutaya eva netavyāḥ /
api ca tarko 'pi kapilādismṛtiranumanyate, tasmādapyetadeva prāptam /
evaṃ prāpta āha- #tasya samādhiriti# /
yathā hi śrutīnāmavigānaṃ brahmaṇi gatisāmānyāt, naiṣaṃ smṛtīnāmavigānamasti pradhāne, tāsāṃ bhūyasīnāṃ brahmopādānatvapratipādanaparāṇāṃ tatra tatra darśanāt /
tasmādavigānācchraita evārtha āvastheyo na tu smārto vigānāditi /
tatkimidānīṃ parasparavigānātsarvā eva smṛtayo 'vaheyā ityata āha- #vipratipattau ca smṛtīnāmiti /
na cātīndriyārthāniti# /
arvāgdṛgabhiprāyam /
śaṅkate- #śakyaṃ kapilādīnāmiti# /
nirākaroti- #na /
siddherapīti# /
na tāvatkapilādaya īśvaravadājānasiddhāḥ, kintu viniścatavedaprāmāṇyānāṃ teṣāṃ tadanuṣṭhānavatāṃ prāci bhave 'smiñjanmani siddhiḥ, ata evājānasiddhā ucyante /
yadasmin janmani na taiḥ siddhadyupāyo 'nuṣṭhitaḥ prāgbhavī.vedārthānuṣṭhānalabdhajanmatvāttatsiddhīnām /
tathā cāvadhṛtavedaprāmāṇyānāṃ tadviruddhārthābhidhānaṃ tadapabādhitamapramāṇameva /
apramāṇena ca na vedārtho 'tiśaṅkituṃ yuktaḥ pramāṇasiddhatvāttasya /
tadevaṃ vedavirodhe siddhavacanamapramāṇamuktvā siddhānāmapi parasparavirodhe tadvacanādanāścāsa iti pūrvoktaṃ smārayati- #siddhavyapāśrayakalpanāyāmapīti# /
śraddhājaḍānbodhayati- #paratantraprajñasyāpīti# /
nanu śrutiścetkapilādīnāmanāvaraṇabhūtārthagocarajñānātiśayaṃ bodhayati, kathaṃ teṣāṃ vacanamapramāṇaṃ, tadaprāmāṇye śruterapyaprāmāṇyaprasaṅgādityata āha- #yā tu śrutiriti# /
na tāvatsiddhānāṃ parasparaviruddhāni vacāṃsi pramāṇaṃ bhavitumarhanti /
naca vikalpo vastuni, siddhe tadanupapatteḥ /
anuṣṭhānamanāgatotpādyaṃ vikalpyate, na siddham /
tasya vyavasthānāt /
tasmācchutisāmānyamātreṇa bhramaḥ sāṃkhyapraṇetā kapilaḥ śrauta iti /
syādetat /
kapila eva śrauto nānye manvādayaḥ /
tataśca teṣāṃ smṛtiḥ kapilasmṛtiviruddhāvaheyetyata āha- #bhavati cānyā manoriti# /
tasyāścāgamāntarasaṃvādamāha- #mahābhārate 'pi ceti# /
na kevalaṃ manoḥ smṛtiḥ smṛtyantarasaṃvādinī, śrutisaṃvādinyapītyāha- #śrutiśceti# /
upasaṃharati- #ata iti# /
syādetat /
bhavatu vedaviruddhaṃ kāpilaṃ vacastathāpi dvayorapi puruṣabuddhiprabhavatayā ko vinigamanāyāṃ heturyato vedavirodhi kāpilaṃ vaco nādaraṇīyamityata āha- #vedasya hi nirapekṣamiti# /
ayamabhisaṃdhiḥ-satyaṃ śāstrayonirīśvarastathāpyasya na śāstrakriyāyāmasti svātantryaṃ kapilādīnāmiva /
sa hi bhagavān yādṛśaṃ pūrvasmin sarge cakāra śāstraṃ tadanusāreṇāsminnapi sarge praṇītavān /
evaṃ pūrvatarānusāreṇa pūrvasmin pūrvatāmanusāreṇa ca pūrvatara ityanādirayaṃ śāstreśvarayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ /
tatreśvarasya na śāstrārthajñānapūrvā śāstrakriyā yenāsya kapilādivatsvātantryaṃ bhavati /
śāstrārthajñānaṃ cāsya svayamāvirbhavadapi na śāstrakāraṇatāmupaiti, dvayorapyaparyāyeṇāvirbhāvāt /
śāstraṃ ca svatobodhakatayā puruṣasvātantryābhāvena nirastamastadoṣāśaṅkaṃ sadanapekṣaṃ sākṣādeva svārthe pramāṇam /
kapilādivacāṃsi tu svatantrakapilādipraṇetṛkāṇi tadarthasmṛtipūrvakāṇi, tadarthasmṛtayaśca tadarthānubhavapūrvāḥ /
tasmāttāsāmarthapratyayāṅgaprāmāṇyaviniścayāya yāvatsmṛtyanubhavau kalpete tāvatsvataḥ siddhapramāṇabhāvayānepakṣayaiva śrutyā svārtho viniścāyita iti śīghratarapravṛttayā śrutyā smṛtyartho bādhyata iti yuktam
2.1.1.2.
mahadahaṅkārau tāvadaprasiddhau, ahaṅkāraprakṛtikatvena tanmātrāṇyapyaprasiddhāni smartuṃ na śakyanta ityāha- #itareṣāṃ ceti# /
nanu 'mahataḥ paramavyaktam' itiśrutiprasiddhāni mahadādīnītyata āha- #yadapīti# /
sūtratātparyamāha- #kāryeti# /
sāṃkhyasmṛtermahadādiṣviva pradhāne 'pi prāmāṇyaṃ neti niścīyata ityarthaḥ /
sāṃkhyasmṛterbādhe 'pi taduktayuktīnāṃ kathaṃ bādha cārṣajñānamatra mūlamupapadyata iti yuktam /
tasmānna kāpilasmṛteḥ pradhānopādānatvaṃ jagata iti siddham
2.1.2.3.
#etena yogaḥ pratyuktaḥ# /
nānena yogaśāstrasya hairaṇyagarbhapātañjalādeḥ sarvathā prāmāṇyaṃ nirākriyate, kintu jagadupādānasvatantrapradhānatadvikāramahadahaṅkārapañcatanmātragocaraṃ prāmāṇyaṃ nāstītyucyate /
na caitāvataiṣāmaprāmāṇyaṃ bhavitumarhati /
yatparāṇi hi tāni tatrāprāmāṇye 'prāmāṇyamaśruvīran /
na caitāni pradhānādisadbhāvaparāṇi /
kintu yogasvarūpatatsādhanatadavāntaraphalavibhūtitatparamaphalakaivalyavyutpādanaparāṇi /
tacca kiñcinnimittīkṛtya vyutpādyamiti pradhānaṃ savikāraṃ nimittīkṛtaṃ, purāṇeṣviva sargapratisargavaṃśamanvantaravaṃśānucaritaṃ tatpratipādanapareṣu, na tu tadvivakṣitam /
anyaparādapi cānyanimittaṃ tatpratīyamānamabhyupeyeta, yadi na mānāntareṇa virudhyate /
asti tu vedāntaśrutibhirasya virodha ityuktam /
tasmātpramāṇabhūtādapi yogaśāstrānna pradhānādisiddhiḥ /
ata eva yogaśāstraṃ vyutpādayitāha sma bhagavān vārṣagaṇyaḥ-'guṇānāṃ paramaṃ rūpaṃ na dṛṣṭipathamṛcchati /
yattu dṛṣṭipathaprāptaṃ tanmāyaiva sutucchakam //
' iti /
yogaṃ vyutpipādayiṣatā nimittamātreṇeha guṇā uktāḥ, na tu bhāvataḥ, teṣāmatāttvikatvādityarthaḥ /
alokasiddhānāmapi pradhānādīnāmanādipūrvapakṣanyāyābhāsotprekṣitānāmanuvādyatvamupapannam /
tadanenābhisaṃdhināha- #etena sāṃkhyasmṛtipratyākhyānena yogasmṛtirapi#pradhānādiviṣayatayā #pratyākhyātā draṣṭavyeti# /
adhikaraṇāntarārambhamākṣipati- #nanvevaṃ sati samānanyāyatvāditi# /
samādhatte #-astyatrābhyadhikāśaṅkā# /
mā nāma sāṃkhyaśāstrātpradhānasattā vijñāyi /
yogaśāstrāttu pradhānādisattā vijñāpayiṣyate bahulaṃ hi yogaśāstrāṇāṃ vedena saha saṃvādo dṛśyate /
upaniṣadupāyasya ca tattvajñānasya yogāpekṣāsti /
na jātu yogaśāstravihitaṃ yamaniyamādibahiraṅgamupāyamapahāyāntaraṅgaṃ ca dhāraṇādikamantareṇaupaniṣadātmatattvasākṣātkāra udetumarhati /
tasmādaupaniṣadena tattvajñānenāpakṣaṇāt saṃvādabāhulyācca vedenāṣṭakādismṛtivadyogasmṛtiḥ pramāṇam /
tataśca pramāṇātpradhānādipratīternāśabdatvam /
naca tadapramāṇaṃ pradhānādau, pramāṇaṃ ca yamādāviti yuktam /
tatrāprāmāṇye 'nyatrāpyanāśvāsāt /
yathāhuḥ-'prasaraṃ na labhante hi yāvatkkacana markaṭāḥ /
nābhidravanti te tāvatpiśācā vā svagocare //
' iti /
seyaṃ labdhaprasarā pradhānādau yogāpramāṇatāpiśācī sarvatraiva durvārā bhavedityasyāḥ prasaraṃ niṣedhatā pradhānādyabhyupeyamiti nāśabdaṃ pradhānamiti śaṅkārthaḥ /
sā #iyamapyadhikāśaṅkātirdeśena nivartyate# /
nivṛttihetumāha- #arthaikadeśasaṃpratipattāvapīti# /
yadi pradhānādisattāparaṃ yogaśāstraṃ bhavet, bhavetpratyakṣavedāntaśrutivirodhenāpramāṇam /
tathā ca tadvihiteṣu yamādiṣvapyanāśvāsaḥ syāt /
tasmānna pradhānādiparaṃ tat, kintu tannimittīkṛtya yogavyutpādanaparamityuktam /
na cāviṣaye 'prāmāṇyaṃ viṣaye 'pi prāmāṇyamupahanti /
nahi cakṣū rasādāvapramāṇaṃ rūpe 'pyapramāṇaṃ bhavitumarhati /
tasmādvedāntaśrutivirodhātprādhānādirasyāviṣayo na tvaprāmāṇyamiti paramārthaḥ /
syādetat /
adhyātmaviṣayāḥ santi sahasraṃ smṛtayo bauddhārhatakāpālikādīnāṃ, tā api kasmānna nirākriyanta ityata āha- #satīṣvapīti# /
tāsu khalu bahulaṃ vedārthavisaṃvādinīṣu śiṣṭānādṛtāsu kaiścideva tu puruṣāpasadaiḥ paśuprāyairmlecchādibiḥ parigṛhītāsu vedamūlatvāśaṅkaiva nāstīti na nirākṛtāḥ, tadviparītāstu sāṃkhyayogasmṛtaya iti tāḥ pradhānādiparatayā vyudasyanta ityarthaḥ /
#na sāṃkhyajñānena vedanirapekṣeṇeti# /
pradhānādiviṣayeṇetyarthaḥ /
#dvaitino hi te sāṃkhyā yogāśca# /
ye pradhānādiparatayā tacchāstraṃ vyācakṣata ityarthaḥ /
sāṃkhyā samyagbuddhirvaidikī tayā vartanta iti sāṃkhyāḥ /
evaṃ yogo dhyānaṃ upāyopeyayorabhedavivakṣayā /
cittavṛttinirodho hi yogastasyopāyo dhyānaṃ pratyayaikānatā /
etaccopalakṣaṇam /
anye 'pi yamaniyamādayo bāhyā āntarāśca dhāraṇādayo yogopāyā draṣṭavyāḥ /
etenābhyupagatavedaprāmāṇyānāṃ kaṇabhakṣākṣacaraṇādīnāṃ sarvāṇi tarkasmaraṇānīti yojanā /
sugamamanyat
2.1.3.4.
