ભામતિ · અધ્યાય 13

1.3.3.10.
#અક્ષરમમ્બરાન્તધૃતેઃ# ।
અક્ષરશબ્દઃ સમુદાયપ્રસિદ્ધ્યા વર્ણેષુ રૂઢઃ ।
પરમાત્મનિ ચાવયવપ્રસિદ્ધ્યા યૌગિકઃ ।
અવયવપ્રસિદ્ધેશ્ચ સમુદાયપ્રસિદ્ધિર્બલીયસીતિ વર્ણા એવાક્ષરમ્ ।
નચ વર્ણેષ્વાકાશસ્યોતત્વપ્રોતત્વે નોપપદ્યેતે, સર્વસ્યૈવ રૂપધેયસ્યનામધેયાત્મકત્વાત્ ।
સર્વં હિ રૂપધેયં નામધેયસંભિન્નમનુભૂયતે, ગૌરયં વૃક્ષો ઽયમિતિ ।
ન ચોપાયત્વાત્તત્સંભેદસંભવઃ ।
નહિ ધૂમોપાયા બહ્નિધીર્ધુમસંભિન્નં બહ્નિમવગાહતે ધૂમો ઽયં બહ્નિરિતિ, કિન્તુ વૈયધિકરણ્યેન ધૂમાદ્વિહ્નિરિતિ ।
ભવતિ તુ નામધેયસંભિન્નો રૂપધેયપ્રત્યયો ડિત્થો ઽમિતિ ।
અપિચ શબ્દાનુપાયે ઽપિ રૂપધેયપ્રત્યયે લિઙ્ગેન્દ્રિયજન્મનિ નામસંભેદો દૃષ્ટઃ ।
તસ્માન્નામસંભિન્ના પૃથિવ્યાદયો ઽમ્બરાન્તા નામ્ના ગ્રતિતાશ્ચ વિદ્ધાશ્ચ, નામાનિ ચ ઓંકારાત્મકાનિ તદ્વ્યાપ્તત્વાત્ ।
ઽતદ્યથા શઙ્કુના સર્વાણિ સંતૃણ્ણાન્યેવમોઙ્કારેણ સર્વા વાક્ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અત ઓંકારાત્મકાઃ પૃથિવ્યાદયો ઽમ્બરાન્તા ઇતિ વર્ણા એવાક્ષરં ન પરમાત્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-અક્ષરં પરમાત્મૈવ, ન તુ વર્ણાઃ ।
કુતઃ ।
અમ્બરાન્તધૃતેઃ ।
ન ખલ્વમ્બરાન્તાનિ પૃથિવ્યાદીનિ વર્ણા ધારયિતુમર્હન્તિ, કિન્તુ પરમાત્મૈવ ।
તેષાં પરમાત્મવિકારત્વાત્ ।
નચ નામધેયાત્મકં રૂપધેયમિતિ યુક્તં, સ્વરૂપભેદાત્, ઉપાયભેદાત્, અર્થક્રિયાભેદ ।
તથાહિ-શબ્દત્વસામાન્યાત્મકાનિ શ્રોત્રગ્રાહ્યણ્યભિધેયપ્રત્યયાર્થક્રિયાણિ નામધેયાન્યનુભૂયન્તે ।
રૂપધેયાનિ તુ ઘટપટાદીનિ ઘટત્વપટત્વાદિસામાન્યાત્મકાનિ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાગ્રાહ્યાણિ મધુધારણપ્રાવણાદ્યર્થક્રિયાણિ ચ ભેદેનાનુભૂયન્તે ઇતિ કુતો નામસંભેદઃ ।
નચ ડિત્થો ઽમિતિ શબ્દસામાનાધિકરણ્યપ્રત્યયઃ ।
ન ખલુ શબ્દાત્મકો ઽયં પિણ્ડ ઇત્યનુભવઃ, કિન્તુ યો નાનાદેશકાલસંપ્લુતઃ પિણ્ડઃ સો ઽયં સંનિહિતદેશકાલ ઇત્યર્થઃ ।
સંજ્ઞા તુ ગૃહીતસંબન્ધૈરત્યન્તાભ્યાસાત્પિણ્ડાભાનિવેશિન્યેવ સંસ્કારોદ્બોધસંપાતાયાતા સ્મર્યતે ।
યથાહુઃ-ઽયત્સંજ્ઞાસ્મરણં તત્ર ન તદપ્યન્યહેતુકમ્ ।
પિણ્ડ એવ હિ દૃષ્ટઃ સન્સંજ્ઞાં સ્મારયિતું ક્ષમઃ

સંજ્ઞા હિ સ્મર્યમાણાપિ પ્રત્યક્ષત્વં ન બાધતે ।
સંજ્ઞિનઃ સા તટસ્થા હિ ન રૂપાચ્છાદનક્ષમા

ઇતિ ।
નચ વર્ણાતિરિક્તે સ્ફોટાત્મનિ અલૌકિકે ઽક્ષરપદપ્રસિદ્ધિરસ્તિ લોકે ।
ન ચૈષ પ્રામાણિક ઇત્યુપરિષ્ટાત્પ્રવેદયિષ્યતે ।
નિવેદિતં ચાસ્માભિસ્તત્ત્વબિન્દૌ ।
તસ્માચ્છ્રોત્રગ્રાહ્યાણાં વર્ણાનામમ્બરાન્તધૃતેરનુપપત્તેઃ સમુદાયપ્રસિદ્ધિબાધનાવયવપ્રસિદ્ધ્યા પરમાત્મૈવાક્ષરમિતિ સિદ્ધમ્ ।
યે તુ પ્રધાનં પૂર્વપક્ષયિત્વાનેન સૂત્રેણ પરમાત્મૈવાક્ષરમિતિ સિદ્ધાન્તયન્તિ ચૈરમ્બરાન્તધૃતેરિત્યનેન કથં પ્રધાનં નિરાક્રિયત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અથ નાધિકરણત્વમાત્રં ધૃતિઃ તથાપ્યમ્બરાન્તધૃતેરિત્યનર્થકમ્ ।
એતાવદ્વક્તવ્યમ્-અક્ષરં પ્રશાસનાદિતિ ।
એતાવતૈવ પ્રધાનનિરાકણસિદ્ધેઃ ।
તસ્માદ્વર્ણાક્ષરતાનિરાક્રિયૈવાસ્યાર્થઃ ।
નચ સ્થૂલાદીનાં વર્ણેષ્વપ્રાપ્તેરસ્થૂલમિત્યાદિનિષેધાનુપપત્તેર્વર્ણેષુ શઙ્કૈવ નાસ્તીતિ વાચ્યમ્ ।
નહ્યવશ્યં પ્રાપ્તિપૂર્વકા એવ પ્રતિષેધા ભવન્તિ, અપ્રાપ્તેષ્વપિ નિત્યાનુવાદાનાં દર્શનાત્ ।
યથા નાન્તરિક્ષે ન દિવીત્યગ્નિચયનનિષેધાનુવાદઃ ।
તસ્માત્ યત્કિઞ્ચિદેતત્

1.3.3.11.
#સા ચ પ્રશાસનાત્# ।
પ્રશાસનમાજ્ઞા ચેતનધર્મો નાચેતને પ્રધાને વાવ્યાકૃતે વા સંભવતિ ।
નચ મુખ્યાર્થસંભવે કૂલં પિપતિષતીતિવદ્ભક્તત્વમુચિતમિતિ ભાવઃ

1.3.3.12.
અન્યભાવવ્યાવૃત્તેશ્ચ ।
અમ્બરાન્તવિધરણલસ્યાક્ષરસ્યેશ્વરાગદ્યદન્યદ્વર્ણા વા પ્રધાનં વા.વ્યાકૃતં વા તેષામન્યેષાં ભાવલો ઽન્યભાવસ્તમત્યન્તં વ્યવર્તયતિ શ્રુતિઃ-ઽતદ્વા એતદક્ષરં ગાર્ગિઽ ઇત્યાદિકા ।
અનેનૈવ સૂત્રેણ જીવસ્યાપ્યક્ષરતા નિષિદ્ધેત્યત આહ- #તથેતિ# ।
ઽનાન્યત્ઽ ઇત્યાદિકયા હિ શ્રુત્યાત્મભેદઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
તથા ચોપાધિભેદાદ્ભિન્ના જીવા નિષિદ્ધા ભવન્ત્યભેદાભિધાનાદિત્યર્થઃ ।
ઇતો ઽપિ ન શારીરસ્યાક્ષરશબ્દતેત્યાહ- #અચક્ષુષ્કમિતિ# ।
અક્ષરસ્ય ચક્ષુરાદ્યુપાધિં વારયન્તી શ્રુતિરૌપાધિકસ્ય જીવસ્યાક્ષરતાં નિષેધતીત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્વર્ણપ્રધાનાવ્યાકૃતજીવાનામસંભવાત્, સંભવાચ્ચ પરમાત્મનઃ, પરમાત્મૈવાક્ષરમિતિ સિદ્ધમ્

1.3.4.13.
#ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાત્સઃ# ।
ઽકાર્યબ્રહ્મજનપ્રાપ્તિફલત્વાદર્થબેદતઃ ।
દર્શનધ્યાનયોર્ધ્યેયમપરં બ્રહ્મ ગમ્યતે ॥
ઽ ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ સર્વગતપરબ્રહ્મવેદેન તદ્ભાવાપત્તૌ ઽસ સામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ ઇતિ ન દેશવિશેષપ્રાપ્તિરુપપદ્યતે ।
તસ્માદપરમેવ બ્રહ્મેહ ધ્યેયત્વેન ચોદ્યતે ।
ન ચેક્ષણસ્ય લોકે તત્ત્વવિષયત્વેન પ્રસિદ્ધેઃ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણસ્તથાભાવાત્, ધ્યાયતેશ્ચ તેન સમાનવિષયત્વાત્, પરબ્રહ્મવિષયમેવ ધ્યાનમિતિ સાંપ્રતમ્, સમાનવિષયત્વસ્યૈવાસિદ્ધેઃ ।
પરો હિ પુરુષો ધ્યાનવિષયઃ, પરાત્પરસ્તુ દર્શનવિષયઃ ।
નચ તત્ત્વવિષયમેવ સર્વં દર્શનં, અનૃતવિષયસ્યાપિ તસ્ય દર્શનાત્ ।
નચ મનનં દર્શનં, તચ્ચ તત્ત્વવિષયમેવેતિ સાંપ્રતમ્ ।
મનનાદ્ભેદેન તત્ર તત્ર દર્શનસ્ય નિર્દેશાત્ ।
નચ મનનમપિ તર્કાપરનામાવશ્યં તત્ત્વવિષયમ્ ।
યથાહુઃ-ઽતર્કો ઽપ્રતિષ્ઠઃઽ ઇતિ ।
તસ્માદપરમેવ બ્રહ્મેહ ધ્યેયમ્ ।
તસ્ય ચ પરત્વં શરીરાપેક્ષયેતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઽઈક્ષણધ્યાનયોરેકઃ કાર્યકારણભૂતયોઃ ।
અર્થ ઔત્સર્ગિકં તત્ત્વવિષયત્વં યથેક્ષતેઃ ॥
ઽ ધ્યાનસ્ય હિ સાક્ષાત્કારઃ ફલમ્ ।
સાક્ષાત્કારશ્ચોત્સર્ગતસ્તત્ત્વવિષયઃ ।
ક્કચિત્તુ બાધકોપનિપાતે સમારોપિતગોચરો ભવેત્ ।
ન ચાસત્યપવાદે શક્ય ઉત્સર્ગસ્ત્યક્તુમ્ ।
તથા ચાસ્ય તત્ત્વવિષયત્વાત્તત્કારણસ્ય ધ્યાનસ્યાપિ તત્તત્વવિષયત્વમ્ ।
અપિચ વાક્યશેષેણૈકવાક્યત્વસંભવે ન વાક્યભેદો યુજ્યતે ।
સંભવતિ ચ પરપુરુષવિષયત્વેનાર્થપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ સમભિવ્યાહારાચ્ચૈકવાક્યતા ।
તદનુરોધેન ચ પરાત્પર ઇત્યત્ર પરાદિતિ જીવઘનવિષયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માત્તુ પરઃ પુરુષો ધ્યાતવ્યશ્ચ દ્રષ્ટવ્યશ્ચ ભવતિ ।
તદિદમુક્તમ્- #ન ચાત્ર જીવઘનશબ્દેન પ્રકૃતો ઽભિધ્યાતવ્યઃ પરઃ પુરુષઃ પરામૃશ્યતેઃ#કિન્તુ જીવઘનાત્ પરાત્ પરો યો ધ્યાતવ્યો દ્રષ્ટવ્યશ્ચ તમેવ કથયિતું જીવઘનો જીવઃ ।
ખિલ્યભાવમુપાધિવશાદાપન્નઃ સ ઉચ્યતે ।
ઽસ સામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ઽ ઇત્યનન્તરવાક્યનિર્દિષ્ટો બ્રહ્મલોકો વા જીવઘનઃ ।
સ હિ સમસ્તકરણાત્મનઃ સૂત્રાત્મનો હિરણ્યગર્ભસ્ય ભગવતો નિવાસભૂમિતયા કરણપરિવૃતાનાં જીવાનાં સંઘાત ઇતિ ભવતિ જીવઘનઃ ।
તદેવં ત્રિમાત્રોઙ્કારાયતનં પરમેવ બ્રહ્મોપાસ્યમ્ ।
અત એવ ચાસ્ય દેશવિશેષાધિગતિઃ ફલમુપાધિમત્ત્વાત્, ક્રમેણ ચ સમ્યગ્દર્શનોત્પત્તૌ મુક્તિઃ ।
ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ ઇતિ તુ નિરુપાધિબ્રહ્મવેદનવિષયા શ્રુતિઃ ।
અપરં તુ બ્રહ્મૈકૈમાત્રાયતનમુપાસ્યમિતિ મન્તવ્યમ્

1.3.5.14.
#દહર ઉત્તરેભ્યઃ# ।
ઽઅથ યદિદમાસ્મિન્ બ્રહ્મપુરે દહરમ્ઽ સૂક્ષ્મં ગુહાપ્રાયં પુણ્ડરીકસંનિવેશં વેશ્મ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશસ્તસ્મિન્યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યમ્ઽ આગમાચાર્યોપદેશાભ્યાં શ્રવણં ચ, તદવિરોધિના તર્કેણ મનનં ચ, તદન્વેષણમ્ ।
તત્પૂર્વકેણ ચાદરનૈરન્તર્યદીર્ઘકાલાસેવિતેન ધ્યાનાભ્યાસપરિપાકેન સાક્ષાત્કારો વિજ્ઞાનમ્ ।
વિશિષ્ટં હિ તજ્જ્ઞાનં પૂર્વભ્યઃ ।
તદિચ્છા વિજિજ્ઞાસનમ્ ।
અત્ર સંશયમાહ- #તત્રેતિ# ।
તત્ર પ્રથમં તાવદેવં સંશયઃ-કિં દહરાકાશાદન્યદેવ કિઞ્ચિદન્વેષ્ટવ્યં વિજિજ્ઞાસિતવ્યં ચ ઉત દહરાકાશ ઇતિ ।
યદાપિ દહરાકાશો ઽન્વેષ્ટવ્યસ્તદાપિ કિં ભૂતાકાશ આહો શારીર આત્મા કિં વા પરમાત્મેતિ ।
સંશયહેતું પૃચ્છતિ- #કુત ઇતિ# ।
તદ્ધેતુમાહ #-આકાશબ્રહ્મપુરશબ્દાભ્યામિતિ# ।
તત્ર પ્રથમં તાવદ્ભૂતાકાશ એવ દહર ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ #-તત્રાકાશશબ્દસ્ય ભૂતાકાશે રૂઢત્વાદિતિ# ।
એષ તુ બહુતરોત્તરસંદર્ભવિરોધાત્તુચ્છઃ પૂર્વપક્ષ ઇત્યપરિતોષેણ પક્ષાન્તરમાલમ્બતે પૂર્વપક્ષી-અથવા જીવો દહર ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
યુક્તમિત્યર્થઃ ।
તત્ર ઽઆધેયત્વાદ્વિશેષાચ્ચ પુરં જીવસ્ય ઉજ્યતે ।
દેહો ન બ્રહ્મણો યુક્તો હેતુદ્વયવિયોગતઃ ॥
ઽ અસાધારણ્યેન હિ વ્યપદેશતા ભવન્તિ ।
તદ્યથા ક્ષિતિજલપવનબીજાદિસામગ્રીસમવધાનજન્માપ્યઙ્કુરઃ શાલિબીજેન વ્યપદિશ્યતે શાલ્યઙ્કુર ઇતિ ।
નતુ ક્ષિત્યાદિભિઃ, તેષાં કાર્યાન્તરેષ્વપિ સાધારણ્યાત્ ।
તદિહ શરીરં બ્રહ્મવિકારો ઽપિ ન બ્રહ્મણા વ્યપદેષ્ટવ્યમ્, બ્રહ્મણઃ સર્વવિકારકારણત્વેનાતિસાધારણ્યાત્ ।
જીવભેદધર્માધર્મોપાર્જિતં તદિત્યસાધારણકારણત્વાજ્જીવેન વ્યપદિશ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
અપિચ બ્રહ્મપુર ઇતિ સપ્તમ્યધિકરણે સ્મર્યતે, તેનાધેયેનાનેન સંબદ્ધવ્યમ્ ।
નચ બ્રહ્મણઃ સ્વે મહિમ્નિ વ્યવસ્થિતસ્યાનાધેયસ્યાધારસંબન્ધ કલ્પતે ।
જીવસ્ત્વારાગ્રમાત્ર ઇત્યાધેયો ભવતિ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મશબ્દો રૂઢિં પરિત્યજ્ય દેહાદિબૃંહણતયા જીવે યૌગિકે વા ભાક્તો વા વ્યાખ્યેયઃ ।
ચૈતન્યં ચ ભક્તિઃ ।
ઉપાધાનાનુપધાને તુ વિશેષઃ ।
વાચ્યત્વં ગમ્યત્વમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
જીવસ્ય પુરં ભવતુ શરીરં, પુણ્ડરીકદરગોચરતા ત્વન્યસ્ય ભવિષ્યતિ, વત્સરાજસ્ય પુર ઇવોજ્જયિન્યાં ભૈત્રસ્ય સજ્ઞ્મેત્યત આહ- #તત્ર પુરસ્વામિન ઇતિ# ।
અયમર્થઃવેશ્મ ખલ્વધિકરણમનિર્દિષ્ઠાધેયમાધેયવિશેષાપેક્ષાયાં પુરસ્વામિનઃ પ્રકૃતત્વાત્તેનૈવાધેયેન સંબદ્ધં સદનપેક્ષં નાધેયાન્તરેણ સંબન્ધં કલ્પયતિ ।
નનુ તથાપિ શરીરમેવાસ્ય ભોગાયતનમિતિ કો હૃદયપુણ્ડરીકસ્ય વિસેષો યત્તદેવાસ્ય સજ્ઞ્મેત્યત આહ- #મનૌપાધિકશ્ચ જીવ ઇતિ# ।
નનુ મનો ઽપિ ચલતયા સકલદેહવૃત્તિ પર્યાયેણેત્યત આહ- #મનશ્ચ પ્રાયેણેતિ# ।
આકાશશબ્દશ્ચારૂપત્વાદિના સામાન્યેન જીવે ભાક્તઃ ।
અસ્તુ વા ભૂતાકાશ એવાયમાકાશશબ્દો ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ ઇતિ, તથાપ્યદોષ ઇત્યાહ- #ન ચાત્ર દહરસ્યાકાશસ્યાન્વેષ્યત્વમિતિ# ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ભૂતાકાશસ્ય તાવન્ન દહરત્વં, ઽયાવન્વાયમાકાશસ્તાવાનોષો ઽન્તર્હૃદય આકાશઃઽ ઇત્યુપમાનવિરોધાત્ ।
તથાહિ-ઽતેન તસ્યોપમેયત્વં રામરાવણયુદ્ધવત્ ।
અગત્યા ભેદમારોપ્ય ગતૌ સત્યાં ન યુજ્યતે ॥
ઽ અસ્તિ તુ દહરાકાશસ્ય બ્રહ્મત્વેન ભૂતાકાશાદ્ભેદેનોપમાનસ્ય ગતિઃ ।
ન ચાનવચ્છિન્નપરિમાણમવચ્છિન્નં ભવતિ ।
તથા સત્યવચ્છેદાનુપપત્તેઃ ।
ન ભૂતાકાશમાનત્વં બ્રહ્મણો ઽત્ર વિધીયતે, યેન ઽજ્યાયાનાકાશાત્ઽ ઇતિ શ્રુતિવિરોધઃ સ્યાત્, અપિ તુ ભૂતાકાશોપમાનેન પુણ્ડરીકોપાધિપ્રાપ્તં દહરત્વં નિવર્ત્યતે ।
અપિચ સર્વ એવોત્તરે હેતવો દહરાકાશસ્ય ભૂતાકાશત્વં વ્યાસેધન્તીત્યાહ- #નચ કલ્પિતભેદ ઇતિ# ।
નાપિ દહરાકાશો જીવ ઇત્યાહ- #યદ્યપ્યાત્મશબ્દ ઇતિ# ।
ઽઉપલબ્ધેરધિષ્ઠાનં બ્રહ્મણો દેહ ઇષ્યતે ।
તાનાસાધારણત્વેન દેહો બ્રહ્મપુરં ભવેત્ ॥
ઽ દેહે હિ બ્રહ્મોપલભ્યત ઇત્યસાધારણતયા દેહો બ્રહ્મપુરમિતિ વ્યપદિશ્યતે, ન તુ બ્રહ્મવિકારતયા ।
તથાચ બ્રહ્મશબ્દાર્થો મુખ્યો ભવતિ ।
અસ્તુ વા બ્રહ્મપુરં જીવપુરં, તથાપિ યથા વત્સરાજસ્ય પુરે ઉજ્જયિન્યાં મૈત્રસ્ય સજ્ઞ્મ ભવતિ, એવં જીવસ્ય પુરે હૃત્પુણ્ડરીકં બ્રહ્મસદનં ભવિષ્યતિ, ઉત્તરેભ્યો બ્રહ્મલિઙ્ગેભ્યો બ્રહ્મણો ઽવધારણાત્ ।
બ્રહ્મણો હિ બાધકે પ્રમાણે બલીયસિ જીવસ્ય ચ સાધકે પ્રમાણે સતિ બ્રહ્મલિઙ્ગાનિ કથઞ્ચિદભેદવિવક્ષયા જીવે વ્યાખ્યાયન્તે ।
ન ચેહ બ્રહ્મણો બાધકં પ્રમાણં, સાધકં વાસ્તિ જીવસ્ય ।
બ્રહ્મપુરવ્યપદેશશ્ચોપપાદિતો બ્રહ્મોપલબ્ધિસ્થાનતયા ।
અર્ભકૌકસ્ત્વં ચોક્તમ્ ।
તસ્માત્ સતિ સંભવે બ્રહ્મણિ, તલ્લિઙ્ગાનાં નાબ્રહ્મણિ વ્યાખ્યાનમુચિતમિતિ બ્રહ્મૈવ દહરાકાશો ન જીવભૂતાકાશાવિતિ ।
શ્રવણમનનમનુવિદ્ય બ્રહ્માનુભૂય ચરણં ચારસ્તેષાં કામેષુ ચરણં ભવતીત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
દહરાકાશસ્યાન્વેષ્યત્વે સિદ્ધે તત્ર વિચારો યુજ્યતે, નતુ તદન્વેષ્ટવ્યમ્, અપિતુ તદાધારમન્યદેવ કિઞ્ચિદિત્યુક્તમિત્યનુભાષતે- #યદપ્યેતદિતિ# ।
અનુભાષિતં દૂષયતિ-અત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।
યદ્યાકાશાધારમન્યદન્યેષ્ટવ્યં ભવેત્તદેવોપરિ વ્યુત્પાદનીયં, આકાશવ્યુત્પાદનં તુ ક્કોપયુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ- #નન્વેતદપીતિ# ।
આકાશકથનમપિ તદન્તર્વર્તિવસ્તુસદ્ભાવપ્રદર્શનાયૈવ ।
અથાકાશપરમેવ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ- #તં ચેદ્બ્રૂયરિતિ# ।
આચાર્યેણ હિ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તકરાકાશસ્તસ્મિન્યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યં તદ્વાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ ઇત્યુપદિષ્ટે ઽતેવાસિનાક્ષિપ્તમ્-ઽકિં તદત્ર વિદ્યતે યદન્વેષ્ટવ્યમ્ઽ ।
પુણ્ડરીકમેવ તાવત્સૂક્ષ્મતરં, તદવરુદ્ધમાકાશં સૂક્ષ્મતમમ્ ।
તસ્મિન્સૂક્ષ્મતમે કિમપરમસ્તિ ।
નાસ્ત્યેવેત્યર્થઃ ।
તત્ કિમન્વેષ્ટવ્યમિતિ ।
તદસ્મિન્નાક્ષેપે પરિસમાપ્તે સમાધાનાવસર આચાર્યસ્યાકાશોપમાનોપક્રમં વચઃ-ઽઉભે અસ્મિન્દ્યાવાપૃથિવી સમાહિતેઽ ઇતિ ।
તસ્માત્પુણ્ડરીકાવરુદ્ધાકાશાશ્રયે દ્યાવાપૃથિવ્યાવેવાન્વેષ્ટવ્યે ઉપદિષ્ટે, નાકાશ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ #-નૈતદેવમ્ ।
એવં હીતિ# ।
સ્યાદેતત્ ।
એવમેવૈતત્ ।
નો ખલ્વભ્યુપગમા એવ દોષત્વેન ઇત્યત આહ- #તત્ર વાક્યશેષ ઇતિ# ।
વાક્યશેષો હિ દહરાકાશાત્મવેદનસ્ય ફલવત્ત્વં બ્રૂતે, યચ્ચ ફલવત્ તત્કર્તવ્યતયા ચોદ્યતે, યચ્ચ કર્તવ્યં તદિચ્છિતીતિ ઽતદન્વેષ્ટવ્યં તદ્વાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ ઇતિ તદ્દહરાકાશવિષયમવતિષ્ઠતે ।
સ્યાદેતત્ ।
દ્યાવાપૃથિવ્યાવેવાત્માનૌ ભવિષ્યતઃ, તાભ્યામેવાત્મા લક્ષયિષ્યતે, આકાશશબ્દવત્ ।
તતશ્ચાકાશાધારૌ તાવેવ પરામૃશ્યતે ઇત્યત આહ- #અસ્મિન્કામાઃ સમાહિતાઃ#પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
#એષ આત્માપહતપાપ્મેતિ# ।
અનેન #પ્રકૃતં દ્યાવાપૃથિવ્યાદિસમાધાનાધારમાકાશમાકૃષ્ય# ।
દ્યાવાપૃથિવ્યભિધાનવ્યવહિતમપીતિ શેષઃ ।
નનુ સત્યકામજ્ઞાનસ્યૈતત્ફલં, તદનન્તરં નિર્દેશાત્, ન તુ દહરાકાશવેદનસ્યેત્યત આહ- #સમુચ્ચયાર્થેન ચશબ્દેનેતિ# ।

ઽઅસ્મિન્કામાઃઽ ઇતિ ચ ઽએષઃઽ ઇતિ ચૈકવચનાન્તં ન દ્વે દ્યાવાપૃથિવ્યૌ પરામ્નષ્ટુમર્હતીતિ દહરાકાશ એવ પરામ્રષ્ટવ્ય ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ।
તદનેન ક્રમેણ ઽતસ્મિન્યદન્તઃઽ ઇત્યત્ર તચ્છબ્દો ઽનન્તરમપ્યાકાશમતિલઙ્ગસ્ય હૃત્પુણ્ડરીકં પરામૃશતત્યુક્તં ભવતિ ।
તસ્મિન્ હૃત્પુણ્ડરીકે યદન્તરાકાશં તદન્વેષ્વ્યમિત્યર્થઃ