na vilakṣaṇatvādasya tathātvaṃ ca śabdāt /
avāntarasaṃgatimāha- #brahmāsya jagato nimittakāraṇaṃ prakṛtiścetyasya pakṣasyeti# /
codayati- #kutaḥ punariti# /
samānaviṣayatve hi virodho bhavet /
na cehāsti samānaviṣayatā, dharmavadbrahmaṇo 'pi mānāntarāviṣayatayātarkyatvenānapekṣāmnāyaikagocaratvādityarthaḥ /
samādhatte- #bhavedayamiti# /
'mānāntarasyāviṣayaḥ siddhavastvavagāhinaḥ /
dharmo 'stu kāryarūpatvādbrahma siddhaṃ tu gocaraḥ //
' tasmātsamānaviṣayatvādastyatra tarkasyāvakāśaḥ /
nanvastu virodhaḥ, tathāpi tarkādare ko heturityata āha- #yathā ca śrutīnāmiti# /
sāvakāśā vahvayo 'pi śrutayo 'navakāśaikaśrutivirodhe tadanuguṇatayā yathā nīyante evamanavakāśaikatarkavirodhe tadanuguṇatayā bahvayo 'pi śrutayo guṇakalpanādibhirvyākhyānamarhantītyarthaḥ /
api ca brahmasākṣātkāro virodhitayānādimavidyāṃ nivartayan dṛṣṭenaiva rūpeṇa mokṣasādhanamiṣyate /
tatra brahmasākṣātkārasya mokṣasādhanatayā pradhānasyānumānaṃ dṛṣṭasādharmyeṇādṛṣṭaviṣayaṃ viṣayato 'ntaraṅgaṃ, bahiraṅgaṃ tvatyantaparokṣagocaraṃ śābdaṃ jñānaṃ, tena pradhānapratyāsattyāpyanumānameva balīya ityāha- #dṛṣṭasādharmyeṇa ceti# /
api ca śrutyāpi brahmaṇi tarka ādṛta ityāha- #śrutiriti# /
so 'yaṃ brahmaṇo jagadupādānatvākṣepaḥ punastarkeṇa prastūyate-'prakṛtyā ca śrutyāpi vikārāṇāmavasthitam /
jagadbrahmasarūpaṃ ca neti no tasya vikriyā //
viśuddhaṃ cetanaṃ brahma jagajjaḍamaśuddhibhāka /
tena pradhānasārūpyātpradhānasyaiva vikriyā //
' tathāhi-eka eva strīkāyaḥ sukhaduḥkhamohātmakatayā patyuśca sapartnānāṃ ca caitrasya ca straiṇasya tāmavindato 'paryāyaṃ sukhaduḥkhaviṣādānādhatte /
striyā ca sarve bhāvā vyākhyātāḥ /
tasmātsukhaduḥkhamohātmatayā ca svarganarakādyuccāvacaprapañcatayā ca jagadaśuddhamacetanaṃ ca, brahma tu cetanaṃ viśuddhaṃ ca, niratiśayatvāt /
tasmātpradhānasyāśuddhasyācetanasya vikāro jaganna tu brahmaṇa iti yuktam /
ye tu cetanabrahmavikāratayā jagaccaitanyamāhustānpratyāha- #acetanaṃ cedaṃ jagaditi# /
vyabhicāraṃ codayati-nanu cetanamapīti /
pariharati- #na svāmibhṛtyayorapīti# /
nanu mā nāma sākṣāccetanaścetanāntarasyopakāṣīnt, tatkāryakaraṇabuddhyādiniyogadvāreṇa tūpakariṣyatītyata āha- #niratiśayā hyakartāraścetanā iti# /
upajanāpāyavaddharmayogo 'tiśayaḥ, tadabhāvo niratiśayatvam /
ata eva nirvyāpāratvādakartāraḥ /
tasmātteṣāṃ buddhyādiprayoktṛtvamapi nāstītyarthaḥ /
codako 'nuśayabījamuddhāṭayati- #yopīti# /
abhyupetyāpātataḥ samādhānamāha- #tenāpi kathañciditi# /
paramasādhānaṃ tu sūtrāvayavena vaktuṃ tamevāvatārayati- #na cetaradapi vilakṣaṇatvamiti# /
sūtrāvayavābhisaṃdhimāha- #anavagamyamānameva hīdamiti# /
śabdārthāt khalu cetanaprakṛtitvāccaitanyaṃ pṛthivyādīnāmavagamyamānamupodvalitaṃ mānāntareṇa sākṣācchūyamāṇamapyacaitanyamanyathayet /
mānāntarābhāve vārthor'thaḥ śrutyarthenāpabādhanīyaḥ, na tu tadbalena śrutyartho 'nyathayitavya ityarthaḥ
2.1.3.5.
sūtrāntaramavatārayituṃ codayati- #nanu cetanatvamapi kkacidapi# /
na pṛthivyādīnāṃ caitanyamāthameva, kintu bhūyasīnāṃ śrutīnāṃ sākṣādevārtha ityarthaḥ /
sūtramavatārayati- #ata uttaraṃ paṭhati-abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyām# /
vibhajate- #tuśabda iti# /
naitāḥ śrutayaḥ sākṣānmṛdādīnāṃ vāgādīnāṃ ca caitanyamāhuḥ, api tu tadadhiṣṭhātrīṇāṃ devatānāṃ cidātmanāṃ, tenaitacchutibalena na mṛdādīnāṃ vāgādīnāṃ ca caitanyamāśaṅkanīyamiti /
kasmātpunaretadevamityata āha- #viśeṣānugatibhyām# /
tatra viśeṣaṃ vyācaṣṭe- #viśeṣo hīti# /
bhoktṛṇāmupakāryatvādbhūtendriyāṇāṃ copakāratvāt sāmye ca tadanupapatteḥ sarvajanaprasiddheśca 'vijñānaṃ cābhavat' iti śruteśca viśeṣaścetanācetanalakṣaṇaḥ prāguktaḥ sa nopapadyeta /
devatāśabdakṛto vātra viśeṣo viśeṣaśabdenocyata ityāha- #api ca kauṣītakinaḥ prāṇasaṃvāda iti# /
anugatiṃ vyācaṣṭe- #anugatāśceti# /
sarvatra bhūtendriyādiṣvanugatā devatā abhimāninīrūpadiśanti mantrādayaḥ /
api ca bhūyasyaḥ śrutayaḥ 'agnirvāg bhūtvā mukhaṃ prāviśadvāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśadādityaścakṣurbhūtvākṣiṇī prāviśat' ityādaya indriyaviśeṣagatā devatā darśayanti /
devatāśca kṣetrajñabhedāścetanāḥ /
tasmānnendriyādīnāṃ caitanyaṃ rūpata iti /
api ca prāṇasaṃvādavākyaśeṣe prāṇānāmasmadādiśarīrāṇāmiva kṣetrajñādhiṣṭhitānāṃ vyavahāraṃ darśayan prāṇānāṃ kṣetrajñādhiṣṭhānena caitanyaṃ draḍhayatītyāha- #prāṇasaṃvādavākyaśeṣe ceti /
tatteja aikṣatetyapīti# /
yadyapi prathame 'dhyāye māktatvena varṇitaṃ tathāpi mukhyatayāpi kathañcinnetuṃ śakyamiti draṣṭavyam /
pūrvapakṣamupasaṃharati- #tasmāditi#
2.1.3.5.
siddhāntasūtram- #dṛśyate tu# /
prakṛtivikārabhāve hetuṃ sārūpyaṃ vikalpa dūṣayati- #vilakṣaṇatvena ca kāraṇeneti# /
sarvasvabhāvānanuvartanaṃ prakṛtivikārabhāvāvirodhi /
tadanuvartane tādātmyena prakṛtivikārabhāvābhāvāt /
myamastvasiddhaḥ /
tṛtīyastu nidarśanābhāvādasādhāraṇa ityarthaḥ /
atha jagadyonitayāgamādbrahmaṇo 'vagamādāgamabādhitaviṣayatvamanumānasya kasmānnodbhāvyata ityata āha- #āgamavirodhastviti# /
na cāsminnāgamaikasamadhigamanīye brahmaṇi pramāṇāntarasyāvakāśo 'sti, yena tadupāyāgama ākṣipyetetyāśayavānāha- #yattūktaṃ pariniṣpannatvādbrahmaṇīti# /
yathā hi kāryatvāviśeṣa'pi 'ārogyakāmaḥ pathyamaśrīyāt' 'svarakāmaḥ sikatāṃ bhakṣayet' ityādīnāṃ mānāntarāpekṣatā, na tu 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' ityādīnām /
tatkasya hetoḥ /
asya kāryabhedasya pramāṇāntarāgocaratvāt /
evaṃbhūtatvāviśeṣe 'pi pṛthivyādīnāṃ mānāntaragocaratvaṃ, na tu bhūtasyāpi brahmaṇaḥ, tasmāmnāyaikagocarasyātipatitasamastamānāntarasīmatayā smṛtyāgamasiddhatvādityarthaḥ /
yadi smṛtyāgamasiddhaṃ brahmaṇastarkāviṣayatvaṃ, kathaṃ tarhi śravaṇātiriktamananavidhānamityata āha- #yadapi śravaṇavyatirekeṇeti# /
tarko hi pramāṇaviṣayavivecakatayā taditikartavyatābhūtastadāśrayo 'sati pramāṇe 'nugrāhyasyāśrayasyābhāvācchuṣkatayā nādriyate /
yastvāgamapramāṇāśrayastadviṣayavivecakastadavirodhī sa mantavya iti vidhīyate /
#śrutyanugṛhīteti# /
śrutyāḥ śravaṇasya paścāditikartavyatātvena gṛhītaḥ /
#anubhavāṅgatveneti# /
mato hi bhāvyamāno bhāvanāyā viṣayatayānubhūto bhavatīti mananamanubhavāṅgam /
#ātmano 'nanvāgatatvamiti# /
svapnādyavasthābhirasaṃpṛktatvam /
udāsīnatvamityarthaḥ /
api ca cetanakāraṇavādibhiḥ kāraṇasālakṣaṇye 'pi kāryasya kathañciccaitanyāvirbhāvānāvirbhāvābhyāṃ vijñānaṃ cāvijñānaṃ cābhavaditi jagatkāraṇe yojayituṃ śakyam /
acetanapradhānakāraṇavādināṃ tu duryojametat /
nahyacetanasya jagatkāraṇasya vijñānarūpatā saṃbhavinī /
cetanasya jagatkāraṇasya suṣuptādyavyavasthāsviva sato 'pi caitanyasthānāvirbhāvatayā śakyameva kathañcidavijñānātmatvaṃ yojayitumityāha- #yo 'pi cetanakāraṇaśravaṇabaleneti# /
parasyaiva tvacetanapradhānakāraṇavādinaḥ sāṃkhyasya na yujyeta /
#pratyuktatvāttu vailakṣaṇyasyeti# /
vailakṣaṇye kāryakāraṇabhāvo nāstītyabhyupetyedamuktam /
paramārthatastu nāsmābhiretadabhyupeyata ityarthaḥ
2.1.3.7.
#asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt# /
na kāraṇātkāryamabhinnam, abhede kāryatvānupapatteḥ, kāraṇavatsvātmani vṛttivirodhāt, śuddhyaśudadhyādiviruddhadharmasaṃsargācca /
atha cidātmanaḥ kāraṇasya jagataḥ kāryādbhedaḥ, tathā cedaṃ jagatkāryaṃ sattve 'pi cidātmanaḥ kāraṇasya prāgutpatternāsti, nāsti cedasadutpadyata iti satkāryavādavyākopa ityāha- #yadi cetanaṃ śuddhamiti# /
pariharati- #naiṣa doṣa iti# /
kutaḥ, #pratiṣedhamātratvāt# /
vibhajate- #pratiṣedhamātraṃ hīdamiti# /
pratipādayiṣyati hi 'tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ' ityatra /
yathā kāryaṃ svarūpeṇa sadasattvābhyāṃ nirvacanīyam /
api tu kāraṇarūpeṇa śakyaṃ sattvena nirvaktumiti /
evaṃ ca kāraṇasattaiva kāryasya sattā na tato 'nyeti kathaṃ tadutpatteḥ prāk sati kāraṇe bhavatyasat /
svarūpeṇa tūtpatteḥ prāgutpannasya dhvastasya vā sadasattvābhyāmanirvācyasya na sato 'sato votpattiriti nirviṣayaḥ satkāryavādapratiṣedha ityarthaḥ
2.1.3.8.
apītau tadvatprasaṅgādasamañjasam /
asāmañjasyaṃ vibhajate- #atrāha#codakaḥ, #yadi sthaulyeti# /
yathā hi yūṣādiṣu hiṅgisaindhavādīnāmavibhāgalakṣaṇo layaḥ svagatarasādibhiryūṣaṃ rūṣayatyevaṃ brahmaṇi viśuddhyādidharmiṇi jagalliyamānamavibhāgaṃ gacchadbrahma svadharmeṇa rūṣayet /
na cānyathā layo lokasidda iti bhāvaḥ /
kalpāntareṇāsāmañjasyamāha- #api ca samastasyeti# /
nahi samudrasya phenormibudbudādipariṇāmo vā rajjvāṃ sarpadhārādivibhrame vā niyamo dṛṣṭaḥ /
samudro hi kadācitphenormikūpeṇa pariṇāmate kadācidbudbudādinā, rajjvāṃhi kaścitsarpa iti viparyasyati kaściddhāreti /
naca kramaniyamaḥ /
so 'yamatra bhogyādivibhāganiyamaḥ kramaniyamaścāsamañjasa iti /
kalpāntareṇāsāmañjasyamāha- #apica bhoktṛṇāmiti# /
kalpāntaraṃ śaṅkāpūrvamāha-athedamiti
2.1.3.9.
siddhāntasūtram- #na tu dṛṣṭāntabhāvāt# /
nāvibhāgamātraṃ layo 'pi tu kāraṇe kāryasyāvibhāgaḥ /
tatra ca taddharmārūṣaṇe santi sahasraṃ dṛṣṭāntāḥ /
tava tu kāraṇe kāryasya laye kāryadharmarūṣaṇe na dṛṣṭāntalavo 'pyastītyarthaḥ /
syādetat yadi kāryasyāvibhāgaḥ kāraṇe, kathaṃ kāryadharmārūṣaṇaṃ kāraṇasyetyata āha- #ananyatve 'pīti# /
yathā rajatasyāropitasya pāramārthikaṃ rūpaṃ śukti4na ca śuktī rajatameva midamapītyarthaḥ /
api ca sthityutpattipralayakāleṣu triṣvapi kāryasya kāraṇādabhedamabhidadhatī śrutiranatiśaṅkanīyā sarvaireva vedavādibhiḥ, tatra sthityutpattyoryaḥ parihāraḥ sa pralaye 'pi samānaḥ kāryasyāvidyāsamāropitatvaṃ nāma, tasmānnāpītimātramanuyojyamityāha- #atyalpaṃ cedamucyata iti /
asti cāyamaparo dṛṣṭāntaḥ /
yathā ca svapnadṛgeka iti# /
laukikaḥ puruṣaḥ /
evamavasthātrayasākṣyeka iti /
avasthātrayamutpattisthitipralayāḥ /
kalpāntareṇāsāmañjasye kalpāntareṇa dṛṣṭāntabhāvaṃ parihāramāha- #yatpunaretaduktamiti# /
avidyāśakterniyatatvādutpattiniyama ityarthaḥ /
#eteneti# /
mithyājñānavibhāgaśaktipratiniyamena muktānāṃ punarutpattiprasaṅgaḥ pratyuktaḥ, kāraṇābhāve kāryābhāvasya pratiniyamāt, tattvajñānena ca saśaktino mithyājñānasya samūlaghātaṃ nihatatvāditi
2.1.3.10.
#svapakṣadoṣācca# /
kāryakāraṇayorvailakṣaṇyaṃ tāvatsamānamevobhyoḥ pakṣayoḥ /
prāgutpatterasatkāryavadaprasaṅgo 'pītau tadvatprasaṅgaśca pradhānopādānapakṣa eva nāsmatpakṣa iti yadyapyupariṣṭātpratipādayiṣyāmastathāpi guḍajihvikayā samānatvāpādanamidānīmiti mantavyam /
idamasya puruṣasya sukhaduḥkhopādānaṃ kleśakarmāśayādīdamasyeti /
sugamamanyat
2.1.4.11.
#tarkāpratiṣṭhānādapi# /
kevalāgamagamyer'the svatantratarkāviṣaye na sāṃkhyādivat sādharmyadharmyamātreṇa tarkaḥ pravartanīyo yena pradhānādisiddhirbhavet /
śuṣkatarko hi sa bhavatyapratiṣṭhānāt /
taduktam-'yatnenānumito 'pyarthaḥ kuśalairanumātṛbhiḥ /
abhiyuktatarairanyairanyathaivopapādyate //
' iti /
naca mahāpuruṣaparigṛhītatvena kasyacittarkasya pratiṣṭhā, mahāpuruṣāṇāmeva tārkikāṇāṃ mitho vipratipatteriti /
sūtre śaṅkate-anyathānumeyamiti cet /
tadvibhajate- #anyathā vayamanumāsyāmaha iti# /
nānumānābhāsavyabhicāreṇānumānavyabhicāraḥ śaṅkanīyaḥ, pratyakṣādiṣvapi tadābhāsavyabhicāreṇa tatprasaṅgāt /
tasmāt svābhāvikapratibandhavalliṅgānusaraṇe nipuṇenānumātrā bhavitavyaṃ, tataścāpratyūhaṃ pradhānaṃ setsyatīti bhāvaḥ /
api ca yena tarkeṇa tarkāṇāmapratiṣṭhāmāha sa eva tarkaḥ pratiṣṭhito 'bhyupeyaḥ, tadapratiṣṭhāyāmitarāpratiṣṭhānābhāvādityāha- #nahi pratiṣṭhitastarka eveti# /
api ca tarkāpratiṣṭhāyāṃ sapalalokayātrocchedaprasaṅgaḥ /
naca śrutyarthābhāsasanirākaraṇena tadarthatattvaviniścaya ityāha-sarvatarkāpratiṣṭhāyāṃ ceti /
api ca vicārātmakastarkastarkitapūrvapakṣaparityāgena tarkitaṃ rāddhāntamanujānāti /
sati caiṣa pūrvapakṣaviṣaye tarke pratiṣṭhārahite pravartate, tadabhāve vicārapravṛtteḥ /
tadidamāha- #ayameva ca tarkasyālaṅkāra iti# /
tāmimāmāśaṅkāṃ sūtreṇa pariharati-evamapyavimokṣaprasaṅgaḥ /
na vayamanyatra tarkapramāṇayāmaḥ, kintu jagatkāraṇasattve svābhāvikapratibandhavanna liṅgamasti /
yattu sādharmyavaidharmyamātraṃ, tadapratiṣṭhādoṣānna mucyata iti /
kalpāntareṇānirmokṣapadārthamāha- #api ca sāmyagjñānānmokṣa iti# /
bhūtārthagocarasya hi samyagjñānasya vyavasthitavastugocaratayā vyavasthānaṃ loke dṛṣṭaṃ, yathā pratyakṣasya /
vaidikaṃ cedaṃ cetanajagadupādānaviṣayaṃ vijñānaṃ vedotthatarketikartavyatākaṃ vedajanitaṃ vyavasthitam /
vedānapekṣeṇa tu tarkeṇa jagatkāraṇabhedamavasthāpayatāṃ tārkikāṇāmanyonyaṃ vipratipattestattvanirdhāraṇakāraṇābhāvācca na tatastattvavyavastheti na tataḥ samyagjñānam /
asamyagjñānācca na saṃsārādvimokṣa ityarthaḥ
2.1.4.12.
#etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ# /
na kāryaṃ kāraṇādabhinnamabhede kāraṇarūpavat kāryatvānupapatteḥ, karotyarthānupapatteśca /
abhūtaprādurbhāvanaṃ hi tadarthaḥ /
na cāsya kāraṇātmatve kiñcidabhūtamasti, yadarthamayaṃ puruṣo yateta /
abhivyaktyarthamiti cet, na /
tasyā api kāraṇātmatvena sattvāt, asattve vābhivyaṅgyasyāpi tadvatprasaṅgena kāraṇātmatvavyāghātāt /
nahi tadeva tadānīmevāsti nāsti ceti yujyate /
kiṃ cedaṃ maṇimantrauṣadhamindrajālaṃ kāryeṇa śikṣitaṃ yadidamajātāniruddhātiśayamavyavadhānamavidūrasthānaṃ ca tasyaiva tadavasthendriyasya puṃsaḥ kadācitpratyakṣaṃ parokṣaṃ ca, yenāsya kadācitpratyakṣamupalambhanaṃ kadācidanumānaṃ kadācidāgamaḥ /
kāryāntaravyavadhirasya pārokṣyaheturiti cet /
na /
kāryajātasya sadātanatvāt /
athāpi syāt kāryāntarāṇi piṇḍakapālaśarkarācūrṇakaṇaprabhṛtāni kumbhaṃ vyavadadhate, tataḥ kumbhasya pārokṣyaṃ kadāciditi /
tanna /
tasya kāryajātasya kāraṇātmanaḥ sadātanatvena sarvadā vyavadhānena kumbhasyātyantānupalabdhiprasaṅgāt /
kādācitkatve vā kāryajātasya na kāraṇātmatvaṃ, nityatvānityatvalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargasya bhedakatvāt /
bhedābhedayośca parasparavirodhenaikatra sahāsaṃbhava ityuktam /
tasmāt kāraṇātkāryamekāntata eva bhinnam /
naca bhede gavāśvavat kāryakāraṇabhāvānupapattiriti sāṃpratam, abhede 'pi kāraṇarūpavattadanupapatteruktatvāt /
atyantabhede ca kumbhakumbhakārayornimittakabhāvasya darśanāt /
tasmādanyatvāviśeṣe 'pi samavāyabheda evopādānopādeyabhāvaniyamahetuḥ /
yasyābhūtvā bhavataḥ samavāyapādanānāṃ paṭādibhyo nyūnaparimāṇatvam /
cidātmanastu paramahata upādānānnātyantālpaparimāṇamupādeyaṃ bhavitumarhati /
tasmādyatredamalpatāramyaṃ viśrāmyati yato na kṣodīyaḥ saṃbhavati tajjagato mūlakāraṇaṃ paramāṇuḥ /
kṣodīnnamupādeyaṃ jagatkāryamabhidadhatī śrutiḥ pratiṣṭhitaprāmāṇyatarkavirodhātsahasrasaṃvatsarasatragatasaṃvatsaraśrutivatkathañcijjaghanyatvavṛttyā vyākhyāyetyadhikaṃ śaṅkamānaṃ prati sāṃkhyadūṣaṇamatidiśati- #eteneti#sūtreṇa /
asyārthaḥ-kāraṇāt kāryasya bhedaṃ 'tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ' ityatra niṣetsyāmaḥ /
avidyāsamāropaṇena ca kāryasya nyūnādhikabhāvamapyaprayojakatvādupokṣiṣyāmahe /
tena vaiśeṣikādyabhimatasya tarkasya śuṣkatvenāvyavasthiceḥ sūtramidaṃ sāṃkhyadūṣaṇamatidiśati /
yatra kathañcidvedānusāriṇī manvādibhiḥ śiṣṭaiḥ parigṛhītasya sāṃkhyata4kasyaiṣā gatistatra paramāṇvādivādasyātyantavedabāhyasya manvādyupekṣitasya ca kaiva katheti /
#kenacidaṃśeneti# /
sṛṣṭyādayo hi vyutpādyāste na kiñcitsadasadvā pūrvapakṣanyāyotprekṣitamapyudāhṛtya vyutpādyanta iti kenacidaṃśenetyuktam /
sugamamanyat
2.1.5.13.