1.3.5.14.
#ગતિશબ્દાભ્યાં તથાહિ દૃષ્ટં લિઙ્ગં ચ# ।
ઉત્તરેભ્ય ઇત્યસ્ય પ્રપઞ્ચઃ એતમેવ દહરાકાશં પ્રક્રમ્ય બતાહો કષ્ટમિદં વર્તતે જન્તૂનાં તત્ત્વાવબોધવિકલાનાં, યદેભિઃ સ્વાધીનમપિ બ્રહ્મ ન પ્રાપ્યતે ।
તદ્યથા ચિરન્તનનિરૂઢનિબિડમલપિહિતાનાં કલધૌતશકલાનાં પથિ પતિતાનામુપર્યપરિ સંચરદ્ભિરપિ પાન્થૈર્ધનાયદ્ભિર્ગ્રાવખ્ણ્ડનિવહવિભ્રમેણૈતાનિ નોપાદિયન્ત ઇત્યબિસંધિમતી સાદ્ભુતમિવ સખેદમિવ શ્રુતઃ પ્રવર્તતે-ઽઇમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અહરહર્ગચ્છન્ત્ય એતં બ્રહ્મલોકં ન વિન્દન્તિઽ ઇતિ ।
સ્વાપકાલે હિ સર્વ એવાયં વિદ્વાનવિદ્વાંશ્ચ જીવલોકો હૃત્પુણ્ડરીકાશ્રયં દહરાકાશાખ્યં બ્રહ્મલોકં પ્રાપ્તો ઽપ્યનાદ્યવિદ્યાતમઃ પટલપિહિતદૃષ્ટિતયા બ્રહ્મભૂયમાપન્નો ઽહમસ્મીતિ ન વેદ ।
સો ઽયં બ્રહ્મલોકશબ્દસ્તદ્ગતિશ્ચ પ્રત્યહં જીવલોકસ્ય દહરાકાશસ્યૈવ બ્રહ્મરૂપલોકતામાહતુઃ ।
તદેતદાહ ભાષ્યકારઃ- #ઇતશ્ચ પરમેશ્વર એવ દહરો યસ્માદ્દહરવાક્યશેષ ઇતિ# ।
તદનેન ગતિશબ્દૌ વ્યાખ્યાતૌ ।
ઽતથાહિ દૃષ્ટમ્ઽ ઇતિ સૂત્રાવયવં વ્યાચષ્ટે- #તથાહ્યરહર્જીવાનામિતિ# ।
વેદે ચ લોકે ચ દૃષ્ટમ્ ।
યદ્યપિ સુષુપ્તસ્ય બ્રહ્મભાવે લૌકિકં ન પ્રમાણાન્તરમસ્તિ, તથાપિ વૈદિકીમેવ પ્રસિદ્ધિં સ્થાપયિતુમુચ્યતે, ઈદૃશી નામેયં વૈદિકો પ્રસિદ્ધિર્યલ્લોકે ઽપિ ગીયત ઇતિ ।
યથા શ્રુત્યન્તરે યથા ચ લોકે તથેહ બ્રહ્મલોકશબ્દો ઽપીતિ યોજના ।
ઽલિઙ્ગં ચઽ ઇતિ સૂત્રાવયવવ્યાખ્યાનં ચોદ્યમુખેનાવતારયતિ- #નનુ કમલાસનલોકમપીતિ# ।
પરિહરતિ- #ગમયેદ્યદિ બ્રહ્મણો લોક ઇતિ# ।
અત્ર તાવન્નિષાદસ્થપતિન્યાયેન ષષ્ઠીસમાસાત્કર્મધારયો બલીયાનિતિ સ્થિતમેવ, તથાપીહ ષષ્ઠિસમાસનિરાકરણેન કર્મધારયસમાસસ્થાપનાય લિઙ્ગમપ્યધિકમસ્તીતિ તદપ્યુક્તં સૂત્રકારેણ ।
તથાહિ-લોકવેદપ્રસિદ્ધાહરહર્બ્રહ્મલોકપ્રાપ્ત્યભિધાનમેવ લિઙ્ગં કમલાસનલોકપ્રાપ્તેર્વિપક્ષાદસંભવાદ્વ્યાવર્તમાનં ષષ્ઠીસમાસાશઙ્કાં વ્યાવર્તયદ્દહરાકાશપ્રાપ્તાવેવાવતિષ્ઠતે, નચ દહરાકાશો બ્રહ્મણો લોકઃ કિન્તુ તદ્બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મ ચ તલ્લોકશ્ચેતિ કર્મધારયઃ સિદ્ધો ભવતિ ।
લોક્યત ઇતિ લોકઃ ।
હૃત્પુણ્ડરીકસ્થઃ ખલ્વયં લોક્યતે ।
યત્ખલુ પુણ્ડરીકસ્થમન્તઃકરણં તસ્મિન્વિશુદ્ધે પ્રત્યાહૃતેતરકરણાનાં યોગિનાં નિર્મલ ઇવોદકે ચન્દ્રમસો બિમ્બમતિસ્વચ્છં ચૈતન્યં જ્યોતિઃસ્વરૂપં બ્રહ્માવલોક્યત ઇતિ

1.3.5.16.
#ધૃતેશ્ચ મહિમ્નો ઽસ્યાસ્મિન્નુપલબ્ધેઃ# ।
સૌત્રો ધૃતિશબ્દો ભાવવચનઃ ।
ધૃતેશ્ચ પરમેશ્વર એવ દહરાકાશઃ ।
કુતઃ, અસ્ય ધારણલક્ષણસ્ય મહિમ્નો ઽસ્મિન્નેવેશ્વર એવ શ્રુત્યન્તરેષૂપલબ્ધેઃ ।
નિગદવ્યાખ્યાનમસ્ય ભાષ્યમ્

1.3.5.17.
#પ્રસિદ્ધેશ્ચ# ।
ન ચેયમાકાશશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ લક્ષ્યમાણવિભુત્વાદિગુણયોગાદ્વૃત્તિઃ સાંપ્રતિકી, યથા રથાઙ્ગનામા ચક્રવાક ઇતિ લક્ષણા, કિન્ત્વત્યન્તનિરૂઢેતિ સૂત્રાર્થઃ ।
યે ત્વાકાશશબ્દો બ્રહ્મણ્યપિ મુખ્ય એવ નભોવદિત્યાચક્ષતે, તૈઃ ઽઅન્યાયશ્ચાનેકાર્થત્વમ્ઽ ઇતિ ચ ઽઅનન્યલભ્યઃ શબ્દાર્થઃઽ ઇતિ ચ મીમાંસકાનાં મુદ્રાભેદઃ ।
કૃતઃ ।
લભ્યતે હ્યાકાશશબ્દાદ્વિભુત્વાદિગુણયોગેનાપિ બ્રહ્મ ।
નચ બ્રહ્મણ્યેવ મુખ્યો નભસિ તુ તેનૈવ ગુણયોગેન વર્ત્સ્યતીતિ વાચ્યમ્ ।
લોકાધીનાવધારણત્વેન શબ્દાર્થસંબન્ધસ્ય વૈદિકપદાર્થપ્રત્યયસ્ય તત્પૂર્વકત્વાત્ ।
નનુ ઽયાવન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હૃદય આકાશઃઽ ઇતિ વ્યતિરેકનિર્દેશાન્ન લક્ષણા યુક્તા ।
નહિ ભવતિ ગઙ્ગાયાઃ કૂલમિતિ વિવક્ષિતે ગઙ્ગાયા ગઙ્ગેતિ પ્રયોગઃ
તત્કિમિદાનીં ઽપૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યા યજેતઽ ઽઅમાવસ્યાયામમાવાસ્યયાઽ ઇત્યસાધુર્વૈદિકઃ પ્રયોગઃ ।
નચ પૌર્ણમાસ્યામાવાસ્યાશબ્દાવગ્નેયાદિષુ મુખ્યૌ ।
યચ્ચોક્તંયત્ર શબ્દાર્થપ્રતીતિસ્તત્ર લક્ષણાઽ યત્ર પુનરન્યાર્થે નિશ્ચિતે શબ્દાપ્રયોગસ્તત્ર વાચકત્વમેવેતિ, તદયુક્તમ્ ।
ઉભયસ્યાપિ વ્યભિચારાત્ ।
ઽસોમેન યજેતઽ ઇતિ શબ્દાદર્થઃ પ્રતીયતે ।
ન ચાત્ર કસ્યચિલ્લાક્ષણિકત્વમૃતે વાક્યાર્થાત્ ।
નચ ઽય એવં વિદ્વાન્ પૌર્ણમાસીં યજેત ય એવં વિદ્વાનમાવાસ્યામ્ઽ ઇત્યત્ર પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યાશબ્દૌ ન લાક્ષણિકૌ ।
તસ્માદ્યત્કિઞ્ચિદેતદિતિ

1.3.5.18.
#ઇતરપરામર્શાત્સ ઇતિ ચેન્નાસંભવાત્# ।
સમ્યક્ પ્રસીદત્યસ્મિન્ જીવો વિષયેન્દ્રિયસંયોગજનિતં કાલુષ્યં જહાતીતિ સુષુપ્તિઃ સંપ્રસાદો જીવસ્યાવસ્થાબેદઃ ન બ્રહ્મણઃ તથા શરીરાત્સમુત્થાનમપિ શરીરાશ્રયસ્ય જીવસ્ય, નત્વનાશ્રયસ્ય બ્રહ્મણઃ ।
તસ્માદ્યથા પૂર્વોક્તૈર્વાક્યશેષગતૈર્લિઙ્ગૈર્બ્રહ્માવગમ્યતે દહારાકાશઃ, એવં વાક્યશેષગતાભ્યામેવ સંપ્રસાદસમુત્થાનાભ્યાં દહરાકાશો જીવઃ કસ્માન્નાવગમ્યતે ।
તસ્માન્નાસ્તિ વિનિગમનેતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ઽનાસંભવાત્ઽ ।
સંપ્રસાદસમુત્થનાભ્યાં હિ જીવપરામર્શો ન જીવપરઃ, કિન્તુ તદીયતાત્ત્વિકરૂપબ્રહ્મભાવપરઃ ।
તથા ચૈષ પરામર્શો બ્રહ્મણ એવેતિ ન સંપ્રસાદસમુત્થાને જીવલિઙ્ગમ્, અપિ તુ બ્રહ્મણ એવ તાદર્થ્યાદિત્યગ્રે વક્ષ્યતે ।
આકાશોપમાનાદયસ્તુ બ્રહ્માવ્યભિચારિણશ્ચ બ્રહ્મપરાશ્ચેત્યસ્તિ વિનિગમનેત્યર્થઃ

1.3.5.9.
#ઉત્તરાચ્ચેદાવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્તુ# ।
દહરાકાશમેવ પ્રકૃત્યોપાખ્યાયતે-યમાત્માનમન્વિષ્ય સર્વંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્, તમાત્માનં વિવિદિષન્તૌ સુરાસુરરાજવિન્દ્રિવિરોચનૌ સમિત્પાણી પ્રજાપતિં વરિવસિતુમાજગ્મતુઃ ।
આગત્ય ચ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણિ તત્પરિચરણપરૌ બ્રહ્મચર્યમૂષતુઃ ।
અથૈતૌ પ્રજાપતિરુવાચ, કિઙ્કામાવિહસ્થૌ યુવામિતિ ।
તાવૂચતુઃ, ય આત્માપહતપાપ્મા તમાવાં વિવિદિષાવ ઇતિ ।
તતઃ પ્રજાપતિરુવાચ, ય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે એષ આત્માપહતપાપ્મત્વાદિગુણ, યદ્વિજ્ઞાનાત્સર્વલોકકામાવાપ્તિઃ ।
એતદમતૃતમભયમ્ ।
અથૈતચ્છુત્વૈતાવપ્રક્ષીણકલ્મષાવરણતયા છાયાપુરુષં જગૃહતુઃ ।
પ્રજાપતિં ચ પ્રપચ્છતુઃ, અથ યો ઽયં ભગવો ઽપ્સુ દૃશ્યતે, યશ્ચાદર્શો, યશ્ચ સ્વઙ્ગાદૌ કતમ એતેષ્વસૌ અતવૈક એવ સર્વેષ્વિતિ ।
તમેતયોઃ શ્રુત્વા પ્રશ્નં પ્રજાપતિર્બતાહો સુદૂરરમુદ્ભાન્તાવેતૌ, અસ્માભિરક્ષિસ્થાન આત્મોપદિષ્ટઃ, એતૌ ચ છાયાપુરુષં પ્રતિપન્નૌ, તદ્યદિ વયં ભ્રાન્તૌ સ્થ ઇતિ બ્રૂમસ્તતઃ સ્વાત્મનિ સમારોપિતપાણ્ડિત્યબહુમાનૌ વિમાનિતૌ સન્તૌ દૌર્મનસ્યેન યથાવદુપદેશં ન ગૃહ્ણીયાતામ્, ઇત્યનયોરાશયમનુરુધ્ય યથાર્થં ગ્રાહયિષ્યામ ઇત્યબિસંધિમાન્પ્રત્યુવાચ, ઉદશરવ આત્માનમવેક્ષેથામસ્મિન્યત્પશ્યથસ્તદ્બ્રૂતમિતિ ।
તૌ ચ દૃષ્ટ્વા સંતુષ્ટહૃદયૌ નાબ્રૂતામ્ ।
અથ પ્રજાપિતિરેતૌ વિપરીતગ્રાહિણૌ મા ભૂતામિત્યાશયવાન્પપ્રચ્છ, કિમત્રાપશ્યતામિતિ ।
તૌ હોચતુઃ, યથૈવાવમિચિરબ્રહ્મચર્યચરણસમુપજાતાયતનખલોમાદિમન્તાવેવમાવયોઃ પ્રતિરૂપકં નખલોમાદિમદુદશરાવે ઽપશ્યાવેતિ ।
પુનરેતયોશ્છાયાત્મવિભ્રમમપનિનીષુર્યથૈવ હિ છાયાપુરુષ ઉપજનાપાયધર્માભેદેનાવગમ્યમાન આત્મલક્ષણવિરહાન્નાત્મૈવેવમેવેદં શરીરં નાત્મા, કિન્તુ તતો ભિન્નમિત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યામેતૌ જાનીયાતામિત્યાશયવાન્ પ્રજાપતિરુવાચ, સાધ્વલઙ્કૃતૌ સુવસનૌ પરિષ્કૃતૌ ભૂત્વા પુનરુદશરાવે પશ્યતમાક્માનં, યચ્ચાત્ર પશ્યથસ્તદ્બ્રતમિતિ ।
તૌ ચ સાધ્વલઙ્કૃતૌ સુવસનૌ છિન્નનખલોમાનૌ ભૂત્વા તથૈવ ચક્રતુઃ ।
પુનશ્ચ પ્રજાપતિનાપૃષ્ટૌ તામેવ છાયામાત્માનમૂચતુઃ ।
તદુપશ્રુત્ય પ્રજાપતિરહો બતાદ્યાપિ ન પ્રશાન્ત એનયોર્વિભ્રમઃ, તદ્યથાભિમતમેવાત્મતત્ત્વં કથયામિ તાવત્ ।
કાલેન કલ્મષે ક્ષીણે ઽસ્મદ્વચનસંદર્ભપૌર્વાપર્યલોચનયાત્મતત્ત્વં પ્રતિપત્સ્યેતે સ્વયમેવેતિ મત્વોવાચ, એષ આત્મૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ ।
તયોર્વિરોચનો દેહાનુપાતિત્વાચ્છાયાયા દેહ એવાત્મતત્ત્વમિતિ મત્વા નિજસદનમાગત્ય તથૈવાસુરાનુપદિશ્યતે ।
દેવેન્દ્રસ્ત્વપ્રાપ્તનિજસદનો ઽધ્વન્યેવ કિઞ્ચિદ્વરલકલ્મષતયા છાયાત્મનિ શરીરહુણદોષાનુવિધાયિનિ તં તં દોષં પરિભાવયન્ નાહમત્ર છાયાત્મદર્શને ભોગ્યં પશ્યામીતિ પ્રજાપતિસમીપં સમિત્પાણિઃ પુનરેવેવાય આગતશ્ચ પ્રજાપતિનાગમનકારણં પૃષ્ટઃ પથિ પરિબાવિતં જગદ્ ।
પ્રજાપતિસ્તુ સુવ્યાખ્યાતમપ્યાત્મતત્ત્વમક્ષીણકલ્મષાવરણતયા નાગ્રહીઃ, તત્પુનરપિ તત્પ્રક્ષયાયા ચરાપરાણિ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણિ બ્રહ્મચર્યં, અથ પ્રક્ષીણકલ્મષાય તે અહમેતમેવાત્માનં ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાયસ્યામીત્યવોચત્ ।
સ ચ તથા ચરિતત્બ્રહ્મચર્યઃ સુરેન્દ્રઃ પ્રજાપતિમુપસસાદ ।
ઉપપન્નાય ચાસ્મૈ પ્રજાપતિર્વ્યચષ્ટે, ય આત્માપહતપાપ્મદિલક્ષણો ઽક્ષણ દર્શિતઃ સો ઽયં ય એષ સ્વપ્ને મહિયમાનો વનિતાદિભિરનેકધા સ્વપ્નોપભોગાન્ ભુઞ્જાનો વિરહતીતિ ।
અસ્મિન્નપિ દેવેન્દ્રો ભયં દદર્શ ।
યદ્યપ્યયં છાયાપુરુષવન્ન શરીરધર્માનનુપતતિ, તથાપિ શોકભયાદિવિવિધબાધાનુભવાન્ન તત્રાપ્યસ્તિ સ્વસ્તિપ્રાપ્તિરિત્યુક્તવતિ મઘવતિ પુનરપરાણિ ચર દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણિ સ્વચ્છં બ્રહ્મચર્યમિદાનીમપ્યક્ષીણકલ્મષો ઽસીત્યૂચે પ્રજાપતિઃ ।
અથાસ્મિન્નેવઙ્કારમુપસન્ને મઘવતિ પ્રજાપતિરુવાચ, ય એષ આત્માપહતપાપ્માદિગુણો દર્શિતો ઽક્ષિણિ ચ સ્વપ્ને ચ સ એષ યો વિષયેન્દ્રિયસંયોગવિરહાત્પ્રસન્નઃ સુષુપ્તાવસ્થાયામિતિ ।
અત્રાપિ નેન્દ્રો નિર્વવાર ।
યથા હિ જાગ્રદ્વા સ્વપ્નગતો વાયમહમસ્મીતિ ઇમાનિ ભૂતામનિ ચેતિ વિજાનાતિ નૈવં સુષુપ્તઃ કિઞ્ચિદપિ વેદયતે, તદા ખલ્વયમચેતયમાનો ઽભાવં પ્રાપ્ત ઇવ ભવતિ ।
તદિહ કા નિર્વૃતિરિતિ ।
એવ મુક્તવતિ મઘવતિ બતાદ્યાપિ ન તે કલ્મષક્ષયો ઽભૂત્ ।
તત્પુનરપરાણિ ચર પઞ્ચ વર્ષાણિ બ્રહ્મચર્યમિત્યવોચત્પ્રજાપતિઃ ।
તદેવમસ્ય મઘોનસ્ત્રિભિઃ પર્યાયૈર્વ્યતીયુઃ ષણ્ણાવતિવર્ષાણિ ।
ચતુર્થે ચ પર્યાયે પઞ્ચ વર્ષાણીત્યેકોત્તરં શતં વર્ષાણિ બ્રહ્મચર્યં ચરતઃ સહસ્રાક્ષસ્ય સોપેદિરે ।
અથાસ્મૈ બ્રહ્મચર્યસંપદુન્મૃદિતકલ્મષાય મઘવતે ય એષો ઽક્ષિણિ યશ્ચ સ્વપ્ને સુષુપ્તે અનુસ્યૂત એષ આત્માપહતપાપ્માદિગુણકો દર્શિતઃ, તમેવ ઽમઘવન્ મર્ત્યં વૈ શરીરમ્ઽ ઇત્યાદિના વિસ્પષ્ટં વ્યાચષ્ટે પ્રજાપતિઃ ।
અયમસ્યાભિસંધિઃ-યાવત્કિઞ્ચિત સુખં દુઃખમાગમાપાયિ તત્સર્વં શરીરેન્દ્રિયાન્તઃકરણસંબન્ધિ, ન ત્વાત્મનઃ. સ પુનરેતાનેવ શરીરાદીન્ અનાદ્યવિદ્યાવાસનાવશાદાત્મત્વેનાબિપ્રતીતસ્તદ્ગતેન સુખદુઃખેન તદ્વન્તમાત્માનમભિમન્યમાનો ઽનુતપ્યતે ।
યદા ત્વયમપહતપાપ્મત્વાદિલક્ષણમુદાસીનમાત્માનં ચૈતન્યાનન્દઘને રૂપે વ્યવસ્થિતઃ સમસ્તલોકકામાન્ પ્રાપ્તો ભવતિ ।
એતસ્યૈવ હિ પરમાનન્દસ્ય માત્રાઃ સર્વે કામાઃ ।
દુઃખં ત્વવિદ્યાનિર્માણમિતિ ન વિદ્વાનાપ્નોતિ ।
ઽઅશીલિતોપનિષદાં વ્યામોહ ઇહ જાયતે ।
તેષામનુગ્રહાયેદમુપાખ્યાનમવર્તયમ્ ॥
ઽ એવં વ્યવસ્થિત ઉત્તરાદ્વાક્યસંદર્ભાત્પ્રાજાપત્યાત્ અક્ષિણિ ચ સ્વપ્ને સુષુપ્તે ચ ચતુર્થો ચ પર્યાયે ઽએષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાયઽ ઇતિ જીવાત્મૈવોપહતપાપ્માદિગુણઃ શ્રુત્યોચ્યતે ।
નો ખથલુ પરસ્યાક્ષિસ્થાનં સંભવતિ ।
નાપિ સ્વપ્નાદ્યવસ્થાયોગઃ ।
નાપિ શરીરાત્સમુત્થાનમ્ ।
તસ્માદ્યસ્યૈતત્ સર્વં સો ઽપહતપાપ્માદિગુણઃ શ્રુત્યોક્તઃ ।
જીવસ્ય ચૈતત્ સર્વમિતિ સ એવાપહતપાપ્માદિગુણઃ શ્રુત્યોક્ત ઇતિ નાપહતપાપ્માદિબિઃ પરં બ્રહ્મ ગમ્યતે ।
નનુ જીવસ્યાપહતપાપ્મત્વાદયો ન સંભવન્તીત્યુક્તમ્ ।
વચનાદ્ભવિષ્યતિ ।
કિમિવ વચનં ન કુર્યાત્ ।
નાસ્તિ વચનસ્યાતિબારઃ ।
નચ માનાન્તરવિરોધઃ ।
નહિ જીવઃ પાપ્માદિસ્વભાવઃ, કિન્તુ વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભસંભવો ઽસ્ય પાપ્માદિઃ શરીરાદ્યભાવે ન ભવતિ ધૂમ ઇવ ધૂમધ્વજાબાવ ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નિરાકરોતિ #-તં પ્રતિ બ્રૂયાત્ આવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્તુ# ।
અયમભિસંધિઃ-પૌર્વાપર્યાલોચનયા તાવદુપનિષદાં શુદ્ધબુદ્ધમુક્તમેકમપ્રપઞ્ચં બ્રહ્મ તદતિરિક્તં ચ સર્વં તદ્વિવર્તો રજ્જોરિવ ભુજઙ્ગ ઇત્યત્ર તાત્પર્યમવગમ્યતે ।
તથાચ જીવો ઽપ્યવિદ્યાકલ્પિતદેહેન્દ્રિયાદ્યુપહિતં રૂપં બ્રહ્મણો ન તુ સ્વબાવિકઃ ।
એવં ચ નાપહતપાપ્મત્વાદયસ્તસ્મિન્નવિદ્યોપાધૌ સંભવિનઃ ।
આવિર્ભૂતબ્રહ્મરૂપે તુ નિરુપાધૌ સંભવન્તો બ્રહ્મણ એવ ન જીવસ્ય ।

એવં ચ બ્રહ્મૈવાપહતાપાપ્માદિગુણં શ્રુત્યુક્તમિતિ તદેવ દહરાકાશો ન જીવ ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
સ્વરૂપાવિર્ભાવે ચેદ્બ્રહ્મૈવ ન જીવઃ, તર્હિ વિપ્રતિષિદ્ધમિદમભિધીયતે જીવ આવિર્ભૂતસ્વરૂપ ઇતિ, અત આહ- #ભૂતપૂર્વગત્યેતિ ।
ઉદશરાવબ્રહ્મણેનેતિ# ।
યથૈવ હિ મઘોનઃ પ્રતિબિમ્બાન્યુદશરવ ઉપજાનાપાયધર્મકાણ્યાત્મલક્ષણવિરહાન્નાત્મા, એવં દેહેન્દ્રિયાદ્યપ્યુપજનાપાયધ4મકં નાત્મેત્યુદશરાવદૃષ્ટાન્તેન શરીરાત્મતાયા વ્યુત્થાનં બાધ ઇતિ ।
ચોદયતિ-કથં પુનઃ સ્વં ચ રૂપમિતિ ।
દ્રવ્યાન્તરસંસૃષ્ટં હિ તેનાભિભૂતં તસ્માદ્વિવિચ્યમાનં વ્યજ્યતે હેમતારકાદિ ।
કૂટસ્થનિત્યસ્ય પુનરન્યેનાસંસૃષ્ટસ્ય કુતો વિવેચનાદભિવ્યક્તિઃ ।
નચ સંસારાવસ્થાયાં જીવો ઽનભિવ્યક્તઃ ।
દૃષ્ટ્યાદયો હ્યસ્ય સ્વરૂપં, તે ચ સંસારાવસ્થાયાં ભાસન્ત ઇતિ કથં જીવરૂપં ન ભાસત ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ #-પ્રાગ્વિવેકજ્ઞાનોત્પત્તેરિતિ# ।
અયમર્થઃ-યદ્યપ્યસ્ય કૂટસ્થનિત્યસ્યાન્યસંસર્ગો ન વસ્તુતો ઽસ્તિ, યદ્યપિ ચ સંસારાવસ્થાયામસ્ય દૃષ્ટ્યાદિરૂપં ચકાસ્તિ, તથાપ્યનિર્વાચ્યાનાદ્યવિદ્યાવશાદવિદ્યાકલ્પિતૈરેવ દેહેન્દ્રિયાદિભિરસંસૃષ્ટમપિ સંસૃષ્ટમિવિ વિવિક્તમપ્યવિવિક્તમિવ દૃષ્ટ્યાદિરૂપમસ્ય પ્રથતે ।
તથાચ દેહેન્દ્રિયાદિગતૈસ્તાપાદિભિસ્તાપાદિમદિવ ભવતીતિ ।
ઉપપાદિતં ચૈતદ્વિસ્તરેણાધ્યાસભાષ્ય ઇતિ નેહોપપાદ્યતે ।
યદ્યપિ સ્ફટિકાદયો જપાકુસુમાદિસંનિહિતાઃ, સંનિધાનં ચ સંયુક્તસંયોગાત્મક, તથા ચ સંયુક્તાઃ, તથાપિ ન સાક્ષાજ્જપાદિકુસુમસંયોગિન ઇત્યેતાવતા દૃષ્ટાચિન્તતા ઇતિ ।
વેદના હર્ષભયશોકાદયઃ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ- #તથા દેહાદીતિ# ।
ઽસંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ ઇત્યેતદ્વિભજતે- #શ્રુતિકૃતં વિવેકવિજ્ઞાનમિતિ# ।
તદનેન શ્રવણમનનધ્યાનાભ્યાસાદ્વિવેકવિજ્ઞાનમુક્ત્વા તસ્ય વિવેકવિજ્ઞાનસ્ય ફલં કેવલાત્મરૂપસાક્ષાત્કારઃ સ્વરૂપેણાભિનિષ્પત્તિઃ, સ ચ સાક્ષાત્કારો વૃત્તિરૂપઃ પ્રપઞ્ચમાત્રં પ્રવિલાપયન્ સ્વયમપિ પ્રપઞ્ચરૂપત્વાત્કતકફલવત્પ્રવિલીયતે ।
તથાચ નિર્મૃષ્ટનિખિલપ્રપઞ્ચજાલમનુપસર્ગમપરાધીનપ્રકાશમાત્મજ્યોતિઃ સિદ્ધં ભવતિ ।
તદિદમુક્તમ્-પરં જ્યોતિરુપસંપદ્યેતિ ।
અત્ર ચોપસંપત્તાવુત્તરકાલાયામપિ ક્ત્વાપ્રયોગો મુખં વ્યાદાય સ્વપિતીતીવન્મન્તવ્યઃ ।
યધા ચ વિવિકેસાક્ષાત્કારઃ શરીરાત્સમુત્થાનં, ન તુ શરીરાપાદાનકં ગમનમ્, તદા તત્સશરીરસ્યાપિ સંભવતિ પ્રારબ્ધકાર્યકર્મક્ષસ્ય પુરસ્તાદિત્યાહ- #તથા વિવેકાવિવેકમાત્રેણેતિ# ।
ન કેવલં ઽસ યોહ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો જીવસ્ય પરમાત્મનો ઽબેદઃ, પ્રાજાપત્યવાક્યસંદર્ભપર્યાલોચનયપ્યેવમેવ પ્રતિપત્તવ્યમિત્યાહ- #કુતશ્ચૈતદેવં પ્રતિપત્તવ્યમિતિ# ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રતિચ્છાયાત્મવજ્જીવં પરમાત્મનો વસ્તુતો ભિન્નમપ્યમૃતાભયાત્મત્વેન ગ્રાહયિત્વા પશ્ચાત્પરમાત્માનમૃતાભયાદિમન્તં પ્રજાપતિર્ગ્રાહ્યતિ, ન ત્વયં જીવસ્ય પરમાત્મભાવમાચષ્ટે છાયાત્મન ઇવેત્યત આહ- #નાપિ પ્રતિચ્છાયાત્માયમક્ષિલક્ષિત ઇતિ# ।
અક્ષિલક્ષિતો ઽપ્યાત્મૈવોપદિશ્યતે ન છાયાત્મા ।
તસ્માદસિદ્ધો દૃષ્ટાન્તઃ ।
કિઞ્ચ દ્વિતીયાદિષ્વપિ પર્યાયેષુ ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાયસ્યામિઽ ઇત્યુપક્રમાત્પ્રથમપર્યાયનિર્દિષ્ટો ન છાયાપુરુષઃ, અપિ તુ તતો ઽન્યો દૃષ્ટાત્મેતિ દર્શયતિ, અન્યથા પ્રજાપતેઃ પ્રતારકત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ- #તથા દ્વિતીયે ઽપીતિ# ।
અથ છાયાપુરુષ એવ જીવઃ કસ્માન્ન ભવતિ ।
તથાચ છાયાપુરુષ એવૈતમિતિ પરામૃશ્યત ઇત્યત આહ- #કિઞ્ચાહમદ્ય સ્વપ્ને હસ્તિનમિતિ# ।
કિઞ્ચિતે સમુચ્ચયાભિધાનં પૂર્વોપપત્તિસાહિત્યં બ્રૂતે, તચ્ચ શઙ્કાનિરાકરણદ્વારેણ ।
છાયાપુરુષો ઽસ્થાયી, સ્થાયી ચાયમાત્મા ચકાસ્તિ, પ્રત્યભિજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
#નહિ ખલ્વયમેવમિતિ# ।
અયં સુષુપ્તઃ ।
સંપ્રતિ સુષુપ્તાવસ્થાયામ્ ।
અહમાત્માનમહઙ્કારાસ્પદમાત્માનમ્ ।
ન જાનાતિ ।
કેન પ્રકરેણ ન જાનાતીત્યત આહ- #અયમહમસ્મીમાનિ ભૂતાનિ ચેતિ# ।
યથા જાગૃતૌ સ્વપ્ને ચેતિ ।
ઽનહિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાત્ઽ ઇત્યનેનાવિનાશિત્વં સિદ્ધવદ્ધેતુકુર્વતા સુપ્તોત્થિતસ્યાત્મપ્રત્યભિજ્ઞાનમુક્તમ્, ય એવાહં જાગરિત્વા સુપ્તઃ સ એવૈતર્હિ જાગર્મીતિ ।
આચાર્યદેશયમતમાહ- #કેચિત્ત્વિતિ# ।
યદિ હ્યેતમિત્યનેનાનન્તરોક્તં ચક્ષુરધિષ્ઠાનં પુરુષં પરામૃશ્ટ તસ્યાત્મત્વમુચ્યેત તતો ન ભવેચ્છાયાપુરુષઃ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
વાક્યોપક્રમસૂચિતસ્ય પરાત્મનઃ પરામર્શાત્ ।
ન ખલુ જીવાત્મનો ઽપહતપાપ્મત્વાદિગુણસંભવ ઇત્યર્થઃ ।
તદેતદ્દૂષયતિ- #તેષામેતમિતિ# ।
સુબોધમ્ ।
મતાન્તરમાહ- #અપરેતુ વાદિન ઇતિ# ।
યદિ ન જીવઃ ।
કર્તા ભોક્તા ચ વસ્તુતો ભવેત્, તતસ્તદાશ્રયાઃ કર્મવિધય ઉપરુધ્યેરન્ ।
સૂત્રકારવચનં ચ ઽનાસંભવાત્ઽ ઇતિ કુપ્યેત ।
તત્ખલુ બ્રહ્મણો ગુણાનાં જીવે ઽસંભવમાહ ।
ન ચાભેદે બ્રહ્મણો જીવાનાં બ્રહ્મગુણાનામસંભવો જીવેષ્વિતિ તેષામભિપ્રાયઃ ।
તેષાં વાદિનાં શારીરકેણૈવોત્તરં દત્તમ્ ।
તથાહિ-પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા વેદાન્તાનામેકમદ્વયમાત્મતત્ત્વં, જીવાસ્ત્વવિદ્યોપધાનકલ્પિતા ઇત્યત્ર તાત્પર્યમવગમ્યતે ।
નચ વસ્તુસતો બ્રહ્મણો ગુણાઃ સમારોપિતેષુ જીવેષુ સંભવન્તિ ।
નો ખલુ વસ્તુસત્યા રજ્જ્વા ધર્માઃ સેવ્યત્વાદયઃ સમારોપિતે ભુજઙ્ગે સંભવિનઃ ।
નચ સમારોપિતો ભુજઙ્ગો રજ્જ્વા ભિન્નઃ ।
તસ્માન્ન સૂત્રવ્યાકોપઃ ।
અવિદ્યાકલ્પિતં ચ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વં યથાલોકસિદ્ધમુપાશ્રિત્ય કર્મવિધયઃ પ્રવૃત્તાઃ, શ્યેનાદિવિધય ઇવ નિષિદ્ધે ઽપિ ઽન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનિઽ ઇતિ સાધ્યાંશે ઽભિચારે ઽતિક્રાન્તનિષેધં પુરુષમાશ્રિત્યાવિદ્યાવત્પુરુષાશ્રયત્વાચ્છસ્ત્રસ્યેત્યુક્તમ્ ।
તદિદમાહ- #તેષાં સર્વેષામિતિ#

1.3.5.20.
નનુ બ્રહ્મચેદત્ર વક્તવ્યં કૃતં જીવપરામર્શેનેત્યુક્તમિત્યત આહ- #અન્યાર્થશ્ચ પરામર્શઃ# ।
જીવસ્યોપાધિકલ્પિતસ્ય બ્રહ્મભાવ ઉપદેષ્ટવ્યઃ, ન ચાસૌ જીવમપરામૃશ્ય શક્ય ઉપદેષ્ટુમિતિ તિસૃષ્વવસ્થાસુ જીવઃ પરામૃષ્ટઃ ।
તદ્ભાવપ્રવિલયનં તસ્ય પારમાર્થિકં બ્રહ્મભાવં દર્શયિતુમિત્યર્થઃ

1.3.5.21.
#અલ્પશ્રુતેરિતિ ચેત્તદુક્તમ્# ।
નિગદવ્યાખ્યાતેન બાષ્યેણ વ્યાખ્યાતમ્

1.3.6.22.
#અનુકૃતેસ્તસ્ય ચ# ।
ઽઅભાનં તેજસો દૃષ્ટં સતિ તેજો ઽન્તરે યતઃ ।
તેજોધાત્વન્તરં તસ્માદનુકારાચ્ચ ગમ્યતે ॥
ઽ બલીયસા હિ સૌરેણ તેજસા મન્દં તેજશ્ચન્દ્રતારકાદ્યભિભૂયમાનં દૃષ્ટં, ન તુ તેજસો ઽન્યેન ।
યે ઽપિ પિધાયકાઃ પ્રદીપસ્ય ગૃહઘટાદયો ન તે સ્વભાસા પ્રદીપં ભાસયિતુમીશતે ।
શ્રૂયતે ચ-ઽતસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ ઇતિ ।
સર્વશબ્દઃ પ્રકૃતસૂર્યાદ્યપેક્ષઃ ।
ન ચાતુલ્યરૂપે ઽનુભાનમિત્યનુકારઃ સંભવતિ ।
નહિ ગાવો વરાહમનુધાવન્તીતિ કૃષ્ણવિહઙ્ગાનુધાવનમુપપદ્યતે ગવામ્, અપિ તુ તાદૃશસૂકરાનુધાવનમ્ ।
તસ્માદ્યદ્યપિ ઽયસ્મિન્ દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમોતમ્ઽ ઇતિ બ્રહ્મ પ્રકૃતં, તથાપ્યભિભવાનુકારસામર્થ્યલક્ષણેન લિઙ્ગેન પ્રકરણબાધયા તેજોધાતુરવગમ્યતે, ન તુ બ્રહ્મ, લિઙ્ગાનુપપત્તેઃ ।
તત્ર તં તસ્યેતિ ચ સર્વનામપદાનિ પ્રદર્શનીયમેવાવમ્રક્ષ્યન્તિ ।
નચ તચ્છબ્દઃ પૂર્વોક્તપરામર્શીતિ નિયમઃ સમસ્તિ ।
નહિ ઽતેન રક્તં રાગાત્ઽ ઽતસ્યાપત્યમ્ઽ ઇત્યાદૌ પૂર્વોક્તં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
તસ્માત્પ્રમાણાન્તરાપ્રતીતમપિ તેજો ઽન્તરમલૌકિકં શબ્દાદુપાસ્યત્વેન ગમ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-ઽબ્રહ્મણ્યેવ હિ તલ્લિઙ્ગં ન તુ તેજસ્યલૌકિકે ।
તસ્માન્ન તદુપાસ્યત્વે બ્રહ્મ જ્ઞેયં તુ ગમ્યતે ॥
ઽ ઽતમેવ ભાન્તત્ઽ ઇત્યત્ર કિમલૌકિકં તેજઃ કલ્પયિત્વા સૂર્યાદીનામનુભાનમુપપદ્યતામ્, કિંવા ઽભારૂપઃ સત્યસંકલ્પઃઽ ઇતિ શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધેન બ્રહ્મણો ભાનેન સૂર્યાદીનાં ભાનમુપપાદ્યતામિતિ વિશયે ન શ્રુતસંભવે ઽશ્રુતસ્ય કલ્પના યુજ્યત ઇત્યપ્રસિદ્ધં નાલૌકિકમુપાસ્યં તેજો યુજ્યતે, અપિ તુ શ્રુતિપ્રસિદ્ધં બ્રહ્મૈવ જ્ઞેયમિતિ ।
તદેતદાહ- #પ્રાજ્ઞ એવાત્મા ભવિતુમર્હતિ# ।
વિરોધમાહ- #સમત્વાચ્ચેતિ# ।
નનુ સ્વપ્રતિભાને સૂર્યાદયશ્ચાક્ષુષં તેજો ઽપેક્ષન્તે ।
ન હ્યન્ધેનૈતે દૃશ્યન્તે ।
તથા તદેવ ચાક્ષુષં તેજો બાહ્યસૌર્યાદિતેજાપ્યાયિતં રૂપાદિ પ્રકાશયતિ નાનાપ્યાયિતમ્, અન્ધકારે ઽપિ રૂપદર્શનપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ- #યં ભાન્તમનુભાયુરિતિ# ।
નહિ તેજોન્તરસ્ય તેજો ઽન્તરાપેક્ષાં વ્યાસેધામઃ, કિન્તુ તદ્ભાનમનુભાનમ્ ।
નચ લોચનભાનમનુભાન્તિ સૂર્યાદયઃ ।
તદિદમુક્તમ્- #નહિ પ્રદીપ ઇતિ# ।
પૂર્વપક્ષમનુભાષ્ય વ્યભિચારમાહ- #યદપ્યુક્તમિતિ# ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદિ સ્વરૂપસામ્યાભાવમભિપ્રેત્યાનુકારો નિરાક્રિયતે, તદા વ્યભાચિરઃ ।
અથ ક્રિયાસામ્યાભાવં, સો ઽસિદ્ધઃ ।
અસ્તિ હિ વાયુરજસોઃ સ્વરૂપવિસદૃશયોરપિ નિયતદિગ્દેશવહનક્રિયાસામ્યમ્ ।
વન્હ્યયઃ પિણ્ડયોસ્તુ યદ્યપિ દહનક્રિયા ન ભિદ્યતે તથાપિ દ્રવ્યભેદેન ક્રિયાભેદં કલ્પયિત્વા ક્રિયાસાદૃશ્યં વ્યાખ્યેયમ્ ।
તદેવમનુકૃતેરિતિ વિભજ્ય તસ્ય ચેતિ સૂત્રાવયવં વિભજતે- #તસ્ય ચેતિ ચતુર્થમિતિ# ।
જ્યોતિષાં સૂર્યાદીનાં બ્રહ્મ જ્યોતિઃપ્રકાશકમિત્યર્થઃ ।
તેજો ઽન્તરેણાનિન્દ્રિયભાવમાપન્નેન સૂર્યાદિતેજો વિભાતીત્યપ્રસિદ્ધમ્ ।
સર્વશબ્દસ્ય હિ સ્વરસતો નિઃશેષાભિધાનં વૃત્તિઃ ।
સા તેજેધાતાવલૌકિકે રૂપમાત્રપ્રકાશકે સંકુચેત્ ।
બ્રહ્મણિ તુ નિઃશેષજગદવભાસકે ન સર્વશબ્દસ્ય વૃત્તિઃ સંકુચતીતિ- #તત્રશબ્દમાહરન્નિતિ# ।
સર્વત્ર ખલ્વયં તત્રશબ્દઃ પૂર્વોક્તપરામર્શી ।
ઽતેન રક્તં રાગાત્ઽ ઇત્યાદાવપિ પ્રકૃતેઃ પરસ્મિન્પ્રત્યયેર્ઽથભેદે ઽન્વાખ્યાયમાને પ્રાતિપદિકપ્રત્યર્થસ્ય પૂર્વવૃત્તત્વમસ્તીતિ તેનેતિ તત્પરામર્શાન્ન વ્યભાચિરઃ ।
તથાચ સર્વનામશ્રુતિરેવ બ્રહ્મોપસ્થાપયતિ ।
તેન ભવતુ નામ પ્રકરણાલ્લિઙ્ગં બલીયઃ, શ્રુતિસ્તુ લિઙ્ગાદ્બલીયસીતિ શ્રૌતમિહ બ્રહ્મૈવ ગમ્યત ઇતિ ।
અપિ ચાપેક્ષિતાનપેક્ષિતાભાધાનયોરપેક્ષિતાભિધાનં યુક્તં, દૃષ્ટાર્થત્વાદિત્યાહ- #અનન્તરં ચ હિરણ્યમયે પરે કોશ ઇતિ# ।
અસ્મિન્વાક્યે જ્યોતિષાં જ્યોતિરિત્યુક્તં, તત્ર કથં તત્ જ્યોતિષાં જ્યોતિરિત્યપેક્ષાયામિતદમુપતિષ્ઠતે- #ન તત્ર સૂર્ય ઇતિ# ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણ તૂચ્યમાને ઽનપેક્ષિતં સ્યાદદૃષ્ટાર્થમિતિ ।
બ્રહ્મણ્યપિ ચૈષાં ભાનપ્રતિષેધો ઽનકલ્પત ઇતિ ।
અયમભિપ્રાયઃ-ઽન તત્ર સૂર્યો ભાતિઽ ઇતિ નેયં સતિસપ્તમી, યતઃ સૂર્યાદીનાં તસ્મિન્ સત્યભિભવઃ પ્રતીયેત ।
અપિ તુ વિષયસપ્તમી ।
તેન ન તત્ર બ્રહ્મણિ પ્રકાશયિતવ્યે સૂર્યાદયઃ પ્રકાશકતયા ભાન્તિ, કિન્તુ બ્રહ્મૈવ સૂર્યાદિષુ પ્રકાશયિતવ્યેષુ પ્રકાશકત્વેન ભાતિ ।
તચ્ચ સ્વયંપ્રકાશમ્, #અગૃહ્યો નહિ ગૃહ્યત ઇત્યાદિશ્રુતિભ્ય ઇતિ#

1.3.6.23.
#અપિ ચ સ્મર્યતે ।
ન તદ્ભાસયત ઇતિ#બ્રહ્મણો ઽગ્રાહ્યત્વમુક્તમ્ ।
#યદાદિત્યગતમ્#ઇત્યનેન તસ્યૈવ ગ્રાહકત્વમુક્તમિતિ

1.3.7.24.
#શબ્દાદેવ પ્રમિતઃ# ।
ઽનાઞ્જસા માનભેદો ઽસ્તિ પરસ્મિન્માનવર્જિતે ।
ભૂતભવ્યેશિતા જીવે નાઞ્જસી તેન સંશયઃ ॥
ઽ કિમઙ્ગુષ્ઠમાત્રશ્રુત્યનુગ્રહાય જીવોપાસનાપરમેતદ્વાક્યમસ્તુ, તદનુરોધેન ચેશાનશ્રુતિઃ કથઞ્ચિદ્વાયાખ્યાયતામ્, આહોસ્વિદીશાનશ્રુત્યનુગ્રહાય બ્રહ્મપરમેતદસ્તુ, તદનુરોધેનાઙ્ગુષ્ઠમાત્રશ્રુતિઃ કથઞ્ચિન્નીયતામ્ ।
તત્રાન્યતરસ્યાન્યતરાનુરોધવિષયે પ્રથમાનુરોધો ન્યાટ્ય ઇત્યઙ્ગુષ્ઠશ્રુત્યનુરોધેનેશાનશ્રુતિર્નેતવ્યા ।
અપિચ યુક્તં હૃત્પુણ્ડરીકદહરસ્થાનત્વં પરમાત્માનઃ, પરિમાણમાત્રનિર્દેશાત્ ।
નચ ઽમધ્ય આત્મનિઽ ઇત્યત્ર સ્થાનભેદો ઽવગમ્યતે ।
આત્મશબ્દો હ્યયં સ્વભાવવચનો વા જીવવચનો વા બ્રહ્મવચનો વા સ્યાત્ ।
તત્ર સ્વભાવસ્ય સ્વભવિત્રધીનનિરૂપણતયા સ્વસ્ય ચ ભવિતુરનિર્દેશાન્ન જ્ઞાયતે કસ્ય મધ્ય ઇતિ ।
નચ જીવપરયોરસ્તિ મધ્યમઞ્જસેતિ નૈષ સ્થાનનિર્દેશો વિસ્પષ્ટઃ ।
સ્પષ્ટસ્તુ પરિમાણનિર્દેશઃ ।
પરિમાણભેદશ્ચ પરસ્મિન્ન સંભવતીતિ જીવાત્મૈવાઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ ।
સ ખલ્વન્તઃકરણાદ્યુપાધિકલ્પિતો ભાગઃ પરમાત્મનઃ ।
અન્તઃકરણં ચ પ્રાયેણ હૃત્કમલકોશસ્થાનં, હૃત્કમલકોશશ્ચ મનુષ્યાણામઙ્ગુષ્ઠમાત્ર ઇતિ તદવચ્છિન્નો જીવાત્માપ્યઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ, નભ ઇવ વંશપર્વાવચ્છિન્નમરત્નિમાત્રમ્ ।
અપિ ચ જીવાત્મનઃ સ્પષ્ટમઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વં સ્મર્યતે-ઽઅઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં નિશ્ચકર્ષ યમો બલાત્ઽ ઇતિ ।
નહિ સર્વેશસ્ય બ્રહ્મણો યમેન બલાન્નિષ્કર્ષઃ કલ્પતે ।
યમો હિ જગૌ-ઽહરિગુરુવશગો ઽસ્મિ ન સ્વતન્ત્રઃ પ્રભવતિ સંયમને મમાપિ વિષ્ણુઃઽ ઇતિ ।
તેનાઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વસ્ય જીવે નિશ્છયાદાપેક્ષિકં કિઞ્ચિદ્ભૂતભવ્યં પ્રતિ જીવસ્યેશાનત્વં વ્યાખ્યેયમ્ ।
#ઽએતદ્વૈ તત્ઽ#ઇતિ ચ પ્રત્યક્ષજીવરૂપં પરામૃશતિ ।
તસ્માજ્જીવાત્મૈવાત્રોપાસ્ય ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽપ્રશ્નોત્તરત્વાદીશાનશ્રવણસ્યાવિશેષતઃ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મરૂપત્વપ્રત્યાયનપરં વચઃ ॥
ઽ ઇહ હિ ભૂતભવ્યમાત્રં પ્રતિ નિરઙ્કુશમીશાનત્વં પ્રતીયતે ।
પ્રાક્ પૃષ્ટં ચાત્ર બ્રહ્મ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ ઇત્યાદિના ।
તદનન્તરસ્ય સંદર્ભસ્ય તત્પ્રતિવચનતેચિતેતિ ઽએતદ્વૈ તત્ઽ ઇતિ બ્રહ્માભિધાનં યુક્તમ્ ।
તથા ચાઙ્ગુષ્ઠમાત્રતયા યદ્યપિ જીવે ઽવગમ્યતે તથાપિ ન તત્પરમેતદ્વાક્યં, કિન્ત્વઙ્ગુષ્ઠમાત્રસ્ય જીવસ્ય બ્રહ્મરૂપતાપ્રતિપાદનપરમ્ ।
એવં નિરઙ્કુશમીશાનત્વં ન સંકોચયિતવ્યમ્ ।
નચ બ્રહ્મપ્રશ્નોત્તરતા હાતવ્યા ।
તેન યથા ઽતત્ત્વમસ્તિઽ ઇતિ વિજ્ઞાનાત્મનસ્ત્વંપદાર્થસ્ય તદિતિ પરમાત્મનૈકત્વં પ્રતિપાદ્યતે, તથેહાપ્યઙ્ગુષ્ઠપરિમિતસ્ય વિજ્ઞાનાત્મન ઈશાનશ્રુત્યા બ્રહ્મભાવઃ પ્રતિપાદ્ય ઇતિ યુક્તમ્

1.3.7.25.
#હૃદ્યપેક્ષયા તુ મનુષ્યાધિકારત્વાત્ ।
સર્વગતસ્યાપિ પરબ્રહ્મણો હૃદયે ઽવસ્થાનમપેક્ષ્યેતિ#જીવાભિપ્રાયમ્ ।
ન ચાન્યઃ પરમાત્માન ઇહ ગ્રહણમર્હતીતિ ન જીવપરમેતદ્વાક્યમિત્યર્થઃ ।
#મનુષ્યાનેવેતિ# ।
ત્રૈવર્ણિકાનેવ ।
#અર્થિત્વાદિતિ# ।
અન્તઃસંજ્ઞાનાં મોક્ષમાણાનાં ચ કામ્યેષુ કર્મસ્વધિકારં નિષેધતિ- #શક્તત્વાદિતિ#તિર્યગ્દેવર્ષીણામશક્તાનામધિકારં નિવર્તયતિ ।
#ઉપનયનાદિશાસ્ત્રાચ્ચેતિ#શૂદ્રાણામનધિકારિતાં દર્શયતિ ।
#યદપ્યુક્તં પરિમાણોપદેશાત્સ્મૃતેશ્ચેતિ# ।
યદ્યેતત્પરમાત્મપરં કિમિતિ તર્હિ જીવ ઇહોચ્યતે ।
નનુ પરમાત્મૈવોચ્યતામ્ ।
ઉચ્યતે ચ જીવઃ, તસ્માજ્જીવપરમેવેતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ #-તત્પ્રત્યુચ્યત ઇતિ# ।
જીવસ્ય હિ તત્ત્વં પરમાત્મભાવઃ, તદ્વક્તવ્યમ્, નચ તજ્જીવમનભિધાય શક્યં વક્તુમિતિ જીવ ઉચ્યત ઇત્યર્થઃ

1.3.8.26.
#તદુપર્યપિ બાદરાયણઃ સંભવાત્# ।
દેવર્ષીણાં બ્રહ્મવિજ્ઞાનાધિકારચિન્તા સમન્વયલક્ષણે ઽસંગતેત્યસ્યાઃ પ્રાસઙ્ગિકીં સંગતિં દર્શયિતું પ્રસઙ્ગમાહ- #અઙ્ગુષ્ઠમાત્રશ્રુતિરિતિ# ।
સ્યાદેતત્ ।
દેવદીનાં વિવિધવિચિત્રાનન્દભોગભોગિનાં વૈરાગ્યાભાવાન્નાર્થિત્વં બ્રહ્મવિદ્યાયામિત્યત આહ- #તત્રાર્થિત્વં તાવન્મોક્ષવિષયમિતિ# ।
ક્ષયાતિશયયોગ્યસ્ય સ્વર્ગાદ્યુપભોગે ઽપિ ભાવાદસ્તિ વૈરાગ્યમિત્યર્થઃ ।
નનુ દેવાદીનાં વિગ્રહાદ્યભાવેન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષજાયાઃ પ્રમાણાદિવૃત્તેરનુપપત્તેરવિદ્વત્તયા સામર્થ્યાભાવેન નાધિકાર ઇત્યત આહ #-તદા સામર્થ્યમિતિ તેષામિતિ# ।
યથા ચ મન્ત્રાદિભ્યસ્તદવગમસ્તથોપરિષ્ટાદુપપાદયિષ્યતે ।
નનુ શુદ્રવદુપનયનાસંભવેનાધ્યાયનાભાવાત્તેષામનધિકાર ઇત્યત આહ- #ન ચોપનયનશાસ્ત્રેણેતિ# ।
ન ખલુ વિધિવત્ ગુરુમુખાદ્ગૃહ્યમાણો વેદઃ ફલવત્કર્મબ્રહ્માવબોધહેતુઃ, અપિ ત્વધ્યયનોત્તરકાલં નિગમનિરુક્તલવ્યાકરણાદિવિદિતપદતર્થસંગતેરધિશાબ્દન્યાયતત્ત્વસ્ય પુંસઃ સ્મર્યમાણઃ ।
સ ચ મનુષ્યાણામિહ જન્મનીવ દેવદીનાં પ્રાચિ ભવે વિધિવધીત આમ્નાય ઇહ જન્મનિ સ્મર્યમાણઃ ।
અત એવ સ્વયં પ્રતિભાતો વેદઃ સંભવતીત્યર્થઃ ।
નચ કર્માનધિકારે બ્રહ્મવિદ્યાનધિકારો ભવતીત્યાહ- #યદપિ કર્મસ્વનધિકારકારણમુક્તમિતિ# ।
વસ્વાદીનાં હિ ન વસ્વાદ્યાન્તરમસ્તિ ।
નાપિ ભૃગ્વાદીનાં ભૃગ્વાદ્યન્તરમસ્તિ ।
પ્રાચાં વસુભૃગુપ્રભૃતીનાં ક્ષીણાધિકારત્વેનેદાનીં દેવર્ષિત્વાબાવાદિત્યર્થઃ