#bhokrāpatteravibhāgaścetyāllokavat# /
syādetat /
atigambhīrajagatkāraṇaviṣayatvaṃ tarkasya nāsti, kevalagamagamyametadityuktam, tatkathaṃ punastarkanimitta ākṣepa ityata āha- #yadyapi śrutiḥ pramāṇamiti# /
pravṛttā hi śrutiranapekṣatayā svataḥpramāṇatvena na pramāṇāntaramapekṣate /
pravartamānā punaḥ sphuṭatarapratiṣṭhitaprāmāṇyatarkavirodhena mukhyārthātpracyāvya jaghanyavṛttitāṃ nīyate, yathā mantrārthavādāvityarthaḥ /
atirohitārthaṃ bhāṣyam /
#yathā tvadyatva iti# /
yadyatītānāgatayoḥ sargayoreṣa vibhāgo na bhavet /
tatastadevādyatanasya vibhāgasya bādhakaṃ syāt /
svapnadarśanasyeva jāgradarśanam /
na tvetadasti /
abādhitādyatadarśanena tayorapi tathātvānumānādityarthaḥ /
imāṃ śaṅkāmāpātato 'vicāritalokasiddhadṛṣṭāntopadarśanamātreṇa nirākaroti sūtrakāraḥ- #syāllokavat#
2.1.6.14.
parihārarahasyamāha- #tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ# /
pūrvasmādavirodhādasya viśeṣābhidhānopakramasya vibhāgamāha- #abhyupagamya cemamiti# /
syādetat /
yadikāraṇāt paramārthabhūtādananyatvamākāśādeḥ prapañcasya kāryasya kutastarhi na vaiśeṣikādyuktadoprapañcāvatāra ityata āha- #vyatirekeṇābhāvaḥ kāryasyāvagamyata iti# /
na khalvananyatvamityabhedaṃ brūmaḥ, kintu bhedaṃ vyasedhāmaḥ, tataśca nābhedāśrayadoṣaprasaṅgaḥ /
kintvabhedaṃ vyāsedhadbhirvaiśeṣikādibhirasmāsu sāhāyakamevācaritaṃ bhavati. bhedaniṣedhahetuṃ vyācaṣṭe-ārambhaṇaśabdastāvaditi /
evaṃ hi brahmavijñānena sarvaṃ jagattattvato jñāyeta yadi brahmaiva tattvaṃ jagato bhavet /
yathā rajjvāṃ jñātāyāṃ bhujaṅgatattvaṃ jñātaṃ bhavati /
sā hi tasya tattvam /
tattvajñānaṃ ca jñānamato 'nyanmidhyājñānamajñānameva /
atraiva vaidiko dṛṣṭāntaḥ- #yathā somyaikena mṛtpiṇḍeneti# /
syādetat /
mṛdi jñātāyāṃ kathaṃ mṛmnayaṃ ghaṭādi jñātaṃ bhavati /
nahi tanmṛdātmakamityupapāditamadhastāt /
tasmāttattvato bhinnam /
na cānyasminvijñāte 'nyadvijñātaṃ bhavatītyata āha śrutiḥ-'vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam /
vācayā kevalamārabhyate vikārajātaṃ, na tu tattvato 'sti, yato nāmadheyamātrametat /
yathā puruṣasya caitanyamiti rāhoḥ śira iti vikalpamātram /
yathāhurvikalpavidaḥ-'śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ' iti /
tathā cāvastutayānṛtaṃ vikārajātaṃ, mṛttiketyeva satyam /
tasmādghaṭaśarāvodañcanādīnāṃ tattvaṃ mṛdeva, tena mṛdi jñātāyāṃ yeṣāṃ sarveṣāmeva tattvaṃ jñātaṃ bhavati /
tadidamuktam- #na cānyathaikavijñānena sarvavijñānaṃ saṃpadyata iti# /
nidarśanāntaradvayaṃ darśayannupasaṃharati- #tasmādyathā ghaṭakarakādyākāśānāmiti# /
ye hi dṛṣṭanaṣṭasvarūpā na te vastusanto yathā mṛgatṛṣṇikodakādayaḥ, tathā ca sarvaṃ vikārajātaṃ tasmādavastusat /
tathāhi yadasti sadastyeva, yathā cidātmā /
nahyasau kadācit kkacit kathañcidvāsti /
kintu sarvadā sarvatra sarvathāstyeva, na nāsti /
na caivaṃ vikārajātaṃ, tasya kadācit kathañcit kutracidavasthānāt /
nahi rūpaṃ kadācit kkacit kathañcidvā gandho bhavati /
atha yasya sadasattve dharmau, te ca svakāraṇādhīnajanmatayā kadācideva bhavataḥ, tattarhi vikārajātaṃ daṇḍāyamānaṃ sadātanamiti na vikāraḥ kasyacit /
athāsattvasamaye tannāsti, kasya tarhi dharmo 'sattvam /
nahi dharmiṇyapratyutpanne taddharmo 'sattvaṃ pratyutpannamupapadyate /
athāsya na dharmaḥ kintvarthāntarasamattvam /
kimāyātaṃ bhāvasya /
nahi ghaṭe jāte paṭasya kiñcidbhavati /
asattvaṃ bhāvavirodhīti cet /
na /
akiñcitkarasya tattvānupapatteḥ /
kiñcitkaratve vā tatrāpyasattvena tadanuyogasaṃbhavāt /
athāsyāsattvaṃ nāma kiñcinna jāyate kintu sa eva na bhavati /
yathāhuḥ-'na tasya kiñcidbhavati na bhavatyeva kevalam' iti /
athaiṣa prasajyapratiṣedho nirucyatāṃ, kiṃ tatsvabhāvo bhāva uta bhāvasvabhāvaḥ sa iti /
tatra pūrvasmin kalpe bhāvānāṃ tatsvabhāvatayā tucchatayā jagacchūnyaṃ prasajyeta /
tathā ca bhāvānubhāvābhāvaḥ /
uttarasmiṃstu sa4vabhāvanityatayā nābhāvavyavahāraḥ syāt /
kalpanāmātranimittatve 'pi niṣedhasya bhāvanityatāpattistadavasthaiva tasmādbhinnamasti kāraṇādvikārajātaṃ na vastu sat /
ato vikārajātamanirvacanīyamanṛtacam /
tadanena pramāṇena siddhamanṛtatvaṃ vikārajātasya kāraṇasya nirvācyatayā sattvaṃ 'mṛttiketyeva satyam' ityādinā prabandhena dṛṣṭāntatayānuvadati śrutiḥ /
'yatra laukikaparīkṣakāṇāṃ buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ' iti cākṣapādasūtraṃ pramāṇasiddho dṛṣṭānta ityetatparaṃ, na punarlokasiddhatvamatra vivakṣitam, anyathā teṣāṃ paramāṇvādirna dṛṣṭāntaḥ syāt /
nahi paramāṇvādirnaisargikavainayikabuddhyatiśayarahitānāṃ laukikānāṃ siddha iti /
saṃpratyanekantavādinamutthāpayati- #nanvanekātmakamiti# /
anekābhiḥ śaktibhiryāḥ pravṛttayo nānākāryasṛṣṭayastadyuktaṃ brahmaikaṃ nānā ceti /
kimato yadyevamityata āha- #tatraikatvāṃśeneti# /
yadi punarekatvameva vastusadbhavet tato nānātvābhāvādvaidikaḥ karmakāṇḍāśrayo laukikaśca vyavahāraḥ samasta evocchidyeta /
brahmagocarāśca śravaṇamananādayaḥ sarve dattajalāñjalayaḥ prasajyeran /
evaṃ cānekātmakatve brahmaṇo mṛdādidṛṣṭāntā anurūpā bhaviṣyantīti /
tamimamanekāntavādaṃ dūṣayati- #naivaṃ syāditi# /
idaṃ tāvadatra vaktavyam, mṛdātmanaikatvaṃ ghaṭaśarāvādyātmanā nānātvamiti vadataḥ kāryakāraṇayoḥ parasparaṃ kimabhedo 'bhimataḥ, āho bhedaḥ, uta bhedābhedāviti /
tatrābheda aikāntike mṛdātmaneti ca ghaṭaśarāvādyātmaneti collekhadvayaṃ niyamaśca nopapadyate /
bhede collekhadvayaniyamāvupapannau, ātmaneti tvasamañjasam /
nahyanyasyānya ātmā bhavati /
na cānekāntavādaḥ /
bhedābedakalpe tullekhadvayaṃ bhavedapi /
niyamastvayuktaḥ /
nahi dharmiṇoḥ kāryakāraṇayoḥ saṃkare taddharmāvekatvanānātve na saṃkīryete iti saṃbhavati /
tataśca mṛdātmanaikatvaṃ yāvadbhavati tāvadghaṭaśarāvādyātmanāpi syāt, evaṃ ghaṭaśarāvādyātmanā nānātvaṃ yāvadbhavati tāvanmṛdātmanā nānātvaṃ bhavet /
so 'yaṃ niyamaḥ kāryakāraṇayoraikāntikaṃ bhedamupakalpayati, anirvacanīyatāṃ vā kāryasya /
parākrāntaṃ cāsmābhiḥ prathamādhyāye tat /
āstāṃ tāvat /
tadetadyuktinirākṛtamanuvadantīṃ śrutimudāharati- #mṛttiketyeva satyamiti# /
syādetat /
na brahmaṇo jīvabhāvaḥ kālpanikaḥ, kintu bhāvikaḥ /
aṃśo hi saḥ, tasya karmasāhitena jñānena brahmabhāva ādhīyata ityata āha- #svayaṃ prasiddha hīti# /
svābhāvikasyānāderiti /
yaduktaṃ nānātvāṃśena tu karmakāṇḍāśrayo laukikaśca vyavahāraḥ setsyatīti, tatrāha- #bādhite ceti# /
yāvadabādhaṃ hi sarvo 'yaṃ vyavahāraḥ svapnadaśāyāmiva tadupadarśitapadārthajātavyavahāraḥ /
sa ca yathā jāgradanasthāyāṃ bādhakānnivartate evaṃ tattvamasyādivākyaparibhāvanābhyāsaparipākabhuvā śārīrasya brahmātmabhāvasākṣātkāreṇa bādhakena nivartate /
syādetat /
'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttat kena kaṃ paśyet' ityādinā mithyājñānādhīno vyavahāraḥ kriyākārakādilakṣaṇaḥ samyagjñānenāpanīyata itri na brūte, kintvavasthābhedāśrayo vyavahāro 'vasthāntaraprāptyā nivartate, yathā bālakasya kāmacāravādabhakṣatopanayanaprāptau nivartate /
naca tāvatāsau mithyājñānanibandhano bhavatyevamatrāpītyata āha- #na cāyaṃ vyavahārābhāva iti# /
kutaḥ, #tattvamasīti brahmātmabhāvasyeti# /
na khalvetadvākyamavasthāviśeṣaviniyataṃ brahmātmabhāvamāha jīvasya, api tu na bhujaṅgo rajjuriyamitivat sadātanaṃ tamabhivadati /
api ca satyānṛtābhidhānenāpyetadeva yuktamityāha- #taskaradṛṣṭāntena ceti /
na cāsmindarśana iti# /
nahi jātu kāṣṭhasya daṇḍakamaṇḍalukuṇḍalaśālinaḥ kuṇḍalitvajñānaṃ daṇḍavattāṃ kamaṇḍalumattāṃ bādhate /
tat kasya hetoḥ /
teṣāṃ kuṇḍalādīnāṃ tasmin bhāvikatvāt /
tadvadihāpi bhāvikagocareṇaikātmyajñānena na nānātvaṃ bhāvikamapavadanīyam /
nahi jñānena vastvapanīyate /
api tu mithyājñānenāropitamityarthaḥ /
codayati- #nanvekatvaikāntābhyupagama iti# /
abādhitānadhigatāsaṃdigdhavijñānasādhanaṃ pramāṇamiti pramāṇasāmānyalakṣaṇopapattyā pratyakṣādīni pramāṇatāmaśruvate /
ekatvaikāntābhyupagame tu teṣāṃ sarveṣāṃ bhedaviṣayāṇāṃ bādhitatvādaprāmāṇyaṃ prasajyeta /
tathā vidhipratiṣedhaśāstramapi bhāvanābhāvyabhāvakakaraṇetikartavyatābhedāpekṣatvādvyāhanyeta /