1.3.8.27.
#વિરોધઃ કર્મણીતિ ચેન્નાનેકપ્રતિપત્તેર્દર્શનાત્# ।
મન્ત્રાદિપદસમન્વયાત્પ્રતીયમાનોર્ઽથઃ પ્રમાણાન્તરાવિરોધે સત્યુપેયઃ ન તુ વિરોધે ।
પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધં ચેદં વિગ્રહવત્ત્વાદિ દેવતાયાઃ ।
તસ્માત્ ઽયજમાનઃ પ્રસ્તરઃઽ ઇત્યાદિવદુપચરિતાર્થો મન્ત્રાદિર્વ્યાખ્યેયઃ ।
તથાચ વિગ્રહાદ્યભાવાચ્છબ્દોપહિતાર્થોર્ઽથોપહિતો વા શબ્દો દેવતેત્યચેતનત્વાન્ન તસ્યાઃ ક્કચિદપ્યધિકાર ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નિરાકરોતિ- #ન# ।
કસ્માત્ ।
#અનેકરૂપપ્રતિપત્તેઃ# ।
સૈવ કુત ઇત્યત આહ- #દર્શનાત્#શ્રુતિષુ સ્મૃતિષુ ચ ।
તથાહિ-એકસ્યાનેકકાયનિર્માણમદર્શનાદ્વા ન યુજ્યતે, બાધદર્શનાદ્વા ।
તત્રાદર્શનમસિદ્ધં, શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં દર્શનાત્ ।
નહિ લૌકિકેન પ્રમાણેનાદૃષ્ટત્વાદાગમેન દૃષ્ટમદૃષ્ટં ભવતિ, મા ભૂદ્યાગાદીનામપિ સ્વર્ગાદિસાધનત્વમદૃષ્ટમિતિ મનુષ્યશરરસ્ય માતાપિતૃસંયોગજત્વનિયમાદપિ પિત્રોઃ સંયોગે કુતઃ સંભવઃ, સંભવે વાનગ્નિતો ઽપિ ધૂમઃ સ્યાદિતિ બાધદર્શનમિતિ ચેત્ ।
હન્ત કિં શરીરત્વેન હેતુના દેવાદિશરીરમપિ માતાપિતૃસંયોગજં સિષાધયિષસિ ।
તથા ચાનેકાન્તો હેત્વાભાસઃ, સ્વેદજોદ્ભિજ્જાનાં શરીરાણામતદ્ભેતુત્વાત્ ।
ઇચ્છામાત્રનિર્માણત્વં દેહાદીનામદૃષ્ટચરમિતિ ચેત્, ન ।
ભૂતોપાદાનત્વેનેચ્છામાત્રનિર્માણત્વાસિદ્ધેઃ ।
ભૂતવશિનાં હિ દેવાદીનાં નાનાકાયચિકીર્ષાવશાદ્ભૂતક્રિયોત્પત્તૌ ભૂતાનાં પરસ્પરસંયોગેન નાનાકાયમસુત્પાદાત્ ।
દૃષ્ટા ચ વશિન ઇચ્છાવશાદ્વયે ક્રિયા, યથા વિષવિદ્યાવિદ ઇચ્છામાત્રેણ વિષશકલપ્રેરણમ્ ।
નચ વિષવિદ્યાવિદો દર્શનેનાધિષ્ઠાનદર્શનાદ્વ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટભૂતાદર્શનાદ્દેવાદીનાં કથમદિષ્ઠાનમિતિ વાચ્યમ્ ।
કાચાભ્રપટલપિહિતસ્ય વિપ્રકૃષ્ટસ્ય ચ ભૌમશનૈશ્ચરાદેર્દર્શનેન વ્યભાચિરાત્ ।
અસક્તાશ્ચ દૃષ્ટયો દેવાદીનાં કાચાભ્રપટલાદિવન્મહીમહીધરાદિભિર્ન વ્યવધીયન્તે ।
ન ચાસ્મદાદિવત્તેષાં શરીરિત્વેન વ્યવહિતાવિપ્રકૃષ્ટાદિદર્શનાસંભવો ઽનુમીયત ઇતિ વાચ્યમ્, આગમવિરોધિનો ઽનુમાનસ્યોત્પાદાયોગાત્ ।
અન્તાર્ધાનં ચાઞ્જનાદિના મનુજાનામિવ તેષાં પ્રભવતામુપપદ્યતે, તેન સંનિહિતાનામપિ ન ક્રતુદેશે દર્શનં ભવિષ્યતિ ।
તસ્માત્સૂક્તમ્-અનેકપ્રતિપત્તેરિતિ- #તથાહિ કતિ દેવા ઇત્યુપક્રમ્યેતિ# ।
વૈશ્વદેવશાસ્ત્રસ્ય હિ નિવિદિ ઽકતિ દેવાઃઽ ઇત્યુપક્રમ્ય નિવિદૈવોત્તરં દત્તં શાકલ્યાય યાજ્ઞવલ્ક્યેન- #ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રેતિ# ।
વિવિન્નામ શસ્.માનદેવતાસંખ્યાવાચકાનિ મન્ત્રપદાનિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-વૈશ્વદેવસ્ય નિવિદિ કતિ દેવાઃ શસ્યમાનાઃ પ્રસંખ્યાતા ઇતિ શાકલ્યેન પૃષ્ટે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્યોત્તરં-ઽત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતાઽ ઇત્યાદિ ।
યાવત્સંખ્યાકા વૈશ્વદેવનિવિદિ સંખ્યાતા દેવાસ્ત એતાવન્ત ઇતિ ।
પુનશ્ચ શાકલ્યેન ઽકતમે તેઽ ઇતિ સંખ્યેયેષુ પૃષ્ટેષુ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્યોત્તરમ્- #મહિમાન એવૈષામેતે ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્વેવ દેવા ઇતિ# ।
અષ્ટૌ વસવ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાદિત્યા ઇન્દ્રશ્ચ પ્રજાપતિશ્ચેતિ ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવાઃ ।
તત્રાગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચ વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચાદિત્યશ્ચ દ્યૌશ્ચ ચન્દ્રમાશ્ચ નક્ષત્રાણિ ચેતિ વસવઃ ।
એતે હિ પ્રાણિનાં કર્મફલાશ્રયેણ કાર્યકારણસંઘાતરૂપેણ પરિણમન્તો જગદિદં સર્વં વાસયન્તિ, તસ્માદ્વસવઃ ।
કતમે રુદ્રા ઇતિ દશેમે પુરુષે પ્રાણાઃ બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયાણિ દશ, એકાદશં ચ મન ઇતિ ।
તદેતાનિ પ્રાણઃ, તદ્વૃત્તિત્વાત્ ।
તે હિ પ્રાયણકાલ ઉત્ક્રામન્તઃ પુરુષં રોદયન્તીતિ રુદ્રાઃ ।
કતમ આદિત્યા ઇતિ દ્વાદશમાસાઃ સંવત્સરસ્યાવયવાઃ પુનઃ પુનઃ પરુવર્તમાનાઃ પ્રાણભૃતામાયૂંષુ ચ કર્મફલોપભોગં ચાદાપયન્તીત્યાદિત્યાઃ ।
અશનિરિન્દ્રઃ, સા હિ બલં, સા હીન્દ્રસ્ય પરમા ઈશતા, તયા હિ સર્વાન્પ્રાણિનઃ પ્રમાપયતિ, તેન સ્તનયિત્નુરશનિરિન્દ્રઃ ।
યજ્ઞઃ પ્રજાપિતિરિત, યજ્ઞસાધનં ચ યજ્ઞરૂપં ચ પશવઃ પ્રજાપતિઃ ।
એત એવ ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવાઃ ષણ્ણામગ્નિષ્ટથિવીવાટ્વન્તરિક્ષાદિત્યદિવાં મહિમાનો ન તતો ભિદ્યન્તે ।
ષડેવ તુ દેવાઃ ।
તે તુ ષડગ્નિં પૃથિવીં ચૈકૂકૃત્યાન્તરિક્ષં વાયું ચૈકીકૃત્ય દિવં ચાદિત્યં ચૈકીકૃત્ય ત્રયો લોકાસ્ત્રય એવ દેવા ભવન્તિ ।
એત એવ ચ ત્રયો ઽન્નપ્રાણયોરન્તર્ભવન્તો ઽન્નપ્રાણૌ દ્વૌ દેવૌ ભવતઃ ।
તાવપ્યધ્યર્ધો દેવ એકઃ ।
કતમો ઽધ્યર્ધઃ, યો ઽયં વાયુઃ પવતે ।
કથમયમેક એવાધ્યર્ધઃ, યદસ્મિન્સતિ સર્વમિદમધ્યર્ધં વૃદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ તેનાધ્યર્ધ ઇતિ ।
કતમ એક ઇતિ, સ એવાધ્યર્ધઃ પ્રાણ એકો બ્રહ્મ ।
સર્વદેવાત્મત્વેન બૃહત્ત્વાદ્બ્રહ્મ તદેવ ત્યદિત્યાચક્ષતે પરોક્ષાભિધાયકેન શબ્દેન ।
તસ્માદેકસ્યૈવ દેવસ્ય મહિમવશાદ્યુગપદનેકદેવરૂપતામાહ શ્રુતિઃ ।
સ્મૃતિશ્ચ નિગવ્યાખ્યાતા ।
અપિ ચ પૃથગ્જનાનામપ્યુપાયાનુષ્ઠાનવશાત્પ્રાપ્તાણિમદ્યૈશ્વર્યાણાં યુગપદઙ્ગભાવપ્રતિપત્તિરઙ્ગમાવગમનં, તસ્ય દર્શનાત્ ।
તદેવ પરિસ્ફુટં દર્શયિતું વ્યતિરેકં તાવદાહ- #ક્કચિદેક ઇતિ# ।
ન ખલુ બહુષુ શ્રાદ્ધેષ્વેકો બ્રાહ્મણો યુગપદઙ્ગભાવં ગન્તુમર્હતિ ।
એકસ્યાનેકત્ર યુહપદઙ્ગભાવમાહ- #ક્કચિચ્ચૈક ઇતિ# ।
યથૈકં બ્રાહ્મણમુદ્દિશ્ય યુગપન્નમસ્કારઃ ક્રિયતે બહુભિસ્તથા સ્વસ્થાનસ્થિતામેકાં દેવતામુદ્દિશ્ય બહુભિર્યજમાનૈર્નાનાદેશાવસ્થિતૈર્યુગપદ્ધવિસ્ત્યજ્યતે, તસ્યાશ્ચ તત્રાસંનિહિતાયા અપ્યઙ્ગભાવો ભવતિ ।
અસ્તિ હિ તસ્યા યુગપદ્વિપ્રકૃષ્ટાનેકાર્થોપલમ્ભસામર્થ્યમિત્યુપપાદિતમ્

1.3.8.28.
#શબ્દ ઇતિ ચેન્નાતઃ પ્રભવાત્પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્# ।
ગોત્વાદિવત્પૂર્વાવમર્શાભાવાદુપાધેરપ્યેકસ્યાપ્રતીતેઃ પાચકાદિવદાકાશષાદિશબ્દવદ્વ્યક્તિવચના એવ વસ્વાદિશબ્દાઃ તસ્યાશ્ચ નિત્યત્વાત્તયા સહ સંબન્ધો નિત્યો ભવેત્ ।
વિગ્રહાદિયોગે તુ સાવયવત્વેન વસ્વાદીનામનિત્યત્વાત્તતઃ પૂર્વં વસ્વાદિશબ્દો ન સ્વાર્થેન સંબદ્ધ આસીન્, સ્વાર્થસ્યૈવાભાવાત્ ।
તતશ્ચોત્પન્ને વસ્વાદૌ વસ્વાદિશબ્દસંબન્ધઃ પ્રાદુર્ભવન્દેવદત્તાદિશબ્દસંબન્ધવત્પુરુષબુદ્ધિપ્રભવ ઇતિ તત્પૂર્વકો વાક્યાર્થપ્રત્યયો ઽપિ પુરુષબુદ્ધ્યધીનઃ સ્યાત્ ।
પુરુષબુદ્ધિશ્ચ માનાન્તરાધીનજન્મેતિ માનાન્તરાપેક્ષયા પ્રામાણ્યં વેદસ્ય વ્યાહન્યેતેતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ઉત્તરમ્- #ન ।
અતઃ પ્રભવાત્# ।
વસુત્વાદિજાતિવાચકાચ્છબ્દાત્તજ્જાતીયાં વ્યક્તિં ચિકીર્ષિતાં બુદ્ધિવાસિખ્ય તસ્યાઃ પ્રભવનમ્ ।
તદિદં તત્પ્રભવત્વમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપિ ન શબ્દ ઉપાદાનકામં વસ્વાદીનાં બ્રહ્મોપાદાનત્વાત્, તથાપિ નિમિત્તકારણમુક્તેન ક્રમેણ ।
ન ચૈતાવતા શબ્દાર્થસંબન્ધસ્યાનિત્યત્વં, વસ્વાદિજાતેર્વા તદુપાધેર્વા યયા કયાચિદાકૃત્યાવચ્છિન્નસ્ય નિત્યત્વાદિતિ ।
ઇમમેવાર્તમાક્ષેપસમાધાનાભ્યાં વિભજતે- #નનુ જન્માદ્યસ્ય યત ઇતિ# ।
તે નિગદવ્યાખ્યાતે ।
તત્કિમિદાનીં સ્વયંભુવા વાઙ્નિર્મિતા કાલિદાસાદિભિરિવ કુમારસંભવાદિ, તથાચ તદેવ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષવાક્યત્વાદપ્રામાણ્યમાપતિતમિત્યત આહ- #ઉત્સર્ગો ઽપ્યયં વાચઃ સંપ્રદાયપ્રવર્તનાત્મક ઇતિ# ।
સંપ્રદાયો ગુરુશિષ્યપરમ્પરયાધ્યયનમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-સ્વયંભુવો વેદકર્તૃત્વે ઽપિ ન કાલિદાસાદિવત્સ્વતન્ત્રત્વમપિ તુ પૂર્વસૃષ્ટ્યનુસારેણ ।
એતચ્ચાસ્માભિરુપપાદિતમ્ ।
ઉપપાદયિષ્યતિ ચાગ્રે ભાષ્યકારઃ ।
અપિ ચાદ્યત્વે ઽપ્યેતદ્દૃશ્યતે ।
તદ્દર્શનાત્પ્રાચામપિ કર્તૃણાં તથાભાવો ઽનુમીયત ઇત્યાહ- #અપિચ ચિકીર્ષિતમિતિ# ।
આક્ષિપતિ- #કિમાત્મકં પુનરિતિ# ।
અયમભિસંધિઃ-વાચકશબ્દપ્રભવત્વં હિ દેવાનામભ્યુપેતવ્યં, અવાચકેન તેષાં બુદ્ધાવનાલેખનાત્ ।
તત્ર ન તાવદ્વસ્વાદીનાં વકારાદયો વર્ણા વાચકાઃ, તેષાં પ્રત્યુચ્ચારણમન્યત્વેનાશક્યસંગતિગ્રહત્વાત્, અગૃહીતસંગતેશ્ચ વાચકત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિ ચૈતે પ્રત્યેકં વા વાક્યાર્થમભિદધીરન્ મિલિતા વા ।
ન તાવત્પ્રત્યેકમ્, એકવર્ણોચ્ચારણાનન્તરમર્થપ્રત્યયાદર્શનાત્, વર્ણાન્તરોચ્ચારણાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
નાપ મિલિતાઃ, તેષામેકવક્તૃપ્રયુજ્યમાનાનં રૂપતો વ્યક્તિતો વા પ્રતિક્ષણમપવર્ગિણાં મિથઃ સાહિત્યસંભવાભાવાત્ ।
નચ પ્રત્યેકસમુદાયાભ્યામન્યઃ પ્રકારઃ સંભવતિ ।
નચ સ્વરૂપસાહિત્યાભાવે ઽપિ વર્ણાનામાગ્નેયાદીનામિવ સંસ્કારદ્વારકમસ્તિ સાહિત્યમિતિ સાંપ્રતં, વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
કો નુ ખલ્વયં સંસ્કારો ઽભિમતઃ, કિમપૂર્વમાગ્નેયાદિજન્યમિવ, કિંવા ભાવનાપરનામા સ્મૃતિપ્રસવબીજમ્ ।
ન તાવત્પ્રથમઃ કલ્પઃ ।
નહિ શબ્દઃ સ્વરૂપતો ઽઙ્ગતો વાવિદિતો ઽવિદિતસંગતિરર્થધીહેતુરિન્દ્રિયવત્ ।
ઉચ્ચરિતસ્ય બધિરેણાગૃહીતસ્ય ગૃહીતસ્ય વાગૃહીતસંગતેરપ્રત્યાયકત્વાત્ ।
તસ્માદ્વિદિતો વિદિતસંગતિર્વિદિતસમસ્તજ્ઞાપનાઙ્ગશ્ચ શબ્દો ધૂમાદિવત્પ્રત્યાયકો ઽભ્યુપેયઃ ।
તથાચાપૂર્વાભિધાનો ઽસ્ય સંસ્કારઃ પ્રત્યાયનાઙ્ગમિત્યર્થપ્રત્યયાત્પ્રાગ્વગન્તવ્યઃ ।
નચ તદા તસ્યાવગમોપાયો ઽસ્તિ ।
અર્થપ્રત્યયાત્તુ તદવગમં સમર્થયમાનો દુરુત્તરમિતરેતરાશ્રયમાવિશતિ, સંસ્કારવસાયાદર્થપ્રત્યયઃ, તતશ્ચ તદવસાય ઇતિ ।
ભાવનાભિધાનસ્તુ સંસ્કારઃ સ્મૃતિપ્રસવસામર્થ્યમાત્મનઃ ।
નચ તદેવાર્થપ્રત્યયપ્રસવસામર્થ્યમપિ ભવિતુમર્હતિ ।
નાપિ તસ્યૈવ સામર્થ્યસ્ય સામર્થ્યાવન્તરમ્ ।
નહિ યૈવ બહ્નેર્દહનશક્તિઃ સૈવ તસ્ય પ્રકાશનશક્તિઃ ।
નાપિ દહનશક્તેઃ પ્રકાશનશક્તિઃ.અપિચ વ્યુત્ક્રમેણોચ્ચરિતેભ્યો વર્ણેભ્યઃ સૈવાસ્તિ સ્મૃતિબીજં વાસનેત્યર્થપ્રત્યયઃ પ્રસજ્યેત ।
ન ચાસ્તિ ।
તસ્માન્ન કથઞ્ચિદપિ વર્ણા અર્થવીહેતવઃ ।
નાપિ તદતિરિક્તઃ સ્ફોટાત્મા ।
તસ્યાનુભવાનારોહાત્ ।
અર્થધિયસ્તુ કાર્યાત્તદવગમે પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગ ઇત્યુક્તપ્રાયમ્ ।
સત્તામાત્રેણ તુ તસ્ય નિત્યસ્યાર્થધીહેતુભાવે સર્વદાર્થપ્રત્યયોત્પાદપ્રસઙ્ગઃ, નિરપેક્ષસ્ય હેતોઃ સદાતનત્વાત્ ।
તસ્માદ્વાચકાચ્છબ્દાદ્વાચ્યોત્પાદ ઇત્યનુપપન્નમિતિ ।
અત્રાચાર્યદેશીય આહ #-સ્ફોટમિત્યાહેતિ# ।
મૃષ્યામહે ન વર્ણાઃ પ્રત્યાયકા ઇતિ ।
ન સ્ફોટ ઇતિ તુ ન મૃષ્યામઃ ।
તદનુભવાનન્તરં વિદિતસંગતેરર્થધીસમુત્પાદાત્ ।
નચ વર્ણાતિરિક્તસ્ય તસ્યાનુભાવો નાસ્તિ ।
ગૌરિત્યેકં પદં, ગામાનય શુક્લમિત્યેકં વાક્યગિતિ નાનાવર્ણપદાતિરિક્તૈકપદવાક્યાવગતેઃ સર્વજનીનત્વાત્ ।
ન ચાયમસીતિ બાધકે એકપદવાક્યાનુભવઃ શક્યો મિથ્યેતિવક્તુમ્ ।
નાપ્યૌપાધિકઃ ।
ઉપાધિઃ ખલ્વેકધીગ્રાહ્યતા વા સ્યાત્, એકાર્થધીહેતુતા વા ।
ન તાવદેકધીગોચરાણાં ધવસ્વદિરપલાશાનામેકનિર્ભાસઃ પ્રત્યયઃ સમસ્તિ ।
તથા સતિ ધવસ્વદિરપલાશા ઇતિ ન જાતુ સ્યાત્ ।
નાપ્યેકાર્થધીહેતુતા ।
તદ્ધેતુત્વસ્ય વર્ણેષુ વ્યાસેધાત્ ।
તદ્ધેતુત્વેન તુ સાહિત્યકલ્પને ઽન્યોન્યાશ્રયપ્રસઙ્ગઃ ।
સાહિત્યાત્તદ્ધેતુત્વં તદ્ધેતુત્વાચ્ચ સાહિત્યમિતિ ।
તસ્માદયમબાધિતો ઽનુપાધિશ્ચ પદવાક્યગોચર એકનિર્ભાસાનુભાવો વર્ણાતિરિક્તં વાચકમેકમવલમ્બેન સ સ્ફોટ ઇતિ તં ચ ધ્વનયઃ પ્રત્યેકં વ્યઞ્જયન્તો ઽપિ ન દ્રાગિત્વેવ વિશદયન્તિ, યેન દ્રાગાર્થધીઃ સ્યાત્ ।
અપિ તુ રત્નતત્ત્વજ્ઞાનવદ્યથાસ્વં દ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચષડ્દર્શનજનિતસંસ્કારપરિપાકસચિવચેતોલબ્ધજન્મનિ ચરમે ચેતસિ ચકાસ્તિ વિશદં પદવાક્યતત્ત્વમિતિ પ્રાગનુત્પન્નાયાસ્તદનન્તરમર્થધિય ઉદય ઇતિ નોત્તરેષામાનર્થક્યં ધ્વનીનામ્ ।
નાપિ પ્રાચાં, તદભાવે તજ્જનિતસંસ્કારતત્પરિપાકાભાવેનાનુગ્રહાબાવાત્ ।
અન્ત્યસ્ય ચેતસઃ કેવલસ્યાજનકત્વાત્ ।
નચ પદપ્રત્યયવત્,
પ્રત્યેકમવ્યક્તામર્થધિયમાધાસ્યન્તિ પ્રાઞ્ચો વર્ણાઃ, ચરમસ્તુ તત્સચિવઃ સ્ફુટતરામિતિ યુક્તમ્ ।
વ્યક્તાવ્યક્તાવભાસિતાયાઃ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનનિયમાત્ ।
સ્ફોટજ્ઞાનસ્ય ચ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
અર્થધિયસ્ત્વપ્રત્યક્ષાયા માનાન્તરજન્મનો વ્યક્ત એવોપજનો ન વા સ્યાન્ન પુનરસ્ફુટ ઇતિ ન સમઃ સમાધિઃ ।
તસ્માન્નિત્યઃ સ્ફોટ એવ વાચકો ન વર્ણા ઇતિ ।
તદેતદાચાર્યદેશીયમતં સ્વમતમુપપાદયન્નપાકરોતિ- #વર્ણા એવ તુ ન શબ્દ ઇતિ# ।
એવં હિ વર્ણાતિરિક્તઃ સ્ફોટો ઽબ્યુપેયેત, યદિ વર્ણાનાં વાચકત્વં ન સંભવેત્, સ ચાનુભવપદ્ધતિમધ્યાસીત ।
દ્વિધી ચ વાચકત્વં વર્ણાનાં, ક્ષણિકત્વેનાશક્યસંગતિગ્રહત્વાદ્વા વ્યસ્તસમસ્તપ્રકારદ્વયાભાવાદ્વા ।
ન તાવત્પ્રથમઃ કલ્પઃ ।
વર્ણાનાં ક્ષણકત્વે માનાભાવાત્ ।
નનુ વર્ણાનાં પ્રત્યુચ્ચારણમન્યત્વં સર્વજનપ્રસિદ્ધમ્ ।
ન ।
પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ ।
ન ચાસત્યપ્યેકત્વે જ્વાલાદિવત્સાદૃશ્યનિબન્ધનમેતત્, પ્રત્યભિજ્ઞાનમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
સાદૃશ્યનિબન્ધનત્વમસ્ય બલવ્દબાધકોપનિપાતાદ્વાસ્થીયેત, ક્કચિજ્જ્વાલાદૌ વ્યભિચારદર્શનાદ્વા ।

તત્ર ક્કચિદ્વ્યભિચારદર્શનેન તદુત્પ્રેક્ષાયામુચ્યતે વૃદ્ધેઃ સ્વતઃપ્રામાણ્.વાદિભિઃ-ઽઉત્પ્રેક્ષેત હિ યો મોહાદજ્ઞાતમપિ બાધનમ્ ।
સ સર્વવ્યવહારેષુ સંશયાત્મા ક્ષયં વ્રજેત્ ॥
ઽ ઇતિ ।
પ્રપઞ્ચિતં ચૈતદસ્માભિર્ન્યાયકણિકાયામ્ ।
ન ચેદં પ્રત્યભિજ્ઞાનં ગત્વાદિજાતિવિષયં ન ગાદિવ્યક્તિવિષયં, તાસાં પ્રતિનરં ભેદોપલમ્ભાદત એવ શબ્દબેદોપલમ્ભાદ્વાક્તૃભેદ ઉન્નીયતે ઽસોમશર્માધીતે ન વિષ્ણુશર્માઽ ઇતિ યુક્તમ્ ।
યતો બહુષુ ગકારમુચ્ચારયત્સુ નિપુણમનુભવઃ પરીક્ષ્યતામ્ ।
યથા કાલક્ષીં ચ સ્વસ્તિમતીં ચેક્ષમાણસ્ય વ્યક્તિભેદપ્રથાયાં સત્યામેવ તદનુગતમેકં સામાન્યં પ્રથતે, તથા કિં ગકારાદિષુ ભેદેન પ્રથમાનેષ્વેવ ગત્વમેકં તદનુગતં ચકાસ્તિ, કિંવા યથા ગોત્વમાજાનત એકં ભિન્નદેશપરિમાણસંસ્થાનવ્યક્ત્યુપધાનભેદાદ્ભિન્નદેશમિવાલ્પમિવ મહદિવ દીર્ઘમિવ વામનમિવ તથાગવ્યક્તિરાજાનત એકાપિ વ્યઞ્જકભેદાત્તધર્માનુપાતિનીવ પ્રથત ઇતિ ભવન્ત એવ વિદાઙ્કુર્વન્તુ ।
તત્ર હવ્યક્તિભેદમઙ્ગીકૃત્યાપિ યો ગત્વસ્યૈકસ્ય પરોપધાનભેદકલ્પનાપ્રયાસઃ સ વરં ગવ્યક્તાવેવાસ્તુ કિમન્તર્ગડુના ગત્વેનાભ્યુપેતેન ।
યથાહુઃ-ઽતેન યત્પ્રાર્ત્યતે જાતેસ્તદ્વર્ણાદેવ લપ્સ્યતે ।
વ્યક્તિલભ્યં તુ નાદેભ્ય ઇતિ ગત્વાદિધીર્વૃથાઃ ॥
ઽ નચ સ્વસ્તિન્ત્યાદિવત્ ગવ્યક્તિભેદપ્રત્યયઃ સ્ફુટઃ પ્રત્યુચ્ચરણમસ્તિ ।
તથા સતિ દશ ગકરાનુદચારયચ્ચૈત્ર ઇતિ હિ પ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
ન સ્યાદ્દશકૃત્વ ઉદચારયદ્ગકારમિતિ ।
ન ચૈષ જાત્યભિપ્રાયો ઽભ્યાસો યથા શતકૃત્વસ્તિત્તિરીનુપાયુઙ્ક્ત દેવદત્ત ઇતિ ।
અત્ર હિ સોરસ્તાડં ક્રન્દતો ઽપિ ગકારાદિવ્યક્તૌ લોકસ્યોચ્ચારણાભ્યાસપ્રત્યયસ્ય વિનિર્વૃત્તિઃ ।
ચોદકઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનબાધકમુત્થાપયતિં- #કથં હ્યેકસ્મિન્કાલે બહૂનામુચ્ચારયતામિતિ# ।
યત્ યુગપદ્વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગવત્ તત્ નાન્, યથા ગવાશ્વાદિર્દ્વિશફૈકશફકેશરગલકમ્બલાદિમાન્ ।
યુગપદુદાત્તાનુદાત્તાદિવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગવાંશ્ચાયં વર્ણઃ ।
તસ્માન્નાના ભવિતુમર્હતિ ।
ન ચોદાત્તાદયો વ્યઞ્જકધર્માઃ, ન વર્ણધર્મા ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
વ્યઞ્જકા હ્યસ્ય વાયવઃ ।
તેષામશ્રવણત્વે કથં તદ્ધર્માઃ શ્રાવણાઃ સ્યુઃ ।
ઇદં તાવદત્ર વક્તવ્યમ્ ।
નહિ ગુણગોચરમિન્દ્રિયં ગુણિનમપિ ગોચરયતિ, મા ભૂવન્ ઘ્રાણરસનશ્રોત્રાણાં ગન્ધરસશબ્દગોચરાણાં તદ્વન્તઃ પૃથિવ્યુદકાકાશા ગોચરાઃ ।
એવં ચ મા નામ ભૂદ્વાયુગોચરં શ્રોત્રમ્, તદ્ગુણાંસ્તૂદાત્તાદીન્ ગોચરયિષ્યતિ ।
તે ચ શબ્દસંસર્ગગ્રહાત્ શબ્દધર્મત્વેનાધ્યવસીયન્તે ।
નચ શબ્દસ્ય પ્રત્યબિજ્ઞાનાવધૃતૈકત્વસ્ય સ્વરૂપત ઉદાત્તાદયો ધર્માઃ પરસ્પરવિરોધિનો ઽપર્યાયેણ સંભવન્તિ. તસ્માદ્યથા મુખસ્યૈકસ્ય મણિકૃપાણદર્પણાદ્યુપધાનવશાન્નાનાદેશપરિમાણસંસ્થાનભેદવિભ્રમઃ, એવમેકસ્યાપિ વર્ણસ્ય વ્યઞ્જકધ્વનિનિબન્ધનો ઽયં વિરુદ્ધનાનાધર્મસંસર્ગવિભ્રમઃ, ન તુ ભાવિકો નાનાધર્મસંસર્ગ ઇતિ સ્થિતે ઽભ્યુપેત્ય પરિહારમાહ ભાષ્યકારઃ- #અથવા ધ્વનિકૃત ઇતિ# ।
અથવેતિ પૂર્વપક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
ભવેતાં નામ ગુણગુણિનાવેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યૌ, તથાપ્યદોષઃ ।
ધ્વનીનામપિ શબ્દવચ્છ્રાવણત્વાત્ ।
ધ્વનિસ્વરૂપં પ્રશ્નપૂર્વકં વર્ણેભ્યો નિષ્કર્ષયતિ #-કઃ પુનરયમિતિ# ।
ન ચાયમનિર્ધારિતવિશેષવર્ણત્વસામાન્યમાત્રપ્રત્યયો ન તુ વર્ણાતિરિક્તદભિવ્યઞ્જકધ્વનિપ્રત્યય ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
તસ્યાનુનાસિકત્વાદિભેદભિન્નસ્ય ગાદિવ્યક્તિવત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવાત્, અપ્રત્યભિજ્ઞાયમાનસ્ય ચૈકત્વાભાવેન સામાન્યભાવાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદવર્ણાત્મકો વૈષ શબ્દઃ, શબ્દાતિરિક્તો વા ધ્વનિઃ, શબ્દવ્ઞ્જકઃ શ્રાવણો ઽભ્યુપેયઃ ઉભયથાપિ ચાક્ષુ વ્યઞ્જનેષુ ચ તત્તદ્ધ્વનિભેદોપધાનેનાનુનાસિકત્વાદયો ઽવગમ્યમાનાસ્તદ્ધર્મા એવ શબ્દે પ્રતીયન્તે ન તુ સ્વતઃ શબ્દસ્ય ધર્માઃ ।
તથા ચ યેષામનુનાસિકત્વાદયો ધર્માઃ પરસ્પરવિરુદ્ધા ભાસન્તે ભવતુ તેષાં ધ્વનીનામનિત્યતા ।
નહિ તેષુ પ્રત્યભિજ્ઞાનમસ્તિ ।
યેષુ તુ વર્ણેષુ પ્રત્યભિજ્ઞાનં ન તેષામનુનાસિકત્વાદયો ધર્મા ઇતિ નાનિત્યાઃ ।
#એવં ચ સતિ#
#સાલમ્બના ઇતિ# ।
યદ્યેષ પરસ્યાગ્રહો ધર્મિણ્યગૃહ્યમાણે તદ્ધર્મા ન શક્યા ગ્રહીતુમિતિ, એવં નામાસ્તુ તથા તુષ્યતુ પરઃ ।
તથાપ્યદોષ ઇત્યર્થઃ ।
તદનેન પ્રબન્ધેન ક્ષણિકત્વેન વર્ણાનામશક્યસંગતિગ્રહતયા યદવાચકત્વમાપાદિતં વર્ણાનાં તદપાકૃતમ્ ।
વ્યસ્તસમસ્તપ્રકારદ્વયાસંભવેન તુ યદાસઞ્જિતં તન્નિરાચિકીર્ષુરાહ- #વર્ણેભ્યશ્ચાર્થપ્રતેરિતિ# ।
કલ્પનામમૃષ્યમાણ એકદેશ્યાહ- #ન કલ્પયામીતિ# ।
નિરાકરોતિ- #ન ।
અસ્યા અપિ બુદ્ધેરિતિ# ।
નિરૂપયતુ તાવદ્ગૌરિત્યેકં પદમિતિ ધિયમાયુષ્માન્ ।
કિમિયં પૂર્વાનુભૂતાન્ગકારાદીનેવ સામસ્ત્યેનાવગાહતે કિંવા ગકારાદ્યતિરિક્તં, ગવયમિવ વરાહાદિભ્યો વિલક્ષણમ્ ।
યદિ ગકારાદિવિલક્ષણમવભાસયેત્, ગકારાદિરૂષિતઃ પ્રત્યયો ન સ્યાત્ ।
નહિ વરાહધીર્મહિષરૂષિતં વરાહમવગાહતે ।
પદતત્ત્વમેકં પ્રત્યેકમભિવ્યઞ્જયન્તો ધ્વનયઃ પ્રયત્નભેદભિન્નાસ્તુલ્યસ્થાનકરણનિષ્પાદ્યતયાન્યોન્યવિસદૃશતત્તત્પદવ્યઞ્જકધ્વનિસાદૃશ્યેન સ્વવ્યઞ્જનીયસ્યૈકસ્ય પદતત્ત્વસ્ય મિથો વિસદૃશાનેકપદસાદૃશ્યાન્યાપાદયન્તઃ સાદૃશ્યોપધાનભેદાદેકમપ્યભાગમપિ નાનેવ ભાગવદિવ ભાસયન્તિ, મુખ્યમિવૈકં નિયતવર્ણપરિમાણસ્થાનસંશ્તાનભેદમપિ મણિકૃપાણદર્પણાદયો ઽનેકવર્ણપરિમાણસંસ્થાનભેદમ્ ।
એવં ચ કલ્પિતા એવાસ્ય ભાગા વર્ણા ઇતિ ચેત્, તત્કિમિદાનીં વર્ણભેદાનસત્યપિ બાધકે મિથ્યેતિ વક્તુમધ્યવસિતો ઽસિ ।
એકધીરેવ નાનાત્વસ્ય બિકેતિ ચેત્, હન્તાસ્યાં નાના વર્ણાઃ પ્રથન્ત ઇતિ નાનાત્વાવભાસ એકૈકત્વં કસ્માન્ન બાધતે ।
અથવા વનસેનાદિબુદ્ધિવદેકત્વનાનાત્વે ન વિરુદ્ધે ।
નો ખલુ સેનાવનબુદ્ધી ગજપદાતિતુરગાદીનાં ચમ્પકાશોકકિંશુકાદીનાં ચ ભેદમપબાધમાને ઉદીયેતે, અપિ તુ ભિન્નાનામેવ સતાં કેનચિદેકેનોપાધિનાવચ્છિન્નાનામેકત્વામાપાદયતઃ ।
નચ પુરોપાધિકેનૈકત્વેન સ્વભાવિકં નાનાત્વં વિરુધ્યતે ।
નહ્યૌપચારિકમગ્નિત્વં માણવકસ્ય સ્વાભાવિકનરત્વવિરોધિ ।
તસ્માત્પ્રત્યેકવર્ણાનુભવજતિતભાવનાનિચયલબ્ધજન્મનિ નિખિલવર્ણાવગાહિનિ સ્મૃતિજ્ઞાન એકસ્મિન્ભાસમાનાનાં વર્ણાનાં તદેકવિજ્ઞાનવિષયતયા વૈકાર્થધીહેતુતયા વૈકત્વમૌપચારિકમવગન્તવ્યમ્ ।
ન ચૈકાર્થધીહેતુત્વેનૈકત્વમેકત્વેન ચૈકાર્થધીહેતુભાવ ઇતિ પરસ્પરાશ્રયમ્ ।
નહ્યર્થપ્રત્યયાત્પૂર્વમેતાવન્તો વર્ણા એકસ્મૃતિસમારોહિણો ન પ્રથન્તે ।
ન ચ તત્પ્રથનાનન્તરં વૃદ્ધસ્યાર્થધીર્નોન્નીયતે, તદુન્નયનાચ્ચ તેષામેકાર્થધિયં પ્રતિ કારકત્વમેકમવગમ્યૈકપદત્વાધ્યસાનમિતિ નાન્યોન્યાશ્રયમ્ ।
ન ચૈકસ્મૃતિસમારોહિણાં ક્રમાક્રમવિપરીતક્રમપ્રયુક્તાનામભેદો વર્ણાનામિતિ યથાકથઞ્ચિત્પ્રયુક્તેભ્ય એતેભ્યોર્ઽથપ્રત્યયપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્ ।

ઉક્તં હિ-ઽયાવન્તો યાદૃશા યે ચ પદાર્થપ્રતિપાદને ।
વર્ણાઃ પ્રજ્ઞાતસામર્થ્યસ્તે તથૈવાવબોધકાઃ ॥
ઽ ઇતિ ।
નનુ પઙ્ક્તિબુદ્ધાવેકસ્યામક્રમાયામપિ વાસ્તવી શાલાદીનામસ્તિ પઙ્ગિરિતિ તથૈવ પ્રથા યુક્તા, નચ તથેહ વર્ણાનાં નિત્યાનાં વિભૂનાં ચાસ્તિ વાસ્તવઃ ક્રમઃ, પ્રત્યયોપાધિસ્તુ ભવેત્, સચૈક ઇતિ, કુતસ્ત્યઃ ક્રમ એષામિતિ ચેત્, ।
ન એકસ્યામપિ સ્મૃતૌ વર્ણરૂપવત્ક્રમવત્પૂર્વાનુભૂતતાપરામર્શાત્ ।
તથાહિ-જારારાજેતિ પદયોઃ પ્રથયન્ત્યોઃ સ્મૃતિધિયોસ્તત્ત્વે ઽપિ વર્ણાનાં ક્રમભેદાત્પદભેદઃ સ્ફુટતરં ચકાસ્તિ ।
તથાચ નાક્રમવિપરીતક્રમપ્રયુક્તાનામવિશેષઃ સ્મૃતિબુદ્ધાવેકસ્યાં વર્ણાનાં ક્રમપ્રયુક્તાનામ્ ।
યથાહુઃ-ઽપદાવધારણોપાયાન્બહૂનિચ્છન્તિ સૂરયઃ ।
ક્રમન્યૂનાતિરિક્તત્વસ્વરવાક્યશ્રુતિસ્મૃતિઃ ॥
ઽ ઇતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
દિઙ્માત્રમત્ર સૂચિતં, વિસ્તરસ્તુ તત્ત્વબિન્દાવવગન્તવ્ય ઇતિ ।
અલં વા નૈયાયિકૈર્વિવાદેન ।
સન્ત્વનિત્યા એવ વર્ણાસ્તથાપિ ગત્વાદ્યવચ્છેદેનૈવ સંગતિગ્રહો ઽવનાદિશ્ચ વ્યવહારઃ સેત્સ્યતીત્યાહ- #અથાપિ નામેતિ#

1.3.8.29.
#અત એવ ચ નિત્યત્વમ્# ।
નનુ પ્રાચ્યામેવ મીમાંસાયાં વેદસ્ય નિત્યત્વં સિદ્ધં તત્કિં પુનઃ સાધ્યત ઇત્યત આહ- #સ્વતન્ત્રસ્ય કર્તુરસ્મરણાદેવ હિ સ્થિતે વેદસ્ય નિત્યત્વ ઇતિ# ।
નહ્યનિત્યાજ્જગદુત્પત્તુમર્હતિ, તસ્યાપ્યુત્પત્તિમત્ત્વેન સાપેક્ષત્વાત્ ।
તસ્માન્નિત્યો વેદઃ જગદુત્પત્તિહેતુત્વાત્, ઈશ્વરવદિતિ સિદ્ધમેવ નિત્યત્વમનેન દૃઢીકૃતમ્ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

1.3.8.30.
#સમાનનામરૂપત્વાચ્ચાવૃત્તાવપ્યવિરોધો દર્શનાત્સ્મૃતેશ્ચ# ।
શઙ્કાપદોત્તરત્વાત્સૂત્રસ્ય પઠતિ- #અથાપિ સ્યાદિતિ# ।
અભિધાનાભિધેયાવિચ્છેદે હિ સંબન્ધનિત્યત્વં ભવેત્ ।
એવમધ્યાયપકાધ્યેતૃપરંપરાવિચ્છેદે વેદસ્ય નિત્યત્વં સ્યાત્ ।
નિરન્વયસ્ય તુ જગતઃ પ્રવિલયે ઽત્યન્તાસતશ્ચાપૂર્વસ્યોત્પાદે ઽભિધાનાભિધેયાવત્યન્તમુચ્છિન્નાવિતિ કિમાશ્રયઃ સંબન્ધઃ સ્યાત્ ।
અધ્યાપકાધ્યેતૃસંતાનવિચ્છેદે ચ કિમાશ્રયો વેદઃ સ્યાત્ ।
નચ જીવાસ્તદ્વાસનાવાસિતઃ સન્તીતિ વાચ્યમ્ ।
અન્તઃકરણાદ્યુપાધિકલ્પિતા હિ તે તદ્વિચ્છેદે ન સ્થાતુમર્હન્તિ ।
નચ બ્રહ્મણસ્તદ્વાસના, તસ્ય વિદ્યાત્મનઃ શુદ્ધસ્વભાવસ્ય તદયોગાત્ ।
બ્રહ્મણશ્ચ સૃષ્ટ્યાદાવન્તઃકરણાનિ તદવચ્છિન્નાશ્છ જીવાઃ પ્રાદુર્ભવન્તો નપૂર્વકર્માવિદ્યાવાસનાવન્તો ભવિતુમર્હન્તિ, અપૂર્વત્વાત્ ।
તસ્માદ્વિરુદ્ધમિદં શબ્દાર્થસંબન્ધવેદનિત્યત્વં સૃષ્ટિપ્રલયાભ્યુપગમેનેતિ ।
અભિધાતૃગ્રહણેનાધ્યાપકાધ્યેતારાવુક્તૌ ।
શઙ્કાં નિરાકર્તું સૂત્રમવતારયતિ- #તત્રેદમભિધીયતે સમાનનામરૂપત્વાદિતિ# ।
યદ્યપિ મહાપ્રલયસમયે નાન્તઃકરણાદયઃ સમુદાચરદ્વૃત્તયઃ સન્તિ તથાપિ સ્વકારણે ઽનિર્વાચ્યાયામવિદ્યાયાં લીનાઃ સૂક્ષ્મેણ શક્તિરૂપેણ કર્મવિક્ષેપકાવિદ્યાવાસનાભિઃ મહાવતિષ્ઠન્ત એવ ।
તથા ચ સ્મૃતિઃ-ઽઆસીદિદં તમોભૂતમપ્રજ્ઞાતમલક્ષણમ્ ।
અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં પ્રસુપ્તમિવ સર્વઃ ॥
ઽ ઇતિ ।
તે ચાવધૈં પ્રાપ્ય પરમેશ્વરેચ્છાપ્રચોદિતા યથા કૂર્મદેહે નિલીનાન્યઙ્ગાનિ તતો નિઃસરન્તિ, યથા વા વર્ષાપાયે પ્રાપ્તમૃદ્ભાવાનિ મણ્ડૂકશરીરાણિ તદ્વાસનાવાસિતતયા ઘનઘનાઘનાસારાવસેકસુહિતાનિ પુનર્મણ્ડૂકદેહભાવમનુભવન્તિ, તથા પૂર્વવાસનાવશાત્પૂર્વસમાનનામરૂપાણ્યુત્પદ્યન્તે ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપીશ્વરાત્પ્રભવઃ સંસારમણ્ડલસ્ય, તથાપીશ્વરઃ પ્રાણભૃત્કર્માવિદ્યાસહકારી તદનુરૂપમેવ સૃજતિ ।
નચ સર્ગપ્રલયપ્રવાહસ્યાનાદિતામન્તરેણૈતદુપપદ્યત ઇતિ સર્ગપ્રલયાબ્યુપગંમે ઽપિ સંસારાનાદિતા ન વિરુધ્યત ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્- #ઉપપદ્યતે ચાપ્યુપલભ્યતે ચ# ।
આગમત ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવત્વનાદિતા સંસારસ્ય, તથાપિ મહાપ્રલયાન્તરિતે કુતઃ સ્મરણં વેદાનામિત્યત આહ- #અનાદૌ ચ સંસારે યથા સ્વાપપ્રબોધયોરિતિ# ।
યદ્યપિપ્રાણામાત્રાવશેષતાતન્નિઃ શેષયે સુષુપ્તપ્રલયાવસ્થયોર્વિશેષઃ, તથાપિ કર્મવિક્ષેપસંસ્કારસહિતલયલક્ષણા વિદ્યાવશેષતાસામ્યેન સ્વાપપ્રલયાવસ્થયારભેદ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ નાપર્યાયેણ સર્વેષાં સુષુપ્તાવસ્થા, કેષાઞ્ચિત્તદા પ્રબોધાત્, તેભ્યસ્ય સુપ્તોત્થિતાનાં ગ્રહણસંભવાત્, પ્રાયણકાલવિપ્રકર્ષયોશ્ચ વાસનોચ્છેદકારણયોરભાવેન સત્યાં વાસનાયાં સ્મરણોપપત્તેઃ શબ્દાર્થસંબન્ધવેદવ્યહારાનુચ્છેદો યુજ્યતે ।
મહાપ્રલયસ્ત્વપર્યાયેણ પ્રાણભૃન્માત્રવતર્તી, પ્રાયણકાલવિપ્રકર્ષૌ ચ તત્ર સંસ્કારમાત્રોચ્છેદહેતૂ સ્ત ઇતિ કુતઃ સુષુપ્તવત્પૂર્વપ્રબોધવ્યવહારવદુત્તપ્રબોધવ્યવહાર ઇતિ ચોદયતિ- #સ્યાદેતત્ ।
સ્વાપ ઇતિ# ।
પરિહરતિ- #નૈષ દોષઃ ।
સત્યપિ વ્યવહારોચ્છેનીતિ# ।
અયમભિસંધિઃ-ન તાવત્પ્રાયણકાલવિપ્રકર્ષૌ સર્વસંસ્કારોચ્છેદકૌ, પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધાજ્જાતસ્ય હર્ષભયશોકસંપ્રતિપત્તેરનુપપત્તેઃ ।
મનુષ્યજન્મવાસનાનાં ચાનેકજાત્યન્તરસહસ્રવ્યવહિતાનાં પુનર્મનુષ્યજાતિસંવર્તકેન કર્મણાભિવ્યક્ત્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માન્નિકૃષ્ટધિયામપિ યત્ર સત્યપિ પ્રાયણકાલવિપ્રકર્ષાદૌ પૂર્વવાસનાનુવૃત્તિઃ, તત્ર કૈવ કથા પરમેશ્વરાનુગ્રહેણ ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યાતિશયસંપન્નાનાં હિરણ્યગર્ભપ્રભૃતીનાં મહાધિયામ્ ।
યથાવા આ ચ મનુષ્યેભ્ય આ ચ કૃમિભ્યો જ્ઞાનાદીનામનુભૂયતે નિકર્ષઃ, એવમા મનુષ્યેભ્ય એવ આ ચ ભગવતો હિરણ્યગર્ભજ્જ્ઞાનાદીનાં પ્રકર્ષે ઽપિ સંભાવ્તે ।
તથાચ તદભિવદન્તો વેદસ્મૃતિવાદાઃ પ્રામાણ્યમપ્રત્યૂહમશ્રુવતે ।
એવં ચાત્રભવતાં હિરણ્યગર્ભાદીનાં પરમેશ્વરાનુગૃહીતાનામુપપદ્યતે કલ્પાન્તરસંબન્ધિનિખિલવ્યવહારાનુસંધાનમિતિ ।
સુગમમન્યત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અસ્તુ કલ્પનાન્તરવ્યવહારાનુસંધાનં તેષામ્ ।
અસ્યાં તુ સૃષ્ટાવન્ય એવ દેશઃ, અન્ય એવ ચૈષામર્થાઃ, અન્ય એવ વર્ણાશ્રમાઃ, ધર્માચ્ચાનર્થોર્ઽથશ્ચાધર્માત્, અનર્થશ્ચેપ્સિતોર્ઽથશ્ચાનીપ્સિતઃ અપૂર્વત્વાત્સર્ગસ્ય ।
તસ્માત્કૃતમત્ર કલ્પાન્તરવ્યવહારાનુસંધાનેન, અત્કિઞ્ચિત્કરત્વાત્ ।
તથાચ પૂર્વવ્યવહારોચ્છેદાચ્છબ્દાર્થસંબન્ધશ્ચ વેદશ્ચાનિત્યૌ પ્રસજ્યેયાતામિત્યત આહ- #પ્રાણિનાં ચ સુખપ્રાપ્તય ઇતિ# ।
યથાવસ્તુસ્વભાવસામર્થ્યં હિ સર્ગઃ પ્રવર્તતે, નતુ સ્વભાવસામર્થ્યમન્યથયિતુમર્હતિ ।
નહિ જાતુ સુખં તત્ત્વેન જિહાસ્યતે, દુઃખં ચોપાદિત્સ્યતે ।
નચ જાતુ ધર્માધર્મયોઃ સામર્થ્યાવિપર્યયો ભવતિ ।
નહિ મૃત્પિણ્ડાત્પટઃ, ઘટશ્ચ તન્તુભ્યો જાયતે ।
તથા સતિ વસ્તુસામર્થ્યનિયમાભાવાત્સર્વં સર્વસ્માદ્ભવેદિતિ પિપાસુરપિ દહનમાહૃત્ય પિપાસામુપશમયેત્, શીતાર્તો વા તોયમાહૃત્ય શીતાર્તિમિતિ ।
તેન સૃષ્ટ્યન્તરે ઽપિ બ્રહ્મહત્યાદિરનર્થહેતુરેવાર્થહેતુશ્ચ યાગાદિરિત્યાનુપૂર્વ્યં સિદ્ધમ્ ।
એવં ય એવ વેદા અસ્મિન્કલ્પે ત એવ કલ્પાન્તરે, ત એવ ચૈષામર્થા ત એવ ચ વર્ણાશ્રમાઃ ।
દૃષ્ટસાધર્મ્યસંભવે તદ્વૈધર્મકલ્પનમનુમાનાગમવિરુદ્ધમ્ ।
ઽઆગમાશ્ચેહ ભૂયાંસો ભાષ્યકારેણ દર્શિતાઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાખ્યાસ્તદ્વ્યાકોપો ઽન્યથા ભવેત્ ॥
ઽ તસ્માત્સુષ્ટૂક્તમ્- #સમાનનામરૂપત્વાચ્ચાવૃત્તાવપ્યવિરોધ ઇતિ# ।
ઽઅગ્નિર્વા અકામયતઽ ઇતિ ।
ભાવિનાં વૃત્તિમાશ્રિત્ય યજમાન એવાગ્નિરુચ્યતે ।
નહ્યગ્નેર્દેવતાન્તરમગ્નિરસ્તિ