tathā ca nāstikyam /
ekadeśākṣepeṇa ca sarvavedākṣepādvedāntānāmapyaprāmāṇyamityabhedaikāntābhyupagamahāniḥ /
na kevalaṃ vidhiniṣedhākṣepeṇāsya mokṣaśāstrasyākṣepaḥ svarūpeṇāsyāpi bhedāpekṣatvādityāha- #mokṣaśāstrasyāpīti# /
api cāsmin darśane varṇapadavākyaprakaraṇādīnāmalīkatvāttatprabhavamadvaitajñānamasīcīnaṃ bhavet, na khalvalīkāddhūmaketanajñānaṃ samīcīnamityāha-kathaṃ cānṛtena mokṣaśāstreṇeti /
pariharati- #atrocyata iti# /
yadyapi pratyakṣādīnāṃ tāttvikamabādhitatvaṃ nāsti, yuktyāgamābhyāṃ bādhanāt, tathāpi vyavahāre bādhanābhāvātsāṃvyavahārikamabādhanam /
nahi pratyakṣādibhirarthaṃ paricchidya pravartamāno vyavahāre visaṃbādyate sāṃsārikaḥ kaścit /
tasmādabādhanānna pramāṇalakṣaṇamatipatanti pratyakṣādaya iti /
#satyatvopapatteriti# /
satyatvābhimānopapatteriti /
grahaṇakavākyametat /
vibhajate- #yāvaddhi na satyātmaikatvapratipattiriti# /
vikārāneva tu śarīrādīnahamityātmabhāvena putrapaśvādīnmametyātmīyabhāveneti yojanā /
vaidikaśceti /
karmakāṇḍamokṣaśāstravyavahārasamarthanā /
'svapnavyavahārasyeva' iti vibhajate- #yathā suptasya prākṛtasyeti# /
'kathaṃ cānṛtena mokṣaśāstreṇa' iti yaduktaṃ tadanubhāṣya dūṣayati- #kathaṃ tvasatyeneti# /
śakyamatra vaktuṃ, śravaṇādyupāya ātmasākṣātkāraparyanto vedāntasamuttho 'pi jñānanicayo 'satyaḥ, so 'pi hi vṛttirūpaḥ kāryatayā nirodhadharmā, yastu brahmatvabhāvasākṣātkāro 'sau na kāryastatsvabhāvatvāt, tasmādacodyametat kathamasatyātsatyotpāda iti /
yatkhalu satyaṃ na tadutpadyata iti kutastasyāsatyādutpādaḥ /
yaccotpadyate tatsarvamasatyameva /
sāṃvyavahārikaṃ tu satyatvaṃ vṛttirūpasya brahmasākṣātkārasyeva śravaṇādīnāmapyabhinnam /
tasmādabhyupetya vṛttisvarūpasya brahmasākṣātkārasya paramārthasatyatāṃ vyabhicārodbhāvanamiti mantavyam /
yadyapi sāṃvvahārikasya satyādeva bhayātsatyaṃ maraṇamutpadyate tathāpi bhayaheturahistajjñānaṃ vāsatyaṃ tato bhayaṃ satyaṃ jāyata ityasatyātsatyasyotpattiruktā /
yadyapi cāhijñānamapi svarūpeṇa sattathāpi na tajjñānatvena bhayaheturapi tvanirvācyāhirūṣitatvena /
anyathā rajjujñānādapi bhayaprasaṅgājjñānatvenāviśeṣāt /
tasmādanirvacyāhirūṣitaṃ jñānamapyanirvācyamiti siddhamasatyādapi satyasyopajana iti /
na ca brūmaḥ sarvasyādasatyātsatyasyopajanaḥ, yataḥ samāropitadhūmabhāvāyā dhūmamahiṣyā vahnijñānaṃ satyaṃ syāt /
nahi cakṣuṣo rūpajñānaṃ satyamupajāyata iti rasādijñānenāpi tataḥ satyena bhavitavyam /
yato niyamo hi sa tādṛśaḥ satyānāṃ yataḥ kutaścit kiñcideva jāyata iti /
evamasatyānāmapi niyamo yataḥ kutaścidasatyātsatyaṃ kutaścidasatyaṃ, yathā dīrghatvādervarṇeṣu samāropitatvāviśeṣe 'pyajīnamityato jyānivirahamavagacchanti satyam /
ajinamityatastu samāropitadīrghabhāvājjyānivirahamavagacchanto bhavanti bhrāntāḥ /
na cobhayatra dīrghasamāropaṃ prati kaścidasti bhedaḥ /
tasmādupapannamasatyādapi satyasyodaya iti /
nidarśanāntaramāha- #svapnadarśanāvasthasyeti# /
yathā sāṃsāriko jāgradbhujaṅgaṃ dṛṣṭvā palāyate tataśca na daṃśavedanāmāpnoti, pipāsuḥ salilamālokya pātuṃ pravartate tatastadāsādya pāyaṃpāyamāpyāyitaḥ sukhamanubhavati, evaṃ svapnāntike 'pi tadavasthaṃ sarvamityasatyātkāryasiddhiḥ /
śaṅkate- #tatkāryamapyanṛtameveti# /
evamapi nāsatyātsatyasya siddhiruktetyarthaḥ /
pariharati- #tatra brūmaḥ /
yadyapi svapnadarśanāvasthasyeti# /
laukiko hi suptotthito 'vagamyaṃ bādhitaṃ manyate na tadavagatiṃ, tena yadyapi parikṣakā anirvācyarūṣitāmavagatimanirvācyāṃ niścinvanti tathāpi laukikābhiprāyeṇaitaduktam /
atrāntare laukāyatikānāṃ matamapākaroti- #etena svapnadṛśo 'vagatyabādhaneneti# /
yadākhalvayaṃ caitrastārakṣavīṃ vyāttavikaṭadaṃṣṭrākarālavadanāmuttabdhabambhramanmastakāvacumbilāṅgūlāmatiroṣāruṇastabdhaviśālavṛttalocanāṃ romāñcasaṃcayotphullamīṣaṇāṃ sphaṭikācalabhittipratibimbitāmabhyamitrīṇāṃ tanumāsthāya svapne pratibuddho mānuṣīmātmanastanuṃ paśyati tadobhayadehānugatamātmānaṃ pratisaṃdadhāno dehātiriktamātmānaṃ, niścinoti, na tu dehamātram, tanmātratve dehavatpratisaṃdhānābhāvaprasaṅgāt /
kathaṃ caitadupapadyeta yadi svapnadṛśo 'vagatirabādhitā syāt /
tadbādhe tu pratisaṃdhānābhāva iti /
asatyācca satyapratītiḥ śrutisiddhānvayavyatirekasiddhā cetyāha- #tathāca śrutiriti /
tathākārādīti# /
yadyapi rekhāsvarūpaṃ satyaṃ tathāpi tadyathāsaṃketamasatyam /
nahi saṃketayitāraḥ saṃketayantīdṛśena rekhābhedenāyaṃ varṇaḥ pratyetavyo 'pi tvīdṛśo rekhābhedo 'kāra īdṛśaśca kakāra iti /
tathā cāsamīcīnātsaṃketātsamīcīnavarṇāvagatiriti siddham /
yaccoktamekatvāṃśena jñānamokṣavyavahāraḥ setsyati, nānātvāṃśena tu karmakāṇḍāśrayo laukikaśca vyavahāraḥ setsyatīti, tatrāha- #api cāntyamidaṃ pramāṇamiti# /
yadi khalvekatvāvagatinibandhanaḥ kaścidasti vyavahāraḥ, tadavagateḥ sarvettaratvāt /
tathāhi-'tattvamasi' ityaikātmyāvagatiḥ samastapramāṇatatphalatādvyahārānapabādhamānaivodīyate, naitasyāḥ parastātkiñcidanukūlaṃ pratikūlaṃ cāsti, yadapekṣena, yena ceyaṃ pratikṣipyeta, tatrānukūlapratikūlanivāraṇānnātaḥ paraṃ kiñcidākāṅkṣyamiti /
na ceyamavagatirḍulakṣīraprāyetyāha- #na ceyamiti# /
syādetat /
antyā cediyamavagatirniṣprayojanā tarhi tathā ca prekṣāvadbhirupādīyeta, prayojanavattve vā nāntyā syādityata āha- #na ceyamavagatiranarthikā#kutaḥ #avidyānivṛttiphaladarśanāt# /
nahīyamutpannā satī paścādavidyāṃ nivartayati yena nāntyā syāt, kintvavidyāvirodhisvabhāvatayā tannivṛttyātmaivodayate /
avidyānivṛttiśca na tatkāryatayā phalamapi tviṣṭatayā, iṣṭalakṣaṇatvātphalasyeti /
pratikūlaṃ parācīnaṃ nirākartumāha- #bhrāntirveti# /
kutaḥ, #bādhaketi# /
syādetat /
mā bhūdekatvanibandhano vyavahāro 'nekatvanibandhanastvasti, tadeva hi sakalāmudvahati lokayātrām, atastatsiddhyarthamanekatvasya kalpanīyaṃ tāttvikatvamityata āha- #prākceti# /
vyavahāro hi buddhipūrvakāriṇāṃ buddhyopapadyate, na tvasyāstāttvikatvena, bhrāntyāpi tadupapatterityāveditam /
satyaṃ ca tadavisaṃvādāt, anṛtaṃ ca vicārāsahatayānirvācyatvāt /
antyasyaikātmyajñānasyānapekṣatayā bādhakatvaṃ, anekatvajñānasya ca pratiyogigrahāpekṣayā durbalatvena bādhyatvaṃ vadan prakṛtamupasaṃharati- #tasmādantyena pramāṇeneti# /
syādetat /
na vayamanekatvavyavahārasiddhyarthamanekatvasya tāttvikatvaṃ kalpyāmaḥ, kintu śrautamevāsya tāttvikatvamiti codayati- #nanu mṛdāditi# /
pariharati- #netyucyata iti# /
mṛdādidṛṣṭāntena hi kathañcitpariṇāma unneyaḥ, naca śakya unnetum, 'mṛttiketyeva satyam' iti kāraṇamātrasatyatvāvadhāraṇena kāryasyānṛtatvapratipādanāt /
sākṣātkūṭasthanityatvapratipādikāstu santi sahasraśaḥ śrutaya iti na pariṇāmadharmatā brahmaṇaḥ /
atha kūṭasthasyāpi pariṇāmaḥ kasmānna bhavatītyata āha- #na hyekasyeti# /
śaṅkate- #sthitigativaditi# /
yathaikabāṇāśraye gatinivṛtti evamekasminbrahmaṇi pariṇāmaśca tadabhāvaśca kauṭasthyaṃ bhaviṣyata iti /
nirākaroti- #na kūṭasthasyeti viśeṣaṇāditi# /
kūṭasthanityatā hi sadātanī svabhāvadapracyutiḥ /
sā kathaṃ pracyutyā na virudhyate /
naca dharmiṇo vyatiricyate dharmo yena tadupajanāpāye 'pi dharmī kīṭasthaḥ syāt /
bheda aikāntike gavāśvavaddharmadharmibhāvābhāvāt /
vāṇādayastu pariṇāminaḥ sthityā gatyā ca pariṇāmanta iti /
api ca svādhyāyādhyayanavidhyāpāditārthavattvasya vedarāśerekenāpi varṇenānarthakena na bhavitavyaṃ kiṃ punariyatā jagato brahmayonitvapratipādakena vākyasaṃdarbheṇa /
tatra phalavadbrahmadarśanasamāmnānasaṃnidhāvaphalaṃ jagadyonitvaṃ samāmnāyamānaṃ tadarthaṃ sattadupāyatayāvatiṣṭhate nārthāntarārthamityāha- #naca yathā brahmaṇi iti# /
ato na pariṇāmaparatvamasyetyarthaḥ /
tadananyatvamityasya sūtrasya pratijñāvirodhaṃ śrutivirodhaṃ ca codayati- #kūṭasthabrahmātmavādina iti# /
pariharati- #na /
avidyātmaka iti# /
nāma ca rūpaṃ ca te eva bījaṃ tasya vyākaraṇaṃ kāryaprapañcastadapekṣatvādaiśvaryasya /
etaduktaṃ bhavati-na tāttvikamaiśvaryaṃ sarvajñatvaṃ ca brahmaṇaḥ kintvavidyopādhikamiti tadāśrayaṃ pratijñāsūtraṃ, tattvāśrayaṃ ti tadananyatvasūtram, tenāvirodhaḥ /
sugamamanyat
2.1.6.15.