1.3.8.31.
#મધ્વાદિષ્વસંભવાદનધિકારં જૈમિનિઃ# ।
બ્રહ્મવિદ્યાસ્વધિકારં દેવર્ષીણાં બ્રૂવાણઃ પ્રષ્ટવ્યો જાયતે, કિં સર્વાસુ બ્રહ્મવિદ્યા સ્વવિશેષેણ સર્વેષાં કિંવા કાસુચિદેવ કેષાઞ્ચિત્ ।
યદ્યવિશેષેણ સર્વાસુ, તતો મધ્વાદિવિદ્યાસ્વસંભવઃ ।
#કથમ્ ।
અસૌ વા આદિત્યો દેવમધ્વિત્યત્ર હિ મનુષ્યા આદિત્યં મધ્વધ્યાસેનોપાસીરન્# ।
ઉપાસ્યોપાસકભાવો હિ ભેદાધિષ્ઠાનો ન સ્વાત્મન્યાદિત્યસ્ય દેવતાયાઃ સંભવતિ ।
ન ચાદિત્યાન્તરમસ્તિ ।
પ્રાચામાદિત્યાનામસ્મિન્કલ્પે ક્ષીણાધિકારત્વાત્ ।
#પુનશ્ચાદિત્યવ્યપાશ્રયાણિ પઞ્ચ રોહિતાદીન્યુપક્રમ્યેતિ# ।
અયમર્થઃ-ઽઅસૌ વા આદિત્યો દેવમધુઽ ઇતિ દેવાનાં મોદહેતુત્વાન્મધ્વિવ મધુ ।
ભ્રામરમધુસારૂપ્યમાહાસ્ય શ્રુતિઃ-ઽતસ્ય મધુનો દ્યૌરેવ તિરશ્ચીનવંશઃ ।
અન્તરિક્ષં મધ્વપૂપઃ ।
આદિત્યસ્ય હિ મધુનો ઽપૂપઃ પટલમન્તરિક્ષમાકાશં, તત્રાવસ્થાનાત્ ।
યાનિ ચ સોમાજ્યપયઃપ્રભૃતીન્યગ્નૌ હૂયતે તાન્યાદિત્યરશ્મિભિરગ્નિસંવલિતૈરૂત્પન્નપાકાન્યમૃતીભાવમાપન્નાન્યદિત્યમણ્ડલમૃઙ્મન્ત્રમધુનૈપર્નીયન્તે ।
યથા હિ ભ્રમરાઃ પુષ્પેભ્ય આહૃત્ય મકરન્દં સ્વસ્થાનમાનયન્ત્યેવમૃઙ્મન્ત્રભ્રમરાઃ પ્રયોગસમવૈતાર્થસ્મરણાદિભિરૃગ્વેદવિહિતેભ્યઃ કર્મકુસુમેભ્ય આહૃત્ય તન્નિષ્પન્નં મકરન્દમાદિત્યમણ્ડલં લોહિતાભિરસ્ય પ્રાચીભી રશ્મિનાડીભિરાનયન્તિ, તદમૃતં વસવ ઉપજીવન્તિ ।
અથાસ્યાદિત્યમધુનો દક્ષિણાભી રશ્મિનાડીભિઃ શુક્લાભિ4યજુર્વેદવિહિતકર્મકુસુમેભ્ય આહૃત્યાગ્નૌ હુતં સોમાદિ પૂર્વવદમૃતભાવમાપન્નં યજુર્વેદમન્ત્રભ્રમરા આદિત્યમણ્ડલમાનયન્તિ, તદેતમૃતં રુદ્રા ઉપજીવન્તિ ।
અથાસ્યાદિત્યમધુનઃ પ્રતીચીભી રશ્મિનાડીભિઃ કૃષ્ણાભિઃ સામવેદવિહિતકર્મકુસુમેભ્ય આહૃત્યૌ હુતં સોમાદિ પૂર્વવદમૃતભાવમાપન્નં સામમન્ત્રસ્તોત્રભ્રમરા આદિત્યમણ્ડલમાનયન્તિ, તદમૃતમાદિત્યા ઉપજીવન્તિ ।
અથાસ્યાદિત્યમધુન ઉદીચિભિરતિકૃષ્ણાભી રશ્મિનાડીભિરથવેદવિહિતેભ્યઃ કર્મકુસુમેભ્ય આહૃત્યાગ્નૌ હુતં સોમાદિ પૂર્વવદમૃતભવમાપન્નમથર્વાઙ્ગિરસમન્ત્રભ્રમરાઃ, તથાશ્વમેધવાચઃ સ્તોમકર્મકુસુમાત્ હતિહાસપુરાણમ્નત્રભ્રમરા આદિત્યમણ્ડલમાનયન્તિ ।
અશ્વમેધે વાચઃ સ્તોમે ચ પારિપ્લવં શંસન્તિ ઇતિ શ્રવણાદિતિહાસપુરાણમન્ત્રાણામપ્યસ્તિ પ્રયોગઃ ।
તદમૃતં મરુત ઉપજીવન્તિ ।
અથાસ્ય યા આદિત્યમધુન ઊર્ધ્વા રશ્મિનાડ્યો ગોપ્યાસ્તાભિરુપાસનભ્રમરાઃ પ્રણવકુસુમાદાહૃત્યાદિત્યમણ્ડલમાનયન્તિ, તદમૃતમુપજીવન્તિ સાધ્યાઃ ।
તા એતા આદિત્યવ્યપાશ્રયાઃ પઞ્ચ રોહિતાદયો રશ્મિનાડ્ય ઋગાદિસંબદ્ધાઃ ક્રમેણોપદિશ્યેતિ યોજના ।
એતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વોપલભ્ય યથાસ્વં સમસ્તૈઝ કરણૈર્યશસ્તેજહન્દ્રિયસાકલ્યવીર્યાન્નાદ્યાન્યમૃતં તદુપલભ્યાદિત્યે તૃપ્યતિ ।
તેન ખલ્વમૃતેન દેવાનાં વસ્વાદીનાં મોદનં વિદધદાદિત્યો મધુ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ન કેવલમુપાસ્યોપાસકભાવ એકસ્મિન્વિરુધ્યતે, અપિ તુ જ્ઞાતૃજ્ઞેયભાવશ્ચ પ્રાપ્યપ્રાપકભાવશ્ચેતિ ।
તથાગ્નિઃ પાદ ઇતિ ।
અધિદૈવતં ખલ્વાકાશે બ્રહ્મદૃષ્ટિવિધાનાર્થમુક્તમ્ ।
આકાશસ્ય હિ સર્વગતત્વં રૂપાદિહીનત્વે ચ બ્રહ્મણા સારૂપ્યં, તસ્ય ચૈતસ્યાકાશસ્ય બ્રહ્મણશ્ચત્વારઃ પાદા અગ્ન્યાદયઃ ઽઅગ્નિઃ પાદઃઽ ઇત્યાદિના દર્શિતાઃ ।
યથા હિ ગોઃ પાદા ન ગવા વિયુજ્યતન્ત, એવમગ્ન્યાદયો ઽપિ નાકાશેન સર્વગતેનેત્યાકાશસ્ય પાદાઃ ।
તદેવમાકાશસ્ય ચતુષ્પદો બ્રહ્મદૃષ્ટિં વિધાય સ્વરૂપેણ વાયું સંવર્ગગુણકમુપાસ્યં વિધાતું મહીકરોતિ-વાયુર્વાવ સંવર્ગઃ ।
તથા સ્વરૂપેણૈવાદિત્યં બ્રહ્મદૃષ્ટ્યોપાસ્યં વિધાતું મહિકરોતિ- #આદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઃ#ઉપદેશઃ ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્

1.3.8.32.
યદ્યુચ્યેત નાવિશેષણ સર્વેષાં દેવર્ષીણાં સર્વાસુ બ્રહ્મવિદ્યાસ્વધિકારઃ, કિન્તુ યથાસંભવમિતિ ।
તન્નેદમુપતિષ્ઠતે- #જ્યોતિષિ ભાવાચ્ચ# ।
લૌકિકૌ હ્યાદિત્યાદિશબ્દપ્રયોગપ્રત્યયૌ જ્યોતિર્મણ્ડલાદિષુ દૃષ્ટૌ ।
ન ચૈતેષામસ્તિ ચૈતન્યમ્ ।
નહ્યેતેષુ દેવદત્તાદિવત્તદનુરૂપા દૃશ્યન્તે ચેષ્ટાઃ ।
#સ્યાદેતત્ ।
મન્ત્રાર્થવાદેતિહાસપુરાણલોકેભ્ય ઇતિ# ।
તત્ર ઽજગૃભ્માતે દક્ષિણમિન્દ્રહસતમ્ઽ ઇતિ ચ, ઽકાશિરિન્દ્ર ઇત્ઽ ઇતિ ચ ।
કાશિર્મુષ્ટિઃ ।
તથા ઽતુવિગ્રીવો વપોદરઃ સુબાહુરન્ધસો મદે ।
ઇન્દ્રો વૃત્રાણિ જિઘ્રતેઽ ઇતિ વિગ્રહવત્ત્વં દેવતાયા મન્ત્રાર્થવાદા અભિવદન્તિ ।
તથા હવિર્ભોજનં દેવતાયા દર્શયન્તિ ઽઅદ્ધીન્દ્ર પિબ ચપ્રસ્થિતસ્યઽ ઇત્યાદયઃ ।
યથેશનમ્-ઽઇન્દ્રો દિવ ઇન્દ્ર ઈશે પૃથિવ્યા ઇન્દ્રો અપામિન્દ્ર ઇત્પર્વતાનામ્ ।
ઇન્દ્રો વૃધામિન્દ્ર ઇન્મેધિરાણામિન્દ્રઃ ક્ષેમે યોગે હવ્ય ઇન્દ્રઃઽ ઇતિ, તથા ઽઈશાનમસ્યજગતઃ સ્વર્દૃશમીશાનમિન્દ્ર સત્થુષઃઽ ઇતિ ।
તથા વરિવસિતારં પ્રતિ દેવતાયાઃ પ્રસાદં પ્રસન્નાયાશ્ચ ફલદાનાં દર્શયતિ-ઽઆહુતિભિરેવ દેવાન્ હુતાદઃ પ્રીણાતિ તસ્મૈ પ્રીતા ઇષમૂર્જં ચ યચ્છન્તિઽ ઇતિ, ઽતૃપ્ત એવૈનમિન્દ્ર પ્રજયા પશુભિસ્તર્પયતિઽ ઇતિ ચ ।
ધર્મશાસ્ત્રકારા અપ્યાહુઃ-ઽતે તૃપ્તાસ્તર્પયન્ત્યેનં સર્વકામફલૈઃ શુભૈઃ ।
ઽ ઇતિ પુરાણવચાંસિ ચ ભૂયાંસિ દેવતાવિગ્રહાદિપઞ્ચકપ્રપઞ્ચમાપક્ષતે ।
લૌકિકા અપિ દેવતાવિગ્રહાદિપઞ્ચકં સ્મરન્તિ ચોપરચરન્તિ ચ ।
તથાહિ-યમં દણ્ડહસ્તમાલિખન્તિ, રુણં પાશહસ્તમ્, ઇન્દ્રં વજ્રહસ્તમ્ ।
કથયન્તિ ચ દેવતા હવિર્ભુજ ઇતિ ।
તથેશનમિમામાહિઃ-દેવગ્રામો દેવક્ષેત્રમિતિ ।
તથાસ્યાઃ પ્રસાદં ચ પ્રસન્નાયાશ્ચ ફલદાનમાહુઃ-પ્રસન્નો ઽસ્ય પશુપતિઃ પુત્રો ઽસ્ય જાતઃ ।
પ્રસન્નો ઽસ્ય ધનદો ધનમનેન લબ્ધમિતિ ।
તદેતત્પૂર્વપક્ષી દૂષયતિ- #નેત્યુચ્યતે ।
નહિ તાવલ્લોકો નામેતિ# ।
ન ખલુપ્રત્યક્ષાદિવ્યતિરિક્તો લોકો નામ પ્રમાણાન્તરમસ્તિ, કિન્તુ પ્રત્યક્ષાદિમૂલા લોકપ્રસિદ્ધિઃ સત્યતામશ્રુતે, તદભાવે ત્વન્ધપરમપ્રાવન્મૂલાભાવાદ્વિપલ્વતે ।
નચ વિગ્રહાદૌ પ્રત્યક્ષાદીનામતમમસ્તિ પ્રમાણમ્ ।
ન ચેતિહાસાદિ મૂલં ભવિતુમર્હતિ, તસ્યાપિ પૌરિષેયત્વેન પ્રત્યક્ષાદ્યપેક્ષણાત્ ।
પ્રત્યક્ષાદીનાં ચાત્રાભાવાદિત્યાહ- #ઇતિહાસપુરાણમપીતિ# ।
નનૂક્તં મન્ત્રાર્થવાદેભ્યો વિગ્રહાદિપઞ્ચકપ્રસિદ્ધિરિતિ, અત આહ- #અર્થવાદા અપીતિ# ।
વિધ્યુદ્દેશેનૈકવાક્યતામાપદ્યમાના અર્થવાદા વિધિવિષયપ્રાશસ્ત્યલક્ષણાપરા ન સ્વાર્થે પ્રમાણં ભવિતુમર્હન્તિ ।
ઽયત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃઽ ઇતિ હિ શાબ્દન્યાયવિદઃ ।
પ્રમાણાન્તરેણ તુ યત્ર સ્વાર્થે ઽપિ સમર્થ્યતે, યથા વાયોઃ ક્ષેપિષ્ટત્વમ્, તત્ર પ્રમાણાન્તરવશાત્સો ઽભ્યુપેયતે ન તુ શબ્દસામર્થ્યાત્ ।
યત્ર તુ ન પ્રમાણાન્તરમસ્તિ, યથા વિગ્રહાદિપઞ્ચકે, સોર્ઽથઃ શબ્દાદેવાવગન્તવ્યઃ ।
અતત્પરશ્ચ શબ્દો ન તદવગમયુતિમલમિતિ ।
તદવગમપરસ્ય તત્રાપિ તાત્પર્.મભ્યુપેતવ્યમ્ ।
ન ચૈકં વાક્યમુભયપરં ભવતીતિ વાક્યં ભિદ્યેત ।
નચ સંભવત્યેકવાક્યત્વે વાક્યભેદો યુજ્યતે ।
તસ્માત્પ્રમાણાન્તરાનધિગતા વિગ્રહાદિમત્તા અન્યપરાચ્છબ્દાવગન્તવ્યેતિ મનોરથમાત્રમિત્યર્થઃ ।
મન્ત્રાશ્ચ વ્રીહ્યાદિવચ્છુત્યાદિભિસ્તત્ર તત્ર વિનિયુજ્યમાનાઃ પ્રમાણભાવનનુપ્રવેશિનઃ કથમુપયુજ્યન્તાં તેષ તેષુ કર્મસ્વિત્યપેક્ષાયાં દૃષ્ટે પ્રકારે સંભવતિ નાદૃષ્ટકલ્પનોચિતા ।
દૃષ્ટશ્ચ પ્રકારઃ પ્રયોગસમવેતાર્થસ્મારણં, સ્મૃત્વા ચાનુતિષ્ઠન્તિ ખલ્વનુષ્ઠાતારઃ પદાર્થાન્ ।
ઔત્સર્ગિકી ચાર્થપરતા પદાનમિત્યપેક્ષિતપ્રયોગસમવેતાર્થસ્મરણતાત્પર્યાણાં મન્ત્રાણાં નાનધિગતે વિગ્રહાદાવપિ તાત્પર્યં યુજ્યત ઇતિ ન તેભ્યો ઽપિ તત્સિદ્ધિઃ ।
તસ્માદ્દેવતાવિગ્રહવત્તાદિભાવગ્રહપ્રમાણાબાવાત્ પ્રાપ્તા ષષ્ઠપ્રમાણગોચરતાસ્યેતિ પ્રાપ્તમ્

1.3.8.33.
#એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ભાવં તુ બાદરાયણે ઽસ્તિ હિ ।
તુશબ્દઃ પૂર્વપક્ષં વ્યાવર્તયતિ#ઇત્યાદિ #ભૂતધાતોરાદિત્યાદિષ્વચેતનત્વમભ્યુપગમ્યતે#ઇત્યન્તમતિરોહિતાર્થમ્ ।
મન્ત્રાર્થવાદાદિવ્યવહારાદિતિ ।
આદિગ્રહણેનેતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રાણિ ગૃહ્યન્તે ।
મન્ત્રાદીનાં વ્યવહારઃ પ્રવૃત્તિસ્તસ્ય દર્શનાદિતિ ।
પૂર્વપક્ષમનુભાષતે- #યદપ્યુક્તમિતિ# ।
એકદેશિમતેન તાવત્પરિહરતિ #-અત્ર બ્રૂમ ઇતિ# ।
તદેતત્પૂર્વપક્ષિણમુત્થાપ્ય દૂષયતિ- #અત્રાહ#પૂર્વપક્ષી ।
શાબ્દી ખલ્વિયં ગતિઃ, યત્તાત્પર્યાધીનવૃત્તિત્વં નામ ।
નહ્યન્યપરઃ શબ્દો ઽન્યત્ર પ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ ।
નહિ શ્વિત્રિનિર્ણેજનપરં શ્વેતો ધાવતીતિ વાક્યમિતઃ સારમેયગમનં ગમયિતુમર્હતિ ।
નચ નઞ્વતિ મહાવાક્યે ઽવાન્તરવાક્યાર્થો વિધિરૂપઃ શક્યો ઽવગન્તુમ્ ।
નચ પ્રત્યયમાત્રાત્સો ઽપ્યર્થો ઽસ્ય ભવતિ, તત્પ્રત્યયસ્ય ભ્રાન્તિત્વાત્ ।
ન પુનઃ પ્રત્યક્ષાદીનામિયં ગતિઃ ।
નહ્યુદકાહરણાર્થિના ઘટદર્શનાયોન્મીલિતં ચક્ષુર્ઘટપટૌ વા પટં વા કેવલં નોપલભતે ।
તદેવમેકદેશિનિ પૂર્વપક્ષિણા દૂષિતે પરમસિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- #અત્રોચ્યતે વિષમ ઉપન્યાસ ઇતિ# ।
અયમભિસંધિઃ-લોકે વિશિષ્ટાર્થપ્રત્યાયનાય પદાનિ પ્રયુક્તાનિ તદન્તરેણ ન સ્વાર્થમાત્રસ્મારણે પર્યવસ્યન્તિ ।
નહિ સ્વાર્થસ્મારણમાત્રાય લોકે પદાનાં પ્રયોગો દૃષ્ટપૂર્વઃ ।
વાક્યાર્થે તિ દૃશ્યતે ।
ન ચૈતાન્યસ્મારિતસ્વાર્થાનિ સાક્ષાદ્વાક્યાર્થં પ્રત્યાયયિતુમીશતે ઇતિ સ્વાર્થસ્મારણં વાક્યાર્થમિતથે ઽવાન્તરવ્યાપારઃ કલ્પિતઃ પદાનામ્ ।
નચ યદર્થં યત્તત્તેન વિના પર્યવસ્યતીતિ ન સ્વાર્થમાત્રભિધાને પર્યવસાનં પદાનામ્ ।
નચ નઞ્વતિ વાક્યે વિધાનપર્યવસાનમ્ ।
તથા સતિ નઞ્પદમનર્થકં સ્યાત્ ।
યથાહુઃ-ઽસાક્ષાદ્યદ્યપિ કુર્વન્તિ પદાર્થપ્રતિપાદનમ્ ।
વર્ણાસ્તથાપિ નૈતસ્મિન્પર્યવસ્યન્તિ નિષ્ફલે ॥
વાક્યાર્થમિતયે તેષાં પ્રવૃત્તૌ નાન્તરીયમ્ ।
પાકે જ્વાલેવ કાષ્ઠાનાં પદાર્થપ્રતિપાદનમ્ ॥
ઽ ઇતિ ।
સેયમેકસ્મિન્વાક્યે ગતિઃ ।
યત્ર તુ વાક્યસ્યૈકસ્ય વાક્યાન્તરેણ સંબન્ધસ્તત્ર લોકાનુસારતો ભૂતાર્થવ્યુત્પત્તૌ ચ સિદ્ધાયમેકૈકસ્ય વાક્યસ્ય તત્તદ્વિશિષ્ટાર્થપ્રત્યાયનેન પર્યવસિતવૃત્તિનઃ પશ્ચાત્કુતશ્ચિદ્ધેતોઃ પ્રયોજનાન્તરાપેક્ષાયામન્વયઃ કલ્પ્યતે ।
યથા ઽવાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા વાયુમેવ સ્વેન ભાગધેયેનોપધાવતિ સ એવૈનં ભૂતિં ગમયતિ વાયવ્યં શ્વેતમાલભેતઽ ઇત્યત્ર ।
ઇહ હિ યદિ ન સ્વાધ્યાયાધ્યાયનવિધિઃ સ્વાધ્યાયશબ્દવાચ્યં વેદરાશિં પુરુષાર્થતામનેષ્યત્તતો ભૂતાર્થમાત્રપર્યવસિતા નાર્થવાદા વિધ્યુદ્દેશેનૈકવાક્યતામાગમિષ્યમ્ ।
તસ્માત્ સ્વાધ્યાયવિધિવશાત્કૈમર્થ્યાકાઙ્ક્ષાયાં વૃત્તાન્તદિગોચરાઃ સન્તસ્તત્પ્રત્યાયનદ્વારેણ વિધેયપ્રાશસ્ત્યં લક્ષયન્તિ, ન પુનરવિવક્ષિતસ્વાર્થા એવ તલ્લક્ષણે પ્રભવન્તિ, તથા સતિ લક્ષણૈવ ન ભવેત્ ।
અભિધેયાવિનાભાવસ્ય તદ્બીજસ્યાભાવાત્ ।
અત એવ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર ગઙ્ગાશબ્દઃ સ્વાર્થસંબદ્ધભેવ તીરં લક્ષયતિ ન તુ સમુદ્રતીરં, તત્કસ્ય હેતોઃ, સ્વાર્થપ્રત્યાસત્ત્યાભાવાત્ ।
ન ચૈતત્સર્વં સ્વાર્થાવિવક્ષાયાં કલ્પતે ।
અત એવ યત્ર પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધાર્તા અર્થવાદા દૃશ્યન્તે, યથાઃ-ઽઆદિત્યો વૈ યૂપઃઽ ઽયજમાનઃ પ્રસ્તરઃઽ ઇત્યેવમાદયઃ, તત્ર યથા પ્રમાણાન્તરાવિરોધઃ, યથા ચ સ્તુત્યાર્થતા, તદુભયસિદ્ધ્યર્થં ઽગુણવાદસ્તુઽ ઇતિ ચ ઽતત્સિદ્ધિઃઽ ઇતિ ચાસૂત્રયજ્જૈમિનિઃ ।
તસ્માદ્યત્ર સોર્ઽથોર્થવાદાનાં પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધસ્તત્ર ગુણવાદેન પ્રાશસ્ત્યલક્ષણેતિ લક્ષિતલક્ષણા ।
યત્ર તુ પ્રમાણાન્તરસંવાદસ્તત્ર પ્રમાણાન્તરાદિવાર્થવાદાદપિ સોર્ઽથઃ પ્રસિધ્યતિ, દ્વયોઃ પરસ્પરાનપેક્ષયોઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરિવૈકત્રાર્થે પ્રવૃત્તેઃ ।
પ્રમાત્રપેક્ષયા ત્વનુવાદકત્વમ્ ।
પ્રમાતા હ્યવ્યુત્પન્નઃ પ્રથમં યથા પ્રત્યક્ષાદિભ્યોર્ઽથમવગચ્છતિ ન તથામ્નાયતઃ, તત્ર વ્યુત્પત્ત્યાદ્યપેક્ષત્વાત્ ।
નતુ પ્રમાણાપેક્ષયા, દ્વયોઃ સ્વાર્થે ઽનપેક્ષત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
નન્વેવં માનાન્તરવિરોધે ઽપિ કસ્માદ્ગુણવાદો ભવતિ, યાવતા શબ્દવિરોધે માનાન્તરમેવ કસ્માન્ન બાધ્યતે, વેદાન્તૈરિવાદ્વૈતવિષયૈઃ પ્રત્યાદયઃ પ્રપઞ્ચગોચરાઃ, કસ્માદ્વાર્ઽથવાદવદ્વેદાન્તા અપિ ગુણવાદેન ન નીયન્તે ।
અત્રોચ્યતે-લોકાનુસારતો દ્વિવિધો હિ વિષયઃ શબ્દાનામ્, દ્વારતશ્ચ તાત્પર્યતશ્ચ ।
યથૈકસ્મિન્વાક્યે પદાનાં પદાર્થા દ્વારતો વાક્યાર્થશ્ચ તાત્પર્યતો વિષયઃ એવં વાક્યદ્વયૈકવાક્યતાયામપિ ।
યથેયં દેવદત્તીયા ગૌઃ ક્રેતવ્યેત્યેકં વાક્યમ્, એષા બહુક્ષીરેત્યપરં તદસ્ય બહુક્ષીરત્વપ્રતિપાદનં દ્વારમ્ ।
તાત્પર્યં તુ ક્રેતવ્યેતિ વાક્યાન્તરાર્થે ।
તત્ર યદ્દ્વારતસ્તત્પ્રમાણાન્તરવિરોધે ઽન્યથા નીયતે ।
યથા વિષં ભક્ષયેતિ વાક્યં મા અસ્ય ગૃહે ભુઙ્ક્ષ્વેતિ વાક્યાન્તરાર્થપરં સત્ ।
યત્ર તુ તાત્પર્યં તત્ર માનાન્તરવિરોધે પૌરુષેયપ્રમાણમેવ ભવતિ ।
વેદાન્તાસ્તુ પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા નિરસ્તમસ્તભેદપ્રપઞ્ચબ્રહ્મપ્રતિપાદનપરા અપૌરુષેયતયા સ્વતઃસિદ્ધતાત્ત્વિકપ્રમાણવાક્યમાદિત્યસ્ય યૂપત્વપ્રતિપાદનપરમપિ તુ યૂપસ્તુતિપરમ્ ।
તસ્માત્પ્રમાણાન્તરવિરોધે દ્વારીભૂતો વિષયો ગુણવાદેન નીયતે ।
યત્ર તુ પ્રમાણાન્તરં વિરોધકં નાસ્તિ, યથા દેવતાવગ્રહાદૌ, તત્ર દ્વારતો ઽપિ વિષયઃ પ્રતીયમાનો ન શક્યસ્ત્યક્તુમ્ ।
નચ ગુણવાદેન નેતું, કો હિ મુખ્યે સંભવતિ ગૌણમાત્રયોદતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા સત્યનધિગતં વિગ્રહાદિ પ્રતિપાદયમ્ વાક્યં ભિદ્યેતેતિ ચેત્ અદ્ધા ।
ભિન્નમેવૈતદ્વાક્યમ્ ।
તથા સતિ તાત્પર્યભેદો ઽપીતિ ચેત્ ।
ન ।
દ્વારતો ઽપિ તદવગતૌ તાત્પર્યાન્તરકલ્પનાયોગાત્ ।
નચ યસ્ય યત્ર ન તાત્પર્યં તસ્ય તત્રાપ્રામાણ્યં, તથા ,સતિ વિશિષ્ટપરં વાક્યં વિશેષણેષ્વપ્રમાણમિતિ વિશિષ્ટપરમપિ ન સ્યાત્, વિશેષણાવિષયત્વાત્ ।
વિશિષ્ટવિષયત્વેન તુ તદાક્ષેપે પરસ્પરાશ્રયત્વમ્ ।
આક્ષેપાદ્ધિવિશેષણપ્રતિપત્તૌ સત્યાં વિશિષ્ટવિષયત્વં વિશિષ્ટવિષયત્વાચ્ચ તદાક્ષેપઃ ।
તસ્માદ્વિશિષ્ટપ્રત્યયપરેભ્યો ઽપિ વિશેષણાનિ પ્રતીયમાનાનિ તસ્યૈવ વાક્યસ્ય વિષયત્વેનાનિચ્છતાપ્યભ્યુપેયાનિ યથા, તદ્યાન્યપરેભ્યો ઽપ્યર્થવાદવાક્યેભ્યો દેવતાવિગ્રહાદયઃ પ્રતીયમાના અસતિ પ્રમાણાન્તરવિરોધે ન યુક્તાસ્ત્યક્તુમ્ ।
નહિ મુખ્યાર્થસંભવે ગુણવાદો યુજ્યતે ।
નચ ભૂતાર્થમપ્યપૌરુષેયં વચો માનાન્તરાપેક્ષં સ્વાર્થે, યેન માનાન્તરાસંભવે ભવેદપ્રમાણમિત્યુક્તમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
તાત્પર્યૈક્યે ઽપિ યદિ વાક્યભેદઃ, કથં તર્હ્યર્થૈકત્વાદેકં વાક્યમ્ ।
ન ।
તત્ર તત્ર યથાસ્વં તત્તત્પદાર્થવિશિષ્ટૈકપદાર્થપ્રતીતિપર્યવસાનસંભવાત્ ।
સ તુ પદાર્થાન્તરવિશિષ્ટઃ પદાર્થ એકઃ ક્કચિદ્ દ્વારભૂતઃ ક્કચિદ્ દ્વારીત્યેતાવાન્ વિશેષઃ ।
નન્વેવં સતિ ઓદનં ભુક્ત્વા ગ્રામં ગચ્છતીત્યત્રાપિ વાક્યભેદપ્રસઙ્ગઃ ।
અન્યો હિ સંસર્ગઃ ઓદનં ભુક્ત્વેતિ, અન્યસ્તુ ગ્રામં ગચ્છતીતિ ।
ન ।