#bhāve copalabdheḥ# /
kāraṇasya bhāvaḥ sattā copalambhaśca tasmin kāryasyopalabdherbhāvācca /
etaduktaṃ bhavati-viṣayapadaṃ viṣayaviṣayiparaṃ, viṣayipadamapi viṣayiviṣayaparaṃ, tena kāraṇopalambhabhāvayorupādeyopalambhabhāvāditi sūtrārthaḥ saṃpadyate /
tathā ca prabhārūpānuviruddhabodhyena cākṣuṣeṇa na vyabhicāraḥ, nāpi vahnibhāvābhāvānuvidhāyibhāvābhāvena dhūmabhedeneti siddhaṃ bhavati /
tatra yathoktahetorekadeśābhidhānenopakramate bhāṣyakāraḥ- #itaśca kāraṇādananyatvaṃ#bhedābhāvaḥ kāryasya, yatkāraṇaṃ yasmātkāraṇāt #bhāva eva kāraṇasyeti# /
asya vyatirekamukhena gamakatvamāha- #naca niyameneti# /
kākatālīyanyāyenānyabhāve 'nyadupalabhyate, na tu niyamenetyarthaḥ /
hetuviśeṣaṇāya vyabhicāraṃ codayati- #nanvanyasya bhāve 'pīti# /
ekadeśimatena pariharati- #netyucyata iti# /
śaṅkayaikadeśiparihāraṃ dūṣayitvā paramārthaparihāramāha- #atheti# /
tadanena hetuviśeṣaṇamuktam /
pāṭhāntareṇedameva sūtraṃ vyācaṣṭe- #na kevalaṃ śabdādeveti# /
paṭa iti pratyakṣabuddhyā tantava evātānavitānāvasthā ālambyante, na tu tadatiriktaḥ paṭaḥ pratyakṣamupalabhyate /
ekatvaṃ tu tantūnāmekaprāvaraṇalakṣaṇārthakriyāvacchedādbahūnāmapi /
yathaikadeśakālāvacchinnā dhavakhadirapalāśādayo bahavo 'pi vanamiti /
arthakriyāyāṃ ca pratyekamasamarthā apyanārabhyaivārthāntaraṃ kiñcinmilitāḥ kurvanto dṛśyante, yathā grāvāṇa ukhādhāraṇamekam, evamanārabhyaivārthāntaraṃ tantavo militāḥ prāvaraṇamekaṃ kariṣyanti /
naca samavāyādbhinnayorapi bhedānavasāyaḥ anavasāya iti sāṃpratama, anyonyāśrayatvāt /
bhede hi siddhe samavāyaḥ samavāyācca bhedaḥ /
naca bhede sādhanāntaramasti, arthakriyāvyapadeśabhedayorabhede 'pyupapatterityupāditam /
tasmādyatkiñcidetam /
anayā ca diśā mūlakāraṇaṃ brahmaiva paramārthasat, avāntarakāraṇāni ca tanvādayaḥ sarve 'nirvācyā evetyāha- #tathā ca tantuṣviti#
2.1.6.16.
sattvācaccāvarasya /
vibhajate- #itaśceti# /
na kevalaṃ śrutiḥ, upapattiścātra bhavati #yacca yadātmaneti# /
nahi tailaṃ sikatātmanā sikatāyāmasti yathā ghaṭo 'sti mṛdi mṛdātmanā /
pratyutpanno hi ghaṭo mṛdātmanopalabhyate /
naivaṃ pratyutpannaṃ tailaṃ sikatātmanā /
tena yathā sikatāyāstailaṃ na jāyata evamātmano 'pi jaganna jāyeta, jāyate ca, tasmādātmātmanāsīditi gamyate /
upapattyantaramāha- #yathā kāraṇaṃ brahmeti# /
yathā hi ghaṭaḥ sarvadā sarvatra ghaṭa eva nā jātvasau kkacitpaṭo bhavatyevaṃ sadapi sarvatra sarvadā sadeva na tu kkacitkadācidasadbhavitumarhatītyupapāditamadhastāt /
tasmātkāryaṃ triṣvapi kāleṣu sadeva /
sattvaṃ cet kimato yadyevamityata āha- #ekaṃ ca punariti# /
sattvaṃ caikaṃ kāryakāraṇayoḥ /
nahi prativyakti sattvaṃ bhidyate /
tataścābhinnasattānanyatvādete api mitho na bhidyete iti /
naca tābhyāmananyatvātsattvasyaiva bheda iti yuktam /
tathā sati hi sattvasya samāropitatvaprasaṅgaḥ /
tatra bhedābhedayoranyatarasamāropakalpanāyāṃ kiṃ tāttvikābhedopādānābhedakalpanāstu, āho tāttvikabhedopādānābhedakalpaneti /
vayaṃ tu paśyāmo bhedagrahasya pratiyogigrahapekṣatvādbhedagrahamantareṇa ca pratiyogigrahasaṃbhavādanyonyasaṃśrayāpatteḥ, abhedagrahasya ca nirapekṣatayā tadanupapatterekaikāśrayatvācca bhedasyaikābhāve tadanupapatterabhedagrahopādānaiva bhedakalpaneti sarvabhavadātam
2.1.6.17.
#asadvyapadeśānneti cenna dharmāntareṇa vākyaśeṣāt# /
vyākṛtatvāvyākṛtatve ca dharmāvanirvacanīyau /
sūtrametannigadavyākhyātena bhāṣyeṇa vyākhyātam
2.1.6.18.
#yukteḥ śabdāntarācca /
atiśayavattvātprāgavasthāyā iti# /
atiśayo hi dharmo nāsatyatiśayavati kārye bhavitumarhatīti /
nanu na kāryasyātiśayo niyamaheturapi tu kāraṇasya śaktibhedaḥ, sa cāsatyapi kārye kāraṇasya sattvātsannevetyata āha- #śaktiśceti# /
nānyā kāryakāraṇābhyāṃ, nāpyasatī kāryātmaneti yojanā /
#apica kāryakāraṇayoriti# /
yadyapi 'bhāvāccopalabdheḥ' ityatrāyamartha uktastathāpi samavāyadūṣaṇāya punaravatāritaḥ /
#anabhyupagamyamāne ca#samavāyasya samavāyibhyāṃ saṃbandhe vicchedaprasaṅgo 'vayavāvayavidravyaguṇādīnāṃ mithaḥ /
nahyasaṃbaddhaḥ samavāyibhyāṃ samavāyaḥ samavāyinau saṃbandhayoditi /
śaṅkate- #atha samavāyaḥ svayamiti# /
yathā hi sattvāyogādravyaguṇakarmāṇi santi, sattvaṃ tu svabhāvata eva saditi na sattvāntarayogamapekṣate, tathā samavāyaḥ samavāyibhyāṃ saṃbaddhuṃ na saṃbandhāntarayogamapekṣate, svayaṃ saṃbandharūpatvāditi /
tadetatsiddhāntāntaravirodhāpādanena nirākaroti- #saṃyogo 'pi tarhīti# /
naca saṃyogasya kāryatvāt kāryasya ca samavāyikāraṇādhīnajanmatvāt asamavāye ca tadanupapatteḥ samavāyakalpanā saṃyoga iti vācyam /
ajasaṃyoge tadabhāvaprasaṅgāt /
api ca /
saṃbandhyadhīnanirūpaṇaḥ samavāyo yathā saṃbandhidvayabhede na bhidyate tannāśe ca na naśyatyapi tu nitya eka evaṃ saṃyogo 'pi bhavet /
tataḥ ko doṣaḥ /
athaitatprasaṅgabhiyā saṃyogavatsamavāyo 'pi pratisaṃbandhimithunaṃ bhidyate cānityaścetyabhyupeyate, tathā sati yathaikasmānnimittakāraṇādeva jāyata evaṃ saṃyogo 'pi nimittakāraṇādeva janiṣyata iti samānam /
#tādātmyapratīteśceti# /
saṃbandhāvagame hi saṃbandhakalpanābījaṃ na tādātmyāvagamaḥ, tasya nānātvaikāśrayasaṃbandhavirodhāditi /
vṛttivikalpenāvayavātiriktamavayavinaṃ dūṣayati- #kathañca kāryamiti /
samasteti# /
madhyaparabhāgayorarvāgabhāgavyavahitatvāt /
atha samastāvayavavyāsaṅgyapi katipayāvayavasthāno grahīṣyata ityata āha- #nahi bahutvamiti /
athāvayavaśa iti# /
bahutvasaṃkhyā hi svarūpeṇaiva vyāsajya saṃkhyeyeṣu vartate ityekamasaṃkhyeyāgrahaṇe 'pi na gṛhyate, samastavyāsaṅgitvāttadrūpasya /
avayavī tu na svarūpeṇāvayavānvyāpnotiṃ, api tvavayavaśaḥ /
tena yathā sūtramavayavaiḥ kusumāni vyāpnuvanna samastakusumagrahaṇamapekṣate katipayakusumasthānasyāpi tasyopalabdheḥ, evamavayavyapīti bhāvaḥ /
nirākaroti- #tadāpīti# /
śaṅkate-gotvādivaditi /
nirākaroti- #neti# /
yadyapi gotvasya sāmānyasya viśeṣā anirvācyā na paramārthasantastathā ca kkāsya pratyekaparisamāptiriti, tathāpyabhyupetyedamuditamiti mantavyam /
akartṛkā yato 'to nirātmikā syāt /
kāraṇābhāve hi kāryamanutpannaṃ kiṃnāma bhavet /
ato nirātmakatvamityarthaḥ /
yadyucyeta ghaṭaśabdastadavayaveṣu vyāpārāviṣṭatayā pūrvāparībhāvamāpanneṣu ghaṭopajanābhimukheṣu tādarthyanimittādupacārātprayujyate, teṣāṃ ca siddhatvena kartṛtvamastītyupapadyate ghaṭo bhavatīti prayoga ityata āha- #ghaṭasya cotpattirucyamāneti# /
utpādanā hi siddhānāṃ kapālakulālādīnāṃ vyāpāro notpattiḥ /
na cotpādanaivotpattiḥ, prayojyaprayojakavyāpārayorbhedāt /
abhede vā ghaṭamutpādayatītivadghaṭamutpadyata ityapi prasaṅgāt /
tasmāt karotikārayatyoriva ghaṭagocarayorbhṛtyasvāmisamavetayorutpattyutpādanayoradhiṣṭhānabhedo 'bhyupetavyaḥ, tatra kapāsakulālādīnāṃ siddhānāmutpādanādhiṣṭhānānāṃ notpattyadhiṣṭhānatvamastīti pāriśeṣyādghaṭa eva sādhya utpatteradhiṣṭhānameṣitavyaḥ /
na cāsāvasannadhiṣṭhānaṃ bhavitumarhatīti sattvamasyābhyupeyam /
evañca ghaṭo bhavatītila ghaṭavyāpārasya dhātūpāttatvāttatrāsya kartṛtvamupapadyate, taṇḍulānāmiva satāṃ viklittau viklidyanti taṇḍulā iti /
śaṅkate- #atha svakāraṇasattāsaṃbandha evotpattiriti# /
etaduktaṃ bhavati-notpattirnāma kaścidvyāpāraḥ, yenāsiddhasya kathamatra kartṛtvamityanuyujyeta, kintu svakāraṇasamavāyaḥ, svasattasvāyo vā, sa cāsato 'pyaviruddha iti /
so 'pyasato 'nupapanna ityāha- #kathamalabdhātmakamiti# /
api ca prāgutpatterasattvaṃ kāryasteti kāryābhāvasya bhāvena maryādākaraṇanupapannamityāha- #abhāvasya ceti# /
syādetat /
atyantābhāvasya bandhyāsutasya mā bhūnmaryādanupākhyo hi saḥ, ghaṭaprāgabhāvasya tu bhaviṣyatā ghaṭenopākhyeyasyāsti maryādetyata āha- #yadi bandhyāputraḥ kārakavyāpārāditi# /
uktametadadhastādyathā na jātu ghaṭaḥ paṭo bhavatyevamasadapi sanna bhavatīti /
tasmānmṛtpiṇḍe ghaṭasyāsattve 'tyantāsattvameveti /
atrāsatkāryavādī codayati- #nanvevaṃ satīti# /
prāk prasiddhamapi kāryaṃ kadācitkāraṇena yojayituṃ vyāpāror'thavānmavedityata āha-tadananyatvācceti /
pariharati- #naiṣa doṣa iti# /
uktametadyathā bhujaṅgatattvaṃ na rajjorbhidyate, rajjureva hi tat, kālpanikastu bhedaḥ, evaṃ vastutaḥ kāryatattvaṃ na kāraṇādbhidyate kāraṇasvarūpameva hi tat, anirvācyaṃ tu kāryarūpaṃ bhinnamivābhinnamiva cāvabhāsata iti /
tadidamuktam- #vastvavanyatvamiti# /
vastutaḥ paramārthato 'nyatvaṃ na viśeṣadarśanamātrādbhavati /
sāṃvyāvahārike tu kathañcittattvānyatve bhavata evotyarthaḥ /
anayaiva hi diśaiṣa saṃdarbho yojyaḥ /
asatkāryavādinaṃ prati dūṣaṇāntaramāha- #yasya punariti# /
kāryasya kāraṇābhede saviṣayatvaṃ kārakavyāpārasya syānnānyathetyarthaḥ /
#mūlakāraṇaṃ#brahma /
śabdāntarācceti sūtrāvayavamavārya vyācaṣṭe- #evaṃ yukteḥ kāryasyeti# /
atirohitārtham
2.1.6.19.