એકત્ર પ્રતીતેરપર્યવસાનાત્ ।
ભુક્ત્વેતિ હિ સમાનકર્તૃકતા પૂર્વકાલતા ચ પ્રતીયતે ।
ન ચેયં પ્રતીતિપરકાલક્રિયાન્તરપ્રત્યયમન્તરેણ પર્યવસ્યતિ ।
તસ્માદ્યાવતિ પદાભ્યાં વિશિષ્ટાર્થપ્રત્યયપર્યવસાનાત્ પઞ્ચષટ્પદવતિ વાક્યે એકસ્મિન્નાનાત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
નાનાત્વે ઽપિ વિશેષાણાનાં વિશેષ્યસ્યૈકત્વાત્, તસ્ય ચ સકૃચ્છુતસ્ય પ્રધાનભૂતસ્ય ગુણભૂતવિશેષણાનુરોધેનાવર્તનાયોગાત્ ।
પ્રધાનભેદે તુ વાક્યભેદ એવ ।
તસ્માદ્વિધિવાક્યાદર્થવાદવાક્યમન્યદિતિ વાક્યયોરેવ સ્વસ્વવાક્યાર્થપ્રત્યયાવસિતવ્યાપારયોઃ પશ્ચાત્કુતશ્ચિદપેક્ષાયાં પરસ્પરાન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
#અપિ ચ વિધિભિરેવેન્દ્રાદિદૈવત્યાનીતિ# ।
દેવતામુદ્દિશ્ય હવિરવમૃશ્ય ચ તદ્વિષયસ્વત્વત્યાગ ઇતિ યાગશરીરમ્ ।
નચ ચેતસ્યાનલિખિતા દેવતોદ્દેષ્ટું શક્યા ।
નચ રૂપરહિતા ચેતસિ શક્યત આલેખિતુમિતિ યાગવિધિનૈવ તદ્રૂપાપેક્ષિમા યાદૃશમન્યપરેભ્યો ઽપિ મન્ત્રાર્થવાદેભ્યસ્તદ્રૂપમવગતં તદભ્યુપેયતે, રૂપાન્તરકલ્પનાયાં માનાભાવાત્ ।
મન્ત્રાર્થવાદયોરત્યન્તપરોક્ષવૃત્તિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
યથા હિ ઽવ્રાત્યો વ્રાત્યસ્તોમેન યજતેઽ ઇતિ વ્રાત્યસ્વરૂપાપેક્ષાયાં યસ્ય પિતા પિતામહો વા સોમં ન પિબેત્ સ વ્રાત્ય ઇતિ વિધિનાપેક્ષિતં સદર્થવાદતો ઽવગમ્યમાનં વિધિપ્રમાણકમ્, તથા દેવતારૂપમપિ ।
નનૂદ્દેશો રૂપજ્ઞાનમપેક્ષતે ન પુના રૂપસત્તામપિ, દેવતાયાઃ સમારોપેણાપિ ચ રૂપજ્ઞાનમુપપદ્યત ઇતિ સમારોપિતમેવ રૂપં દેવતાયા મન્ત્રાર્થવાદૈરુચ્યતે ।
સત્યં, રૂપજ્ઞાનમપેક્ષતે ।
તચ્ચાન્યતો ઽસંભવાન્મન્ત્રાર્થવાદેભ્ય એવ ।
તસ્ય તુ રૂપસ્યાસતિ બાધકે ઽનુભાવરૂઢં તથાભાવં પરિત્યજ્યાન્યથાત્વમનનુભૂયમાનમસાંપ્રતં કલ્પિયતુમ્ ।
તસ્માદ્વિધ્યયપેક્ષિતમન્ત્રાર્થવાદૈરન્યપરૈરપિ દેવતારૂપં બુદ્ધાવુપનિધીયમાનં વિધિપ્રમાણકમેવેતિ યુક્તમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
વિધ્યપેક્ષાયામન્યપરાદપિ વાક્યાદવગતોર્ઽથઃ સ્વીક્રિયતે, તદપેક્ષૈવ તુ નાસ્તિ, શબ્દરૂપસ્ય દેવતાભાવાત્, તસ્ય ચ માનાન્તરવેદ્યત્વાદિત્યત આહ- #નચ શબ્દમાત્રમિતિ# ।
ન કેવલંમન્ત્રાર્થવાદતો વિગ્રહાદિસિદ્ધિઃ, અપિ તુ ઇતિહાસપુરાણલોકસ્મરણેભ્યો મન્ત્રાર્થવાદમૂલેભ્યો વા પ્રત્યક્ષાદમૂલેભ્યો વેત્યાહ- #ઇતિહાસેતિ ।
શ્લિષ્યતે#યુજ્યતે ।
નિગદમાત્રવ્યાખ્યાતમન્યત્ ।
તદેવં મન્ત્રાર્થવાદાદિસિદ્ધે દેવતાવિગ્રહાદૌ ગુર્વાદિપૂજાવદ્દેવતાપૂજાત્મકો યામો દેવતાપ્રસાદાદિદ્વારેણ સફલો ઽવકલ્પતે ।
અચેતનસ્ય તુ પૂજામપ્રતિપદ્યમાન્સ્ય તદનુપપત્તિઃ ।
ન ચૈવં યજ્ઞકર્મણો દેવતાં પ્રતિ ગુણભાવાદ્દેવતાતઃ ફલોત્પાદે યાગભાવનાયાઃ શ્રુતં ફલવત્ત્વં યાગસ્ય ચ તાં પ્રતિ તત્ફલાંશં વા પ્રતિ શ્રુતં કરણત્વં હાતવ્યમ્ ।
યાગભાવનાયા એવ હિ ફલવત્યા યાગલક્ષણસ્વકરણાવાન્તરવ્યાપારત્વાદ્દેવતાભોજનપ્રસાદાદીનામ્, કૃષિકર્મણ ઇવ તત્તદવાન્તરવ્યાપારસ્ય સસ્યાધિગમસાધનત્વમ્ ।
આગ્નેયાદીનામિવોત્પત્તિપરમાપૂર્વાવાન્તરવ્યાપારાણાં ભવન્મતે સ્વર્ગસાધનત્વમ્ ।
તસ્માત્કર્મણો ઽપૂર્વાવાન્તરવ્યાપારસ્ય વા દેવતાપ્રસાદાવાન્તરવ્યાપારસ્ય વા ફલવત્ત્વાત્ પ્રધાનત્વમુભયસ્મિન્નપિ પક્ષે સમાનં, નતુ દેવતાયા વિગ્રહાદિમત્યાઃ પ્રાધાન્યમિતિ ન ધર્મમીમાંસાયાઃ સૂત્રમ્-ઽઅપિ વા શબ્દપૂર્વત્વાદ્યજ્ઞકર્મ પ્રધાનં ગુણત્વે દેવતાશ્રુતિઃઽ ઇતિ વિરુધ્યતે ।
તસ્માત્સિદ્ધો દેવતાનાં પ્રાયેણ બ્રહ્મવિદ્યાસ્વધિકાર ઇતિ

1.3.9.34.
#શુગસ્ય તદનાદરશ્રવણાત્તદાદ્રવણાત્સૂચ્યતે હિ# ।
અવાન્તરસંગતિં કુર્વન્નઘિકરણતાત્પર્યાહ- #યથ મનુષ્યાધિકારેતિ# ।
શઙ્કાબીજમાહ #-તત્રેતિ# ।
નિર્મૃષ્ટનિખિલદુઃખાનુષઙ્ગે શાશ્વતિક આનન્દે કસ્ય નામ ચેતનસ્યાર્થિતા નાસ્તિ, યેનાર્થિતાયા અભાવાચ્છૂદ્રો નાધિક્રિયેત ।
નાપ્યસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાને સામર્થ્યાભાવઃ ।
દ્વિવિધં હિ સામર્થ્યં નિજં ચાગન્તુકં ચ ।
તત્ર દ્વિજાતીનામિવ શૂદ્રાણાં શ્રવણાદિસામર્થ્યં નિજમપ્રતિહતમ્ ।
અધ્યયનાભાવાદગન્તુકસામર્થ્યાભાવે સત્યનધિકાર ઇતિ ચેત્, હન્ત, આધાનાભાવે સત્યગ્ન્યભાવાદગ્નિસાધ્યે કર્મણિ મા ભૂદધિકારઃ ।
નચ બ્રહ્મવિદ્યાયામગ્નિઃ સાધનમિતિ કિમિત્યનાહિતાગ્નયો નાધિક્રિયન્તે ।
ન ચાધ્યયનાભાવાત્તત્સાધનાયામનધિકારો બ્રહ્મવિદ્યાયામિતિ સાંપ્રતમ્ ।
યતો યુક્તં ઽયદાહવનીયે જુહોતિઽ ઇત્યાહવનીયસ્ય હોમાધિકરણતયા વિધાનાત્તદ્રૂપસ્યાલૌકિકતાનારભ્યાધીતવાક્યવિહિતાદાધાનાદન્યતો ઽનધિગમાદાધાનસ્ય ચ દ્વિજાતિસંબન્ધિતયા વિધાનાત્તત્સાધ્યો ઽગ્નિરલૌકિકો ન શૂદ્રસ્યાતીતિ નાહવનીયાદિસાધ્યે કર્મણિ શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇતિ ।
નચ તથા બ્રહ્મવિદ્યાયામલૌકિકમસ્તિ સાધનં યચ્છૂદ્રસ્ય ન સ્યાત્ ।
અધ્યયનનિયમ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
તદધ્યયનં પુરુષાર્થે વા નિયમ્યેત્, યથા ધનાર્જને પ્રતિગ્રહાદિ ।
ક્રત્વર્થે વા, યથા ઽવ્રીહીનવહન્તિઽ ઇત્યવઘાતઃ ।
ન તાવત્ ક્રત્વર્થે ।
નહિ ઽસ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃઽ ઇતિ કઞ્ચિત્ ક્રતું પ્રકૃત્ય પઠ્યતે, યથા દર્શપૂર્ણમાસં પ્રકૃત્ય ઽવ્રીહીનવહન્તિઽ ઇતિ ।
ન ચાનારભ્યાધીતમપ્યવ્યભાચિરિતક્રતુસંબન્ધિતયા ક્રતુમુપસ્થાપયતિ, યેન વાક્યેનૈવ ક્રતુના સંબધ્યેતાધ્યયનમ્ ।
નહિ યથા જુહ્વાદિ અવ્યભિચરિતક્રતુસંબદ્ધમેવં સ્વાધ્યાય ઇતિ ।
તસ્માન્નૈવ ક્રત્વર્થે નિયમઃ ।
નાપિ પુરુષાર્થે ।
પુરુષેચ્છાનિબન્ધનૈવ ।
ઇતિકર્તવ્યતાસુ તુ સામાન્યતો વિશેષતશ્ચ પ્રવૃત્તિર્વિધિપરાધીનૈવ ।
નહ્યનધાગતકરણભેદ ઇતિકર્તવ્યતાસુ ઘટતે ।
તસ્માદ્વિધ્યધીનપ્રવૃત્તિતયાઙ્ગાનાં ક્રત્વર્થતા ।
ક્રતુરિતિ હિવિધિવિષયેણ વિધિં પરામૃશતિ વિષયિણમ્ ।
તેનાર્થ્યતે વિષયીક્રિયત ઇતિ ક્રત્વર્થઃ ।
ન ચાધ્યયનં વા સ્વાધ્યાયો વા તદર્થજ્ઞાનં વા પ્રાગ્વિધેઃ પુરુષેચ્છાધીનપ્રવૃત્તિઃ, યેન પુરુષાર્થઃ સ્યાત્ ।
યદિ ચાધ્યયનેનૈવાર્થાવબોધરૂપં નિયમ્યેત તતો માનાનાન્તરવિરોધઃ ।
તદ્રૂપસ્ય વિનાપ્યધ્યયનં પુસ્તકાદિપાઠેનાપ્યધિગમાત્ ।
તસ્માત્ ઽસુવર્ણં ભાર્મઽ ઇતિવદધ્યયનાદેવ ફલં કલ્પનીયમ્ ।
તથા ચાધ્યયનવિધેરનિયામકત્વાચ્છૂદ્રસ્યાધ્યયનેન વા પુસ્તકાદિપાઠેન વા સામર્થ્યમસ્તીતિ સો ઽપિ બ્રહ્મવિદ્યાયામધિક્રિયેત ।
મા ભૂદ્વાધ્યયનાભાવાત્સર્વત્ર બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારઃ, સંવર્ગવિદ્યાયાં તુ ભવિષ્યતિ ।
ઽઅહ હારેત્વા શૂદ્રઽ ઇતિ શૂદ્રં સંબોધ્ય તસ્યાઃ પ્રવૃત્તેઃ ।
ન ચૈષ શૂદ્રશબ્દઃ કયાચિદવયવવ્યુત્પત્ત્યાશૂદ્રે વર્તનીયઃ, અવયવપ્રસિદ્ધિતઃ સમુદાયપ્રસિદ્ધેરનપેક્ષતયા બલીયસ્ત્વાત્ ।
તસ્માદ્યથાનધીયાનસ્યેષ્ટૌ નિષાદસ્થપતેરધિકારો વચનસામર્થ્યાદેવં સંવર્ગવિદ્યાયાં શૂદ્રસ્યાધિકારો ભવિષ્યતીતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- #ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ વેદાધ્યયનાભાવાદિતિ# ।
અયમભિસંધિઃ-યદ્યપિ ઽસ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃઽ ઇત્યધ્યયનવિધિર્ન કિઞ્ચિત્ફલવત્કર્મારભ્યામ્નાતઃ, નાપ્યવ્યભિચરિતક્રતુસંબન્ધપદાર્થગતઃ, નહિ જુહ્વાદિવત્સ્વાધ્યાયો ઽવ્યભિચરિતક્રતુસબન્ધઃ, તથાપિ સ્વાધ્યાયસ્યાધ્યનસંસ્કારવિધિરધ્યયનસ્યાપેક્ષિતોપાયતામવગમયન્ કિં પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવત્ સ્વર્ગં વા, સુવર્ણં ભાર્યમિતિવદાર્થવાદિકં વા ફલં કલ્પયિત્વા વિનિયોગભઙ્ગેન સ્વાધ્યાયેનાધીયીતેત્યેવમર્થઃ કલ્પતાં, કિંવા પરમપ્રયાપ્યન્યતો ઽપેક્ષિતમધિગમ્ય નિર્વૃણોત્વિતિ વિષયે, ન દૃષ્ટદ્વારેણ પરમ્પરયાપ્યન્યતો ઽપેક્ષિતપ્રતિલમ્ભે ચ યથાશ્રુતિવિનિયોગોપપત્તૌ ચ સંભવન્ત્યાં શ્રુતિવિનિયોગભઙ્ગેનાધ્યયનાદેવાશ્રુતાદૃષ્ટફલકલ્પનોચિતા ।
દૃષ્ટશ્ચ સ્વાધ્યાયાધ્યયનસંસ્કારઃ ।
તેન હિ પુરુષેણ સ પ્રાપ્યતે, પ્રાપ્તશ્ચ ફલવત્કર્મબ્રહ્માવબોધમભ્યુદયનિઃશ્રેયસપ્રયોજનમુપજનયતિ, નતુ સુવર્ણધારણાદૌ દૃષ્ટદ્વારેણ કિઞ્ચિત્ પરમ્પરયાપ્યસ્ત્યપેક્ષિતં પુરુષસ્ય, તસ્માદ્વિપરિવૃત્ય સાક્ષાદ્ધારણાદેવ વિનિયોગભઙ્ગેન ફલં કલ્પ્યતે ।
યદા ચાધ્યનસંસ્કૃતેન સ્વાધ્યાયેન ફલવત્કર્મબ્રહ્માવબોધો ભાવ્યમાનો ઽબ્યુદયનિઃશ્રેયસપ્રયોજન ઇતિ સ્થાપિતં તદા યસ્યાધ્યયનં તસ્યૈવ કર્મબ્રહ્માવબોધો ઽભ્યુદયનિઃશ્રેયસપ્રયોજનો નાન્યસ્ય, યસ્ય ચોપનયનસંસ્કારસ્તસ્યૈવાધ્યયનં, સ ચ દ્વિજાતીનામેવેત્યુપનયનાભાવેનાધ્યયનસંસ્કારાભાવાત્ પુસ્તકાદિપઠિતસ્વાધ્યાયજન્યોર્ઽથાવબોધઃ શૂદ્રાણાં ન ફલાય કલ્પત ઇતિ શાસ્ત્રીયસામર્થ્યાભાવાન્ન શૂદ્રો બ્રહ્મવિદ્યાયામધિક્રિયત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
#યજ્ઞે ઽનવકૢપ્ત ઇતિ# ।
યજ્ઞગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્ ।
વિદ્યાયામનવકૢપ્ત ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સિદ્ધવદભિધાનસ્ય ન્યાયપૂર્વકત્વાન્ન્યાયસ્ય ચોભયત્ર સામ્યાત્ ।
દ્વિતીયં પૂર્વપક્ષમનુભાષતે- #યત્પુનઃ સંવર્ગવિદ્યાયામિતિ# ।
દૂષયતિ- #ન તલ્લિઙ્ગમ્# ।
કુતઃ ।
#ન્યાયાભાવાત્# ।
ન તાવચ્છૂદ્રઃ સંવર્ગવિદ્યાયાં સાક્ષાચ્ચેદ્યતે, યથા ઽએતયા નિષાદસ્થપતિં યાજયેત્ઽ ઇતિ નિષાદસ્થપતિઃ ।
કિન્ત્વર્થવાદગતો ઽયં શૂદ્રશબ્દઃ, સ ચાન્યતઃ સિદ્ધમર્થમવદ્યોતયતિ ન તુ પ્રાપયતીત્યધ્વરમીમાંસકાઃ ।
અસ્માકં તુ અન્યપરાદપિ વાક્યાદસતિ બાધકે પ્રમાણાન્તરેણાર્થો ઽવગમ્યમાનો વિધિના ચાપેક્ષિતઃ સ્વીક્રિયત એવ ।
ન્યાયશ્ચાસ્મિન્નર્થે ઉક્તો બાધકઃ ।
નચ વિધ્યપેક્ષાસ્તિ, દ્વિજીત્યધિકારપ્રતિલમ્ભેન વિધેઃ પર્યવસાનાત્ ।
વિધ્યુદ્દેશગતત્વે ત્વયં ન્યાયો ઽપોદ્યતે વચનબલન્નિષાદસ્થપતિવન્ન ત્વેષ વિધ્યુદ્દેશગત ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માન્નાર્થવાદમાત્રાચ્છૂદ્રાધિકારસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ।
અપિચ કિમર્થવાદબલાદ્વિદ્યામાત્રે ઽધિકારઃ શૂદ્રસ્ય કલ્પતે સંવર્ગવિદ્યાયાં વા ન તાવદ્વિદ્યામાત્ર ઇત્યાહ- #કામં ચાયમિતિ# ।
નહિ સંવર્ગવિદ્યાયામર્થવાદઃ શ્રુતો વિદ્યામાત્રે ઽધિકારિણમુપનયત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્તુ તર્હિ સંવર્ગવિદ્યાયામેવ શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇત્યત આહ- #અર્થવાદસ્થત્વાદિતિ# ।
તત્કિમેતચ્છૂદ્રપદં પ્રમત્તગીતં, ન ચૈત્યદ્યુક્તં, તુલ્યં હિ સાંપ્રદાયિકમિત્યત આહ- #શક્યતે ચાયં શૂદ્રશબ્દ ઇતિ# ।
એવં કિલાત્રોપાખ્યાયતે-જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણો બહુદાયી શ્રદ્ધાદેયો બહુપાક્યઃ પ્રિયાતિથિર્બભૂવ ।
સ ચ તેષુ તેષુ ગ્રામનગરશૃઙ્ગાટકેષુ વિવિધાનામન્નપાનાનાં પૂર્ણાનતિથિભ્ય આવસથાન્ કરયામાસ ।
સર્વત એત્યૈતેષ્વાવસથેષુ મમાન્નપાનમર્થિન ઉપયોક્ષ્યન્ત ઇતિ ।
અથાસ્ય રાજ્ઞો દાનશૌણ્ડસ્ય ગુણગારિમસોતષિતાઃ સન્તો દેવર્ષયો હંસરૂપમાસ્થાય તદનુગ્રહાય તસ્ય નિદાઘસમયે દોષા હર્મ્યતલસ્થસ્યોપરિ માલામાબધ્યાજગ્મુઃ ।

તેષામગ્રેસરં હંસં સંબોધ્ય પૃષ્ઠતઃ પતન્નેકતમો હંસઃ સાદ્ભુતમભ્યુવાદ ।
ભો ભો ભલ્લાક્ષ જાનશ્રુતેરસ્ય પૌત્રાયણસ્ય દ્યુનિશં દ્યુલોક આયતં જ્યોતિસ્તિન્મા પ્રસાઙ્ક્ષીર્મૈતત્ત્વા ધાક્ષીદિતિ ।
તમેવમુક્તવન્તગ્રગામી હંસઃ પ્રત્યુવાચ ।
કં વરમેનમેતત્સન્તં સતુગ્વાનમિવ રૈક્કમાત્થ ।
અયમર્થઃ-વર ઇતિ સોપહાસમવરમાહ ।
અથવા વરો વરાકો ઽયં જાનશ્રુતિઃ ।
કમિત્યાક્ષેપે ।
યસ્માદયં વરાકસ્તસ્માત્કમેનં કિંભૂતમેતં સન્તં પ્રાણિમાત્રં જાનશ્રુતિમાત્થ ।
રૈક્કસ્ય હિ જ્યોતિરસહ્યં નત્વેતસ્ય પ્રાણિમાત્રસ્ય ।
તસ્ય હિ ભગવતઃ પુણ્યજ્ઞાનસંભારસંભૃતસ્ય રૈક્કસ્ય બ્રહ્મવિદો ધર્મે ત્રૈલોક્યોદરવર્તિપ્રાણભૃન્માત્રધર્મો ઽન્તર્ભવતિ ન પુના રૈક્કધર્મકક્ષાં કસ્યચિદ્ધર્મો ઽવગાહત ઇતિ ।
અથૈષ હંસવચનાદાત્મનો ઽત્યન્તનિકર્ષમુત્કર્ષકાષ્ઠાં ચ રૈક્કસ્યોપશ્રુત્ય વિષણ્ણામાનસો જાનશ્રુતિઃ કિતવ ઇવાક્ષપરાજિતઃ પૌનઃપુન્યેન નિઃશ્વસન્નુદ્વેલં કથં કથમપિ નિશીથમતિવાહયાંબભૂવ ।
તતો નિશાવસાનપિશુનમનિભૃતવન્દારુવૃન્દપ્રારબ્ધસ્તુતિસહસ્રસંવલિતં મઙ્ગલતૂર્યનિર્ધોષમાકર્ણ્ય તલ્પતલસ્થ એવ રાજા એકપદે યન્તાનરમાહૂયાદિદેશ, વયસ્ય, રૈક્કાહ્વયં બ્રહ્મવિદમેકરતિં સયુગ્વાનમતિવિવિક્તેષુ તેષુ તેષુ વેપિનનગનિકુઞ્જનદીપુલિનાદિપ્રદેશેષ્વન્વિષ્ય પ્રયત્નતો ઽસ્મભ્યમાચક્ષ્વેતિ ।
સ ચ તત્ર તત્રાન્વિષ્યન્ ક્કચિદતિવિવેક્તે દેસે શકટસ્યાધસ્તાત્ પામાનં કણ્ડૂયમાનં બ્રાહ્મણાયનમદ્રાક્ષીત્ ।
તં ચ દૃષ્ટ્વા રૈક્કો ઽયં ભવિતેતિ પ્રતિભાવાનુપવિશ્ય સવિનયમપ્રાક્ષીત્, ત્વમસિ હે ભગવન્, સયુગ્વા રૈક્ક ઇતિ ।
તસ્ય ચ રૈક્કભાવાનુમતિં ચ તૈસ્તૈરિઙ્ગિતૈર્ગાર્હસ્થ્યેચ્છાં ધનાયાં ચોન્નીય યન્તા રાજ્ઞે નિવેદયામાસ ।
રાજા તુ તં નિશમ્ય ગવાં ષટ્શતાનિ નિષ્કં ચ હારં ચાશ્વતરીરથં ચાદાય સત્વરં રૈક્કં પ્રતિચક્રમે ।
ગત્વા ચાભ્યુવાદ ।
હૈ રૈક્ક, ગવાં ષટ્શતાનીમાનિ નિષ્કશ્ચ હાર શ્ચાયમશ્વતરીરથઃ, એતદાદત્સ્વ, અનુશાધિ માં ભગવન્નિતિ ।
તમેવમુક્તવન્તં પ્રતિ સાટોપં ચ સસ્પૃહં ચોવાચ રૈક્કઃ ।
અહ હારેત્વા શૂદ્ર, તવૈવ સહ ગોભિરસ્ત્વિતિ ।
અહેતિ નિપાતઃ સાટોપમામન્ત્રણે ।
હારેણ યુક્તા ઇત્વા ગન્ત્રી રથો હારેત્વા સ ગોભિઃ સહ તવૈવાસ્તુ, કિમેતન્માત્રેણ મમ ધનેનાકલ્પવર્તિનો ગાર્હસ્થ્યસ્ય નિર્વાહાનુપયોગિનેતિ ભાવઃ ।
આહરેત્વેતિ તુ પાઠોનર્થકતયા ચ ગોભિઃ સહેત્યત્ર પ્રતિસંબન્ધ્યનુપાદાનેન ચાચાર્યૈર્દૂષિતઃ ।
તદસ્યામાખ્યાયિકાયાં શક્યઃ શૂદ્રશબ્દેન જાનશ્રુતી રાજન્યો ઽપ્યવયવવ્યુત્પત્ત્યા વક્તુમ્ ।
સ હિ રૈક્કઃ પરોક્ષજ્ઞતાં ચિખ્યાપયિષુરાત્મનો જાનશ્રુતેઃ શૂદ્રેતિ શુચં સૂચયામાસ ।
કથં પુનઃ શૂદ્રશબ્દેન શુગુત્પન્ના સૂચ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- #તદાદ્રવણાત્# ।
તદ્વ્યાચષ્ટે-શુચમભિદુદ્રાવ જાનશ્રુતિઃ ।
શુચં પ્રાપ્તવાનિત્યર્થઃ ।
શુચા વા જાનશ્રુતિઃ દુદુવે ।
શુચા પ્રાપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
અથવા શુચા રૈક્કં જાનશ્રુતિર્દુદ્રાવ ગતવાન્ ।
તસ્માત્તદાદ્રવણાદિતિ તચ્છબ્દેન શુગ્વા જાનશ્રુતિર્વા રૈક્કો વા પરામૃશ્યત ઇત્યુક્તમ્

1.3.9.35.
#ક્ષત્રિયત્વગતેશ્ચોત્તરત્ર ચૈત્રરથેન લિઙ્ગાત્ ।
ઇતશ્ચ ન જાતિશૂદ્રો જાનશ્રુતિઃ યત્કારણં#પ્રકરણનિરૂપેણ ક્રિયમાણે ક્ષત્રિયત્વમસ્ય જાનશ્રુતેરવગમ્યતે ચૈજ્ઞરથેન લિઙ્ગાદિતિ વ્યાચક્ષાણઃ પ્રકરણં નિરૂપયતિ- #ઉત્તરત્ર હિ સંવર્ગવિદ્યાવાક્યશેષે# ।
ચૈત્રરથેનાભિપ્રતારિણા નિશ્ચિતક્ષાત્રિયત્વેન સમાનાયાં સંવર્ગવિદ્યાયાં સમભિવ્યાહારાલ્લિઙ્ગાત્સંદિગ્ધક્ષત્રિયબાવો જાનશ્રુતિઃ ક્ષત્રિયો નિશ્ચીયતે ।
ઽઅથ હ શૌનકં ચ કાપેયમભિપ્રતારિણં ચ કાક્ષસેનિં સૂદેન પરિવિષ્યમાણૌ બ્રહ્મચારી બિભિક્ષેઽ ઇતિ પ્રસિદ્ધયાજકત્વેન કાપેયેનાભિપ્રયારિણો યોગઃ પ્રતીયતે ।
બ્રહ્મચારિભિક્ષયા ચાસ્યાશૂદ્રત્વમવગમ્યતે ।
નહિ જાતુ બ્રહ્મચારી શૂદ્રાન્ ભિક્ષતે ।
યાજકેન ચ કાપેયેન યોગાદ્યાજ્યો ઽભિપ્રતારી ।
ક્ષત્રિયત્વં ચાસ્ય ચૈત્રરથિત્વાત્ ।
ઽતસ્માચ્ચૈત્રરથી નામૈકઃ ક્ષત્રપતિરજાયતઽ ઇતિ વચનાત્ ।
ચૈત્રરથિત્વં ચાસ્ય કાપેયેન યાજકેન યોગાત્ ।
#એતેન વૈ ચિત્રરથં કાપેયા અયાજયન્નિતિ#છન્દોગાનાં દ્વિરાત્રે શ્રૂયતે ।
તેન ચિત્રરથસ્ય યાજકાઃ કાપેયાઃ ।
એષ ચાભિપ્રતારિ ચિત્રરથાદન્યઃ સન્નેવ કાપેયાનાં રાજ્યો ભવતિ ।
યદિ ચૈત્રરથિઃ સ્યાત્ સમાનાન્વયાનાં હિ પ્રાયેણ સમાનાન્વયા યાજકા ભવન્તિ ।
તસ્માચ્ચૈત્રરથિત્વાદભિપ્રતારી કાક્ષસેનિઃ ક્ષત્રિયઃ ।
તત્સમભિવ્યાહારાચ્ચ જાનશ્રુતિરપિ ક્ષત્રિયઃ સંભાવ્યતે ।
ઇતશ્ચ ક્ષત્રિયો જાનશ્રુતિરિત્યાહ- #ક્ષત્તૃપ્રેષણાદ્યૈશ્વર્યયોગાચ્ચ# ।
ક્ષત્તૃપ્રેષણે ચાર્થસંભવે ચ તાદૃશસ્ય વદાન્યપ્રષ્ઠસ્યૈશ્વર્યં પ્રાયેણ ક્ષત્રિયસ્ય દૃષ્ટં યુધિષ્ઠિરાદિવદિતિ