#paṭavacca /
yathā ca prāṇādi# /
iti ca sūtre nigadavyākhyātena bhāṣyeṇa vyākhyāte
2.1.6.20.
2.1.7.21.
#itaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ# /
yadyapi śārīrātparamātmano bhedamāhuḥ śrutayastathāpyabhedamapi darśayanti śrutayo bahvayaḥ /
naca bhedābhedāvekatra samavetau virodhāt, naca bhedastāttvika ityuktam /
tasmāt paramātmanaḥ sarvajñānna śārīrastattvato bhidyate /
sa eva tvavidyopadhānabhedādghaṭakarakādyākāśavadbhedena prathate /
upahitaṃ cāsya rūpaṃ śārīraḥ, tena mā nāma jīvāḥ paramātmatāmātmano 'nubhūvan, paramātmā tu tānātmano 'bhinnānanubhavati /
ananubhave sārvajñyavyāghātaḥ /
tathā cāyaṃ jīvān badhnannātmānameva badhnīyāt /
tatredamuktam- #nahi kaścidaparatantro bandhanāgāramātmanaḥ kṛtvānupraviśati#ityādi /
tasmānna cetanakāraṇaṃ jagaditi pūrvaḥ pakṣaḥ
2.1.7.22.
#adhikaṃ tu bhedanirdeśāt# /
satyamayaṃ paramātmana sarvajñatvādyathā jīvān vastuta ātmano 'bhinnān paśyati, paśyatyevaṃ na bhāvata eṣāṃ sukhaduḥkhādivedanāsaṅgostyavidyāvaśāttveṣāṃ tadvadabhimāna iti /
tathā ca teṣāṃ sukhaduḥkhādivedanāyāmapyahamudāsīna iti na teṣāṃ bandhanāgāraniveśe 'pyastikṣatiḥ kācinmameti na hitākaraṇādidoṣāpattiriti rāddhāntaḥ /
tadidamuktam- #apica yadā tattvamasīti# /
apiceti caḥ pūrvopapattisāhityaṃ dyotayati, nopapattyantaratām
2.1.7.23.
syādetat /
yadi brahmaviṣarto jagat, hanta sarvasyaiva jīvavacaitanyaprasaṅga ityata āha- #aśmādivacca tadanupapattiḥ# /
atirohitārthena bhāṣyeṇa vyākhyātam
2.1.8.24.
#upasaṃhāradarśanānneti cenna kṣīravaddhi# /
brahma khalvekamadvitīyatayā parānapekṣaṃ krameṇotpadyamānasya jagato vivadhavicitrarūpasyopādānamupeyate tadanupapannam /
nahyekarūpātkāryabhedo bhavitumarhati, tasyākasmikatvaprasaṅgāt /
kāraṇabhedo hi kāryabhedahetuḥ, kṣīrabījādibhedādṛśyaṅkurāhikāryabhedadarśanāt /
na cākramātkāraṇāt kāryakramo jujyato, samarthasya kṣepāyogādadvitīyatayā ca kramavattatsahakārisamavadhānāpapatteḥ /
tadidamuktam- #iha hi loka iti# /
ekaikaṃ mṛdādi kārakaṃ teṣāṃ tu sāmagryaṃ sādhanam, tato hi kāryaṃ sādhayatyeva, tasmānnādvitīyaṃ brahma jagadupādānamiti prāpte, ucyate- #kṣīravaddhi# /
idaṃ tāvadbhavān pṛṣṭo vyācaṣṭām-kiṃ tāttvikamasya rūpamapekṣyemucyate utānādināmarūpabījasahitaṃ kālpanikaṃ sārvajñyaṃ sarvaśaktitvam /
tatra pūrvasmin kalpe kiṃ nāma tato 'dvitīyādasahāyādupajāyate /
nahi tasya śuddhabuddhamuktasvabhāvasya vastusatkāryamasti /
tathā ca śrutiḥ-'na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate' iti /
uttarasmiṃstu kalpe yadi kulālādivadatyantavyatiriktasahakārikāraṇābhāvādanupādānatvaṃ sādhyate, tataḥ kṣīrādibhirvyabhicāraḥ /
te 'pi hi bāhyacetanādikāraṇānapekṣā eva kālaparivaśena svata eva pariṇāmāntaramāsādayanti /
atrāntarakāraṇānapekṣatvaṃ hetuḥ kriyate, tadasiddham, anirvācyanāmarūpabījasahāyatvāt /
tathā ca śrutiḥ-'māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ ti maheśvaram' iti kāryakrameṇa utparipāko 'pi kramavānunneyaḥ /
ekasmādapi ca vicitraśakteḥ kāraṇādanekakāryotpādo dṛśyate /
yathaikasmādvahnerdāhapākāvekasmādvā karmaṇaḥ saṃyogavibhāgasaṃskārāḥ /
24 //
2.1.8.25.
yadi tu cetanatve satīti viśeṣamānna kṣīrādibhirvyabhicāraḥ, dṛṣṭā hi kulālādayo bāhyamṛdādyapekṣāḥ, cetanaṃ ca brahmeti, tatredamupatiṣṭhate- #devādivadapi loke# /
lokyate 'neneti lokaḥ śabda eva tasmin
2.1.9.26.
#kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdakopo vā# /
nanu na brahmaṇastattvataḥ pariṇāmo yena kārtsnyabhāgavikalpenākṣipyeta /
avidyākalpitena tu nāmarūpalakṣaṇena rūpabhedena vyākṛtāvyākṛtātmanā tattvānyatvābhyāmanirvacanīyena pariṇāmādivyavahārāspadatvaṃ brahma pratipadyate /
naca kalpitaṃ rūpaṃ vastu spṛśati /
nahi candramasi taimirikasya dvitvakalpanā candramaso dvitvamāvahati /
tadanupapattyā vā candramaso 'nupapattiḥ /
tasmādavāstavī pariṇāmakalpanānupapadyamānāpi na paramārthasato brahmaṇo 'nupapattimāvahati /
tasmātpūrvapakṣābhāvādanārabhyamidamadhikaraṇamiti, ata āha- #cetanamekam# /
yadyapi śrutiśatādaikāntikādvaitapratipādanaparāt pariṇāmo vastuto niṣiddhastathāpi kṣīrādidevatādṛṣṭāntena punastadvāstavatvaprasaṅgaṃ pūrvapakṣopapattyā sarvathāyaṃ pakṣo na ghaṭayituṃ śakyata ityapabādhya #śrutestu śabdāmūlatvāt#'ātmani caivaṃ' 'vicitrāśca hi' iti sūtrābhyāṃ vivartadṛḍhīkaraṇenaikāntikādvayalakṣaṇaḥ śrutyarthaḥ pariśodhyata ityarthaḥ /
#tasmādastyavikṛtaṃ brahma#tattvataḥ /
#nanu śabdenā#pīti codyamavidyākalpitatvodghaṭānāya /
nahi niravayavatvasāvayavatvābhyāṃ vidhāntaramastyekaniṣedhasyetaravidhānāntarīyakatvāt /
tena prakārāntarābhāvānniravayavatvasāvayavatvayośca prakārayoranupapattergrāvaplavanādyarthavādavadapramāṇaṃ śabdaḥ syāditi codyārthaḥ /
parihāraḥ sugamaḥ
2.1.9.27.
2.1.9.28.
#ātmani caivaṃ vicitrāśca hi# /
anena sphuṭito māyāvādaḥ /
svapnadṛgātmā hi manasaiva svarūpānupamardena rathādīn sṛjati
2.1.9.29.
#svapakṣadoṣācca# /
codayati- #nanu naiveti# /
paraharati- #naivañjātīyakeneti# /
yadyapi samudāyaḥ sāvayavastathāpi pratyekaṃ sattvādayo niravayavāḥ /
nahyasti saṃbhavaḥ sattvamātraṃ pariṇamate na rajastamasī iti /
sarveṣāṃ saṃbhūyapariṇāmābhyupagamāt /
pratyekaṃ cānavayavānāṃ kṛtsnapariṇāme mūlocchedaprasaṅgaḥ /
ekadeśapariṇāme vā sāvayavatvamaniṣṭaṃ prasajyeta /
#tathāguṇavādino 'pīti# /
vaiśeṣikāṇāṃ hyaṇubhyāṃ saṃyujya dvyaṇukamekamārabhyate, taistribhirdvyaṇukaistryaṇukamekamārabhyata iti prakriyā /
tatra gvayoraṇvoranavayavayoḥ saṃyogastāvaṇū vyāpnuyāt /
avyāpnuvanvā tatra na varteta /
nahyasti saṃbhavaḥ sa eva tadānīṃ tatra vartate na vartate ceti /
tathā coparyadhaḥpārśvasthāḥ ṣaḍapi paramāṇavaḥ samānadeśā iti prathimānupapatteraṇumātraḥ piṇḍaḥ prasajyeta /
avyāpane vā ṣaḍavayavaḥ paramāṇuḥ syādityanavayavatvavyākopaḥ /
aśakyaṃ ca sāvayavatvamupetuṃ, tathā satyanantāvayavatvena sumerurājasarṣapayoḥ samānaparimāṇatvaprasaṅgaḥ /
tasmāt samāno doṣaḥ /
āpātamātreṇa sāmyamuktam, paramārthatastu bhāvikaṃ pariṇāmaṃ vā karyakāraṇabhāvaṃ vecchatāmeṣa durvāro doṣo na punarasmākaṃ māyāvādināmityāha- #parihṛtastviti#
2.1.10.30.
vicitraśaktitvamuktaṃ brahmaṇa, tatra śrutyupanyāsaparaṃ sūtram- #sarvopetā ca taddarśanāt#
2.1.10.31.
etadākṣepasamādhānaparaṃ sūtram- #vikaraṇatvānneti cettaduktam# /
kulālādibhyastāvadbāhyakaraṇāpekṣebhyo devādīnāṃ bāhyanapekṣāṇāmāntarakaraṇāpekṣasṛṣṭhīnāṃ pramāṇena dṛṣṭo yathā viśeṣo nāpahnotuṃ śakyaḥ, yathā tu jāgratsṛṣṭerbāhyakaraṇāpekṣāyāstadanapekṣāntarakaraṇamātrasādhyā dṛṣṭā svapne rathādisṛṣṭiraśakyāpahnotum, evaṃ sarvaśakteḥ parasyā devatāyā āntarakaraṇānapekṣāyā jagatsarjanaṃ śrūyamāṇaṃ na sāmānyato dṛṣṭamātreṇāpahnavamarhatīti
2.1.11.32.