1.3.9.36.
#સંસ્કારપરામર્શાત્તદભાવાભિલાપાચ્ચ# ।
ન કેવલમુપનીતાધ્યયનવિધિપરામર્શેન ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ કિન્તુ તેષુ તેષુ વિદ્યોપદેશેષૂપનયનસંસ્કારપરામર્શાત્ શૂદ્રસ્ય તદભાવાભિધાનાદ્બ્રહ્મવિદ્યાયામનધિકાર ઇતિ ।
નન્વનુપનીતસ્યાપિ બ્રહ્મોપદેશઃ શ્રૂયતે-ઽતાન્હાનુપનીયૈવઽ ઇતિ ।
તથા શૂદ્રસ્યાનુપનીતસ્યૈવાધિકારો ભવીષ્યતીત્યત આહ #-તાન્હાનુપનીયૈવેત્યપિ પ્રદર્શિતૈવોપનયનપ્રાપ્તિઃ# ।
પ્રાપ્તિપૂર્વકત્વાત્પ્રતિષેધસ્ય યેષામુપનયનં પ્રાપ્તં તેષામેવ તન્નિષિધ્યતે ।
તચ્ચ દ્વિજાતીનામિતિ દ્વિજાતય એવ નિષિદ્ધોપનયના અધિક્રિયન્તે ન શૂદ્ર ઇતિ

1.3.9.37.
#તદભાવનિર્ધારણે ચ પ્રવૃત્તેઃ# ।
સત્યકામો હ વૈ જાબાલઃ પ્રમીતપિતૃકઃ સ્વાં માતરં જબાલાં પ્રપચ્છ,
અહમાચાર્યકુલે બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યામી, તદ્બ્રવીતુ ભવતી કિઙ્ગોત્રો ઽહમિતિ ।
સાબ્રવીત્ ।
ત્વજ્જનકપરિચરણપરતયા નાહમજ્ઞાસિષં ગોત્રં તવેતિ ।
સ ચ્વાચાર્યં ગૌતમમુપસસાદ ।
ઉપસદ્યોવાચ, હે ભગવન્, બ્રહ્મચર્યમુપેયાં ત્વયીતિ ।
સ હોવાચ્, નાવિજ્ઞાતગોત્ર ઉપનીયત ઇતિ કિઙ્ગોત્રો ઽસીતિ ।
અથોવાચ સત્યકામો નાહં વેદ સ્વં ગોત્રં, સ્વાં માતરં જબાલામપૃચ્છં, સાપિ ન વેદેતિ ।
તદુપશ્રુત્યાભ્યધાદ્ગૌતમઃ, નાદ્વિજન્મન આર્જવયુક્તમીદૃશં વચઃ, તેનાસ્મિન્ન શૂદ્રત્વસંભાવનાસ્તીતિ ત્વાં દ્વિજાતિજન્માનમુપનેષ્ય ઇત્યુપનેતમનુશાસિતું ચ જાબાલં ગૌતમઃ પ્રવૃત્તઃ ।
તેનાપિ શૂદ્રસ્ય નાધિકાર ઇતિ વિજ્ઞાયતે ।
#ન સત્યાદગા ઇતિ# ।
ન સત્યમતિક્રાન્તવાનસીતિ

1.3.9.38.
#શ્રવણાધ્યયનાર્થપ્રતિષેધાત્સમૃતેશ્ચ# ।
નિગદવ્યાખ્યાનેન ભાષ્યેણ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્

1.3.10.39.
કમ્પનાત્ ।
પ્રાણવજ્રશ્રુતિહલાદ્વાક્યં પ્રકરણં ચ ભઙ્ક્ત્વા વાયુઃ પઞ્ચવૃત્તિરાધ્યાત્મિકો બાહ્યશ્ચાત્ર પ્રતિપાદ્યઃ ।
તથાહિ-પ્રાણશબ્દો મુખ્યો વાયવાધ્યાત્મિકે, વજ્રશબ્દશ્ચાશનૌ ।
અશનિશ્ચ વાયુપરિણામઃ ।
વાયુરેવ હિ વાહ્યો ધૂમજ્યોતિઃસલિલસંવલિતઃ પર્જન્યભાવેન પરિણતો વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુવૃષ્ટ્યશનિભાવેન વિવર્તતે ।
યદ્યપિ ચ સર્વં જગદિતિ સવાયુકં પ્રતીયતે તથાપિ સર્વશબ્દ આપેક્ષિકો ઽપિ ન સ્વાભિધેયં જહાતિ કિન્તુ સંકુચદ્વૃત્તિર્ભવતિ ।
પ્રાણવજ્રશબ્દૌ તુ બ્રહ્મવિષયત્વે સ્વાર્થમેવ ત્યજતઃ ।
તસ્માત્ સ્વાર્થત્યાગાદ્વરં વૃત્તિસંકોચઃ, સ્વાર્થલેશાવસ્થાનાત્ ।
અમૃતશબ્દો ઽપિ મરણાભાવવચનો ન સાર્વકાલિકં તદભાવં બ્રૂતે, જ્યોતિર્જીવિતયાપિ તદુપપત્તેઃ ।
યથા અમૃતા દેવા ઇતિ ।
તસ્માત્પ્રાણવજ્રશ્રુત્યનુરોધાદ્વાયુરેવાત્ર વિવક્ષિતો ન બ્રહ્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- #કમ્પનાત્# ।
સવાયુકસ્ય જગતઃ કમ્પનાત્, પરમાત્મૈવ શબ્દાત્પ્રમિત ઇતિ મણ્ડૂકપ્લુત્યાનુષજ્જતે ।
બ્રહ્મણોનહિ બિભ્દેતજ્જગત્કૃત્ન્નં સ્વવ્યાપારે નિયમેન પ્રવર્તતે ન તુ મર્યાદામતિવર્તતે ।
એતદુક્તં ભવતિ-ન શ્રુતિસંકોચમાત્રં શ્રુત્યર્થપરિત્યાગે હેતુઃ, અપિ તુ પૂર્વાપરવાક્યૈકવાક્યતાપ્રકરણાભ્યાં સંવલિતઃ શ્રુતિસંકોચઃ ।
તદિદમુક્તમ્ #-પૂર્વાપરયોર્ગ્રન્થભાગયોર્બ્રહ્મૈવ નિર્દિશ્યમાનમુપલભામહે ।
ઇહૈવ કથમન્તરાલે વાયું નિર્દિશ્યમાનં પ્રતિપદ્યેમહીતિ# ।
તદનેન વાક્યૈકવાક્યતા દર્શિતા ।
#પ્રકરણાદપિ#ઇતિ ભાષ્યેણ પ્રકરણમુક્તમ્ ।
યત્ખલુ પૃષ્ટં તદેવ પ્રધાનં પ્રતિવક્તવ્યમિતિ તસ્ય પ્રકરણમ્ ।
પૃષ્ટાદન્યસ્મિંસ્તૂચ્યમાને શાસ્ત્રમપ્રમાણં ભવેદસંબદ્ધપ્રલાપિત્વાત્ ।
#યતુ વાયુવિજ્ઞાનાત્ક્કચિદમૃતત્વમભિહિતમાપેક્ષિકં તદિતિ# ।
ઽઅપપુનર્મૃત્યું જયતિઽ ઇતિ શ્રુત્યા હ્યપમૃત્યોર્વિજય ઉક્તો નતુ પરમમૃત્યુવિજય ઇત્યાપે..કિત્વં (?), તચ્ચ તત્રૈવ પ્રકરણાન્તરકરણેન હેતુના ।
ન કેવલમપશ્રુત્યા તદાપેક્ષિકમપિ તુ પરમાત્માનમભિધાય ઽઅતો ઽન્યદાર્તમ્ઽ ઇતિ વાટ્વાદેરાર્તત્વાભિધાનાત્ ।
નહ્યાર્તાબ્યાસાદનાર્તો ભવતીતિ ભાવઃ

1.3.11.40.
જ્યોતિર્દર્શનાત્ ।
અત્ર હિ જ્યોતિઃશબ્દસ્ય તેજસિ મુખ્યત્વાત્, બ્રહ્મણિ જઘન્યત્વાત્, પ્રકરણાચ્ચ શ્રુતેર્બલીયસ્ત્વાત્, પૂર્વવચ્છુતિસંકોચસ્ય ચાત્રાભાવાત્, પ્રત્યુત બ્રહ્મજ્યોતિઃપક્ષે ક્ત્વાશ્રુતેઃ પૂર્વકાલાર્થાયાઃ પીડનાપ્રસઙ્ગાત્, સમુત્થાનશ્રુતેશ્ચ તેજ એવ જ્યોતિઃ ।
તથાહિ-સમુત્થનામુદ્ગમનમુચ્યતે, ન તુ વિવેકવિજ્ઞાનમ્ ।
ઉદ્ગમનં ચ તેજઃપક્ષે ઽર્ચિરાદિમાર્ગેણોપપદ્યતે ।
આદિત્યશ્ચાર્ચિરાદ્યપેક્ષયા પરં જ્યોતિર્ભવતીતિ તદુપસંપદ્ય તસ્ય સમીપે ભૂત્વા સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે, કાર્યબ્રહ્મલોકપ્રાપ્તૌ ક્રમેણ મુચ્યતે ।
બ્રહ્મજ્યોતિઃપક્ષે તુ બ્રહ્મ ભૂત્વા કા પરા સ્વરૂપનિષ્પત્તિઃ ।
નચ દેહાદિવિવિક્તબ્રહ્મસ્વરૂપસાક્ષાત્કારો વૃત્તિરૂપો ઽભિનિષ્પત્તિઃ ।
સા હિ બ્રહ્મભૂયાત્પ્રાચીના ન તુ પરાચીના ।
સેયમુપસંપદ્યેતિ ક્ત્વાશ્રુતેઃ પીડા ।
તસ્માત્તિસૃભિઃ શ્રુતિભિઃ પ્રકરણબાધનાત્તેજ એવાત્ર જ્યોતિરિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- #પરમેવ બ્રહ્મ જ્યોતિઃ-શબ્દમ્ ।
કસ્માત્ ।
દર્શનાત્ ।
તસ્ય હીહ પ્રકરણે અનુવૃત્તિર્દૃશ્યતે# ।
યત્ખલુ પ્રતિજ્ઞાયતે, યચ્ચ મધ્યે પરામૃશ્યતે, યચ્ચોપસંહ્રિયતે, સ એવ પ્રધાનં પ્રકરણાર્થઃ ।
તદન્તઃપાતિનસ્તુ સર્વે તદનુગુણતયા નેતવ્યાઃ, નતુ શ્રુત્યનુરોધમાત્રેણ પ્રકરણાદપક્રષ્ટવ્યા ઇતિ હિ લોકસ્થિતિઃ ।
અન્યથોપાંશુયાજવાક્યે જામિતાદોષોપક્રમે તત્પ્રતિસાધાનોપસંહારે ચ તદન્તઃ પાતિનો ઽવિષ્ણુરુપાંશુ યષ્ટવ્યઃઽ ઇત્યાદયો વિધિશ્રુત્યનુરોધેન પૃથગ્વિધયઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
તત્કિમિદાનીં ઽતિસ્ર એવ સાહ્નસ્યોપસદઃ કાર્યા દ્વાદશાહીનસ્યઽ ઇતિ પ્રકરણાનુરોધાત્સામુદાયપ્રસિદ્ધિબલલબ્ધમહર્ગાણાભિધાનં પરિત્યજ્યાહીનશબ્દઃ કથમપ્યવવવ્યુત્પત્ત્યા સાન્નં જ્યોતિષ્ટોમમભિધાય તત્રૈવ દ્વાદશોપસત્તાં વિધત્તામ્ ।
સ હિ કૃત્સ્નવિધાનાન્ન કુતશ્ચિદપિ હીયતે ક્રતોરિત્યહીનઃ શક્યો વક્તુમ્ ।
મૈવમ્ ।
અવયવપ્રસિદ્ધેઃ સમુદાયપ્રસિદ્ધિર્બલીયસીતિ શ્રુત્યા પ્રકરણબાધનાન્ન દ્વાદશોપક્રતોમહીનગુણયુક્તે જ્યોતિષ્ટોમે શક્નોતિ વિધાતુમ્ ।
નાપ્યતો ઽપકૃષ્ટં સદહર્ગણસ્ય વિધત્તે ।
પરપ્રકરણે ઽન્યધર્મવિધેરન્યાટ્યત્વાત્ ।
અસંબદ્ધપદવ્યવાયવિચ્છિન્નસ્ય પ્રકરણસ્ય પુનરનુસંધાનક્લેશાત્ ।
તેનાનપકૃષ્ટેનૈવ દ્વાદશાહીનસ્યેતિવાક્યેન સાહ્નસ્ય તિસ્ર ઉસપદઃ કાર્યા ઇતિ વિધિં સ્તોતું દ્વાદશાહવિહિતા દ્વાદશોપસત્તા તત્પ્રકૃતિત્વેન ચ સર્વાહીનેષુ પ્રાપ્તા નિવીતાદિવદનૂદ્યતે ।
તસ્માદહીનશ્રુત્યા પ્રકરણબાધે ઽપિ ન દ્વાદશાહીનસ્યેતિ વાક્યસ્ય પ્રકરણાદપકર્ષ ।
જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણામ્નાતસ્ય પૂષાદ્યનુમન્ત્રણમન્ત્રસ્ય યલ્લિઙ્ગબલાત્પ્રકરણબાધેનાપકર્ષસ્તદગત્યા ।
પૌષ્ણાદૌ ચ તકર્મણિ તસ્યાર્થવત્ત્વાત્ ।
ઇહ ત્વપકૃષ્ટસ્યાર્ચિરાદિમાર્ગોપદેશે ફલસ્યોપાયમાર્ગપ્રતિપાદકે ઽતિવિશદે ઽએષ સંપ્રસાદઃઽ ઇતિ વાક્યસ્યાવિશદૈકદેશમાત્રપ્રતિપાદકસ્ય નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ ।
નચ દ્વદશાહીનસ્યેતિવદ્યથોક્તાત્મધ્યાનસાધનાનુષ્ઠાનં સ્તોતુમેષ સંપ્રસાદ ઇતિ વચમર્ચિરાદિમાર્ગમનુવદતીતિ યુક્તમ્, સ્તુતિલક્ષણાયાં સ્વાભિધેયસંસર્ગતાત્પર્યપરિત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ દ્વાદશાહીનસ્યેતિ તુ વાક્યે સ્વાર્થસંસર્ગતાત્પર્યે પ્રકરણવિચ્છેદસ્ય પ્રાપ્તાનુવદમાત્રસ્યા ચાપ્રયોજનત્વમિતિ સ્તુત્યર્થૌ લક્ષ્યતે ।
ન ચૈતદ્દોષભયાત્સમુદાયપ્રસિદ્ધિમુલ્લઙ્ઘયાવયવપ્રસિદ્ધિમુપાશ્રિત્ય સાહ્નસ્યૈવ દ્વાદશોપસત્તાં વિધાતુમર્હતિ, ત્રિત્વદ્વાદશત્વયોર્વિકલ્પપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ સત્યાં ગતૌ વિકલ્પો ન્યાટ્યઃ ।
સાહ્નાહીનપદયોશ્ચ પ્રકૃતજ્યોતિષ્ટોમાભિધાયિનોરાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રકરણાદેવ તદવગતેઃ ।
ઇહ તુ સ્વાર્થસંસર્ગતાત્પર્યે નોક્તદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ પૌર્વાપર્યાલોચનયા પ્રકરણાનુરોધાદ્રૂઢિમપિ પૂર્વકાલતામપિ પરિત્યજ્ય પ્રકરણાનુગુણ્યેન જ્યોતિઃ પરં બ્રહ્મ પ્રતીયતે ।
યત્તૂક્તં મુમુક્ષોરાદિત્યપ્રાપ્તિરભિહિતેતિ ।
નાસાવાત્યન્તિકો મોક્ષઃ, કિન્તુ કાર્યબ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિઃ ।
નચ ક્રમમુક્ત્યભિપ્રાયં સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યત ઇતિ વચનમ્ ।
નહ્યેતત્પ્રકરણોક્તબ્રહ્મતત્ત્વવિદુષો ગત્યુત્ક્રાન્તી સ્તઃ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽન તસ્માત્ પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ અત્રૈવ સમવનીયન્તેઽ ઇતિ ।
નચ તદ્દ્વારેણ ક્રમમુક્તિઃ ।
અર્ચિરાદિમાર્ગસ્ય હિ કાર્યબ્રહ્મલોકપ્રાપકત્વં ન તુ બ્રહ્મભૂયહેતુભાવઃ ।
જીવસ્ય તુ નિરૂપાધિનિત્યશુદ્ધબુદ્ધબ્રહ્મભાવસાક્ષાત્કારહેતુકે મોક્ષે કૃતમર્ચિરાદિમાર્ગેણ કાર્યબ્રહ્મલોકપ્રાપ્ત્યા ।
અત્રાપિ બ્રહ્મવિદસ્તદુપપત્તેઃ ।
તસ્માન્ન જ્યોતિરાદિત્યમુપસંપદ્ય સંપ્રસાદસ્ય જીવસ્ય સ્વેન રૂપેણ પારમાર્થિકેન બ્રહ્મણાભિનિષ્પત્તિરાઞ્જસીતિ શ્રુતેરત્રાપિ ક્લેશઃ ।
અપિચ પરં જ્યોતિઃ સ ઉત્તમપુરુષ ઇતિહૈવોપરિષ્ટાદ્વિશેષણાત્તેજસો વ્યાવર્ત્ય પુરુષવિષયત્વેનાવસ્થાપનાજ્જ્યોતિઃપદસ્ય, પરમેવ બ્રહ્મ જ્યોતિઃ ન તુ તેજ ઇતિ સિદ્ધમ્

1.3.12.41.
#આકાશોર્ઽથાન્તરત્વાદિવ્યપદેશાત્# ।
યદ્યપિ ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ ઇત્યત્ર બ્રહ્મલિઙ્ગદર્શનાદાકાશઃ પરમાત્મેતિ વ્યુત્પાદિતં, તથાપિ તદ્વદત્ર પરમાત્મલિઙ્ગદર્શનાભાવાન્નામરૂપનિર્મહણસ્ય ભૂતાકાશે ઽપ્યવકાશદાનેનોપપત્તેરકસ્માન્ન રૂઢિપરિત્યાગસ્યાયોગાત્, નામરૂપે અન્તરા બ્રહ્મેતિ ચ નાકાશસ્ય નામરૂપયોર્નિર્વહિતુરન્તરાલત્વમાહ, અપિ તુ બ્રહ્મણઃ, તેન ભૂતાકાશો નામરૂપયોર્નિર્વહિતા ।
બ્રહ્મ ચૈતયોરન્તરાલં મધ્યં સારમિતિ યાવત્ ।
ન તુ નિર્વોડૈવ બ્રહ્મ, અન્તરાલં વા નિર્વાઢૃ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધેર્ભૂતાકાશો ન તુ બ્રહ્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-પરમેવાકાશં બ્રહ્મ, #કસ્માત્, અર્થાન્તરત્વાદિવ્યપદેશાત્# ।
નામરૂપમાત્રનિર્વાહકમિહાકાશમુચ્યતે ।
ભૂતાકાશં ચ વિકારત્વેન નામરૂપાન્તઃપાતિ સત્ કથમાત્માનમુદ્વહેત્ ।
નહિ સુશિક્ષિતો ઽપિ વિજ્ઞાની સ્વેન સ્કન્ધેનાત્માનં વોઢુમુત્સહતે ।
નચ નામરૂપશ્રુતિરવિશેષતઃ પ્રવૃત્તા ભૂતાકાશવર્જં નામરૂપાન્તરે સંકોચયિતું સતિ સંભવે યુજ્યતે ।
નચ નિર્વાહકત્વં નિરઙ્કુશમવગતં બ્રહ્મલિઙ્ગં કથઞ્ચિત્ક્લેશેન પરતન્ત્રે નેતુમુચિતમ્ ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ ઇતિ ચ સ્રષ્ટૃત્વમતિસ્ફુટં બ્રહ્મલિઙ્ગમત્ર પ્રતીયતે ।
બ્રહ્મરૂપતયા ચ જીવસ્ય વ્યાકર્તૃત્વે બ્રહ્મણ એવ વ્યાકર્તૃત્વમુક્તમ્ ।
એવં ચ નિર્વહિતુરેવનાતરાલતોપપત્તેરન્યો નિર્વહિતાન્યચ્ચાન્તરાલમિત્યર્થભેદકલ્પનાપિ ન યુક્તા ।
તથા ચ તે નામરૂપે યદન્તરેત્યયમર્થાન્તરવ્યપદેશ ઉપપન્નો ભવત્યાકાશસ્ય ।
તસ્માદર્થાન્તરવ્યપદેશાત્, તથા ઽતદ્બ્રહ્મ તદમૃતમ્ઽ ઇતિ વ્યપદેશાદ્બ્રહ્મૈવાકાશમિતિ સિદ્ધમ્

1.3.13.42.
#સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ભેદેન# ।
ઽઆદિમધ્યાવસાનેષુ સંસારિપ્રતિપાદનાત્ ।
તત્પરે ગ્રન્થસંદર્ભે સર્વં તત્રૈવ યોજ્યતે ॥
ઽ સંસાર્યેવ તાવદાત્માહઙ્કારાસ્પદપ્રાણાદિપરીતઃ સર્વજનસિદ્ધઃ ।
તમેવ ચ ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ ઇત્યાદિશ્રુતિસંદર્ભ આદિમધ્યાવસાનેષ્વામૃશતીતિ તદનુવાદપરો ભવિતુમર્હતિ ।
એવં ચ સંસાર્યાત્મૈવ કિઞ્ચિદપેક્ષ્ય મહાન્, સંસારસ્ય ચાનાદિત્વેનાનાદિત્વાદજ ઉચ્યતે, ન તુ તદતિરિક્તઃ કશ્ચિદત્ર નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તત્વભાવઃ પ્રતિપાદ્યઃ ।
યત્તુ સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોઃ પ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્ત ઇતિ ભેદં મન્યસે, નાસૌ ભેદઃ કિન્ત્વયમાત્મશબ્દઃ સ્વભાવવચનઃ, તેન સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યવસ્થાયાં વિશેષવિષયાભાવાત્સંપિણ્ડિતપ્રજ્ઞેવ પ્રાજ્ઞેનાત્મના સ્વભાવેના પરિષ્વક્તો ન કિઞ્ચિદ્વેદેત્યભેદે ઽપિ ભેદવદુપચારેણ યોજનીયમ્ ।
યથાહુઃ-ઽપ્રાજ્ઞઃ સંપિણ્ડિતપ્રજ્ઞઃઽ ઇતિ ।
પત્યાદયશ્ચ શબ્દાઃ સંસારિણ્યેવ કાર્યકરણસંઘાતાત્મકસ્ય જગતો જીવકર્માર્જિતતયા તદ્ભોગ્યતયા ચ યોજનીયાઃ ।
તસ્માત્સંસાર્યેવાનૂદ્યતે ન તુ પરમાત્મા પ્રતિપદ્યત ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽસુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ભેદેન વ્યપદેશાદિત્યનુવર્તતે ।
અયમભિસંધિઃ-કિં સંસારિણો ઽન્યઃ પરમાત્મા નાસ્તિ, તસ્માત્સંસાર્યાત્મપરં ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ ઇતિ વાક્યમ્, આહોસ્વિદિહ સંસારિવ્યતિરેકેણ પરમાત્મનો ઽસંકીર્તનાત્સંસારિણશ્ચાદિમધ્યાવસાનેષ્વવમર્શનાત્સંસાર્યાત્મપરં, ન તાવત્સંસાર્યતિરિક્તસ્ય તસ્યાભાવઃ ।
તત્પ્રતિપાદકા હિ શતશ આગમાઃ ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ ઽગતિસામાન્યાત્ઽ ઇત્યાદિબિઃ સૂત્રસંદર્ભૈરુપપાદિતાઃ ।
ન ચાત્રાપિ સંસાર્યતિરિક્તપરમાત્મસંકીર્તનાભાવઃ, સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યેસ્તત્સંકીર્તનાત્ ।
નચ પ્રાજ્ઞસ્ય પરમાત્મનો જીવાદ્ભેદેન સંકીર્તનં સતિ સંભવે રાહોઃ શિર ઇતિવદૌપચારિકં યુક્તમ્ ।
નચ પ્રાજ્ઞશબ્દઃ પ્રજ્ઞાપ્રકર્ષશાલિનિ નિરૂઢવૃત્તિઃ કથઞ્ચિદજ્ઞવિષયો વ્યાખ્યાતુમુચિતઃ ।
નચ પ્રજ્ઞાપ્રકર્ષો ઽસંકુચદ્વૃત્તિર્વિદિતસમસ્તવેદિતવ્યાત્સર્વવિદો ઽન્યત્ર સંભવતિ ।
ન ચેત્થંભૂતો જીવાત્મા ।
તસ્માત્સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ભેદેન જીવાત્પ્રાજ્ઞસ્ય પરમાત્મનો વ્યપદેશાત્ ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃઽ ઇત્યાદિના જીવાત્માનં લોકસિદ્ધમનૂદ્ય તસ્ય પરમાત્મભાવો ઽનનધિગતઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
નચ જીવાત્મનુવાદમાત્રપરાણ્યેતાનિ વચાંસિ ।
અનધિગતાર્થાવબોધનપરં હિ શાબ્દં પ્રમાણં, ન ત્વનુવાદમાત્રનિષ્ઠં ભવિતુમર્હતિ ।
અત એવ ચ સંસારિણઃ પરમાત્મભાવવિધાનાયાદિમધ્યાવસાનેષ્વનુપાદ્યતયાવમર્શ ઉપપદ્યતે ।
એવં ચ મહત્ત્વં ચાજત્વં ચ સર્વગતસ્ય નિત્યસ્યાત્મનઃ સંભવાન્નાપેક્ષિકં કલ્પયિષ્યતે ।
#યસ્તુ મધ્યે બુદ્ધાન્તાદ્યવસ્થોપન્યાસાદિતિ# ।
નાનેનાવસ્થાવત્ત્વં વિવક્ષ્યતે ।
અપિ ત્વવસ્થાનામુપજનાપાયધર્મકત્વેન તદતિરિક્તમવસ્થારહિતં પરમાત્માનં વિવક્ષતિ, ઉપરિતનવાક્યસંદર્ભાલોચનાદિતિ

1.3.13.43.
#પત