#na pa3yojanavattvāt# /
na tāvadunmattavadasya mativibhramājjagatprakriyā, bhrāntasya sarvajñatvānupapatteḥ /
tasmāt prekṣavatānena jagat kartavyam /
prekṣāvataśca pravṛttiḥ svaparahitāhitaprāptiparihāraprayojanā satī nāprayojanālpāyāsāpi saṃbhavati, kiṃ punaraparimeyānekavidhoccāvacaprapañcajagadvibhramaviracanā mahāprayāsā /
ata eva līlāpi parāstā /
alpāyāsasādhyā hi sā /
na ceyamapyaprayojanā, tasyā api sukhaprayojanavattvāt /
tādarthyena vā prakṛttau tadabhāve kṛtārthatvānupapatteḥ /
pareṣāṃ copakāryāṇāmabhāvena tadupakārāyā api pravṛtterayogāt /
tasmāt prekṣāvatpravṛttiḥ prayojanavattayā vyāptā tadabhāve 'nupapannā brahmopādānatāṃ jagataḥ pratikṣipatīti prāptam
2.1.11.33.
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- #lokavattu līlākaivalyam# /
bhavedetadevaṃ yadi prekṣāvatpravṛttiḥ prayojanavattayā vyāptā bhavet /
tatastannivṛttau nivarteta, śiṃśāpātvamiva vṛkṣatānivṛttau, na tvetadasti, prekṣāvatāmananusaṃhitaprayojanānāmapi yādṛścikīṣu kriyāsu pravṛttidarśanāt /
anyathā 'na kurvīta vṛthā ceṣṭām' iti dharmasūtrakṛtāṃ pratiṣedho nirviṣayaḥ prasajyeta /
na conmattān pratyetatsūtramarthavat, teṣāṃ tadarthabodhatadanuṣṭhānānupapatteḥ /
api cādṛṣṭahetukotpattikī śvāsapraśvāsalakṣaṇā prekṣāvatāṃ kriyā prayojanānusaṃdhānamantareṇa dṛṣṭā /
na cāsyāṃ cetanasyāpi caitanyamanupayogi, saṃprasāde 'pi bhāvāditi yuktam, prājñasyāpi caitanyāpracyuteḥ /
anyathā mṛtaśarīre 'pi śvāsapraśvāsapravṛttiprasaṅgāt /
yathā ca svārthaparārthasaṃpadāsāditasamastakāmānāṃ kṛtakṛtyatayānākūlamanasāmakāmānāmeva līlāmātrātsatyapyanuniṣpādini prayojane naiva taduddeśena pravṛttirevaṃ brahmaṇo 'pi jagatsarjane pravṛttirnānupapannā /
dṛṣṭaṃ ca yadalpabalavīryabuddhināmaśakyamatiduṣkaraṃ vā tadanyeṣāmanalpabalavīryabuddhīnāṃ suśakamīṣatkaraṃ vā /
nahi vānarairmārutiprabhṛtibhirnagairna baddho nīranidhiragādho mahāsattvānām /
na caiṣa pārthena śilīmukhairna baddhaḥ /
na cāyaṃ na pītaḥ saṃkṣipya culukena helayeva kalaśayoninā mahāmuninā /
na cādyāpi na dṛśyante līlāmātravinirmitāni mahāprāsādapramadavanāni śrīmannṛganarendrāṇāmanyeṣāṃ manasāpi duṣkarāṇi nareśvarāṇam /
tasmādupapannaṃ yadṛcchayā vā svabhāvādvā līlayā vā jagatsarjanaṃ bhagavato maheśvarasyeti /
api ca neyaṃ pāramārthikī sṛṣṭiryenānuyujyeta prayojanam, api tvanādyavidyānibandhanā /
avidyā ca svabhāvata eva kāryonmukhī na prayojanamapekṣate /
nahi dvicandrālātacakragandharvanagarādivibhramāḥ samuddiṣṭaprayojanā bhavanti /
naca tatkāryā vismayabhayakampādayaḥ svotpattau prayojanamapekṣante /
sā ca caitanyacchuritā jagadutpādaheturutu cetano jagadyonirākhyāyata ityāha- #na ceyaṃ paramārthaviṣayeti# /
api ca na brahma jagatkāraṇamapi tattayā vivakṣantyāgamā api tu jagati brahmātmabhāvam /
tathā ca sṛṣṭeravivakṣāyāṃ tadāśrayo doṣo nirviṣaya evetyāśayenāha- #brahmātmabhāveti#
2.1.12.34.
#vaiṣamyanerghṛṇye na sāpekṣatvāttathāhi darśayati# /
atirohito 'tra pūrvaḥ pakṣaḥ /
uttarastūcyate-uccāvacamadhyamasukhaduḥkhabhedavatprāṇabhṛtprapañcaṃ ca sukhaduḥkhakāraṇaṃ sudhāviṣādi cānekavidhaṃ viracayataḥ prāṇabhṛdbhedopāttapāpapuṇyakarmāśayasahāyasyātrabhavataḥ parameśvarasya na caiṣamyanairghaṇye prasajyete /
nahi sabhyaḥ sabhāyāṃ niyukto yuktavādinaṃ yuktavādyasīti cāyuktavādinamayuktavādyasīti bruvāṇa, sabhāpatirvā yuktavādinamanugṛhṇannayuktavādinaṃ ca nigṛhṇannanukto dviṣṭo vā bhavatyapi tu madhyastha iti vītarāgadveṣa iti cākhyāyate, tadvadīśvaraḥ puṇyakarmāṇamanugṛhṇannapuṇyakarmāṇaṃ ca nigṛhṇanmadhyastha eva nāmadhyasthaḥ /
evaṃ hyasāvamadhyasthaḥ syādyakalyāṇakāriṇamanugṛhṇīyātkalyāṇakāriṇaṃ ca nigṛhṇīyāt /
natvetadasti /
tasmānna vaiṣamyadoṣaḥ /
ata eva na nairghṛṇyamapi saṃharataḥ samastān prāṇabhṛtaḥ /
sa hi prāṇabhṛtkarmāśayānāṃ vṛttinirodhasamayaḥ, tamitalaṅghayannayamayuktakārī syāt /
naca karmāpekṣāyāmīśvarasya aiśvaryavyāghātaḥ /
nahi sevādikarmabhedāpekṣaḥ phalabhedapradaḥ prabhuraprabhurbhavati /
na ca 'eṣa hyeva sādhu karma kārayati yamebhyo lokebhya unninīṣate eṣa evāsādhu karma kārayati taṃ yamadho niniṣate' iti śruterīśvara eṣa dveṣapakṣapātābhyāṃ sādhvasādhunī karmaṇī kārayitvā svargaṃ narakaṃ vā lokaṃ nayati, tasmādvaiṣamyadoṣaprasaṅgānneśvaraḥ kāraṇamiti vācyam /
virodhāt /
yasmāt karma kārayitveśvaraḥ prāṇinaḥ sukhaduḥkhinaḥ sṛjati iti śruteravagamyate, tasmānna sṛjatīti viruddhamabhidhīyate /
naca vaiṣamyamātramatra brūmo na tvīśvarakāraṇatvaṃ vyāsedhāma iti vaktavyam /
kimato yadyevam /
tasmādīśvarasya savāsanakleśāparāmarśamabhivadantīnāṃ bhūyasīnāṃ śrutīnāmanugrahāyonninīṣate 'dho ninīṣata ityetadapi tajjātīyapūrvakarmābhyāsavaśātprāṇina ityevaṃ neyam /
yathāhuḥ-'janmajanma yadabhyastaṃ dānamamadhyayanaṃ tapaḥ /
tenaivābhyāsayogena taccaivābhyasate naraḥ //
' iti /
abhyupetya ca sṛṣṭestāttvikatvamidamuktam /
anirvācyā tu sṛṣṭiriti na prasmartavyamatrāpi /
tathā ca māyākārasyevāṅgasākalyavaikalyabedena vicitrān prāṇino darśayato na vaiṣamyadoṣaḥ, sahasā saṃharato vā na nairdhṛṇyam, evamasyāpi bhagavato vividhavicitraprapañcamanirvācyaṃ viśvaṃ darśayataḥ saṃharataśca svabhāvādvā līlayā vā na kaściddoṣaḥ
2.1.12.35.
iti sthite śaṅkāparihāraparaṃ sūtram- #na karmāvibhāgāditi cennānāditvāt# /
śaṅkottare atirohitārthena bhāṣyagranthena vyākhyāte
2.1.12.36.
anāditvāditi siddhavaduktaṃ, tatsādhanārthaṃ sūtram- #upapadyate cāpyupalabhyate ca# /
akṛte karmaṇi puṇye pāpe vā tatphalaṃ bhoktāramadhyāgacchet, tathā ca vidhiniṣedhaśāstramanarthakaṃ bhavet pravṛttinivṛttyabhāvāditi /
mokṣaśāstrasya coktamānarthakyam /
#na cāvidyā kevaleti# /
layābhiprāyam /
vikṣepalakṣaṇāvidyāsaṃskārastu kāryatvātsvotpattau pūrvaṃ vikṣepamapekṣate, vikṣepaśca mithyāpratyayo mohāparanāmā puṇyāpuṇyapravṛttihetubhūtarāgadveṣanidānaṃ, sa ca rāgādibiḥ sahitaḥ svakāryairna śarīraṃ sukhaduḥkhabhogāyatanamantareṇa saṃbhavati /
naca rāgādvaiṣāvantareṇa ka4ma /
naca bhogasahitaṃ mohamantareṇa rāgadveṣau /
naca pūrvaśarīramantareṇa mohādiriti pūrvapūrvaśarīrāpekṣo mohādirevaṃ pūrvapūrvamohādyapekṣaṃ pūrvapūrvaśarīramityanāditaivātra bhagavatī cittamanākulayati /
tadetadāha- #rāgādikleśavāsanākṣiptakarmāpekṣā tvavidyā vaiṣamyakarī syāditi# /
rāgādveṣamohā rāgādayasta eva hi puruṣaṃ sāsāraduḥkhamanubhāvya kleśayantīti kleśāsteṣāṃ vāsanāḥ karmaparvṛttyanuguṇāstābhirākṣiptāni pravarttitāni karmāṇi tadapekṣā layalakṣaṇā avidyā /
syādetat /
bhaviṣyatāpi vyapadeśo dṛṣṭo yathā 'puroḍāśakapālena tuṣānupavapatīti /
ata āha- #naca dhārayiṣyatītyata iti# /
tadevamanāditve siddhe 'sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam' iti prāk sṛṣṭeravibhāgāvadhāramaṃ samudācaradrūparāgādiniṣedhaparaṃ na punaretānprasuptānapyapākarotīti sarvamavadātam
2.1.13.37.
#sarvadharmopapatteśca# /
atra #sarvajñamiti# /
dṛśyate sarvasya cetanādhiṣṭhitasyaiva loke pravṛttiriti lokānusāro darśitaḥ /
#sarvaśaktīti# /
sarvasya jagata upādānakāraṇaṃ nimittakāraṇaṃ cetyupapāditam- #mahāmāyamiti# /
sarvānupapattiśaṅkā parāstā /
tasmājjagatkāraṇaṃ brahmeti siddham
Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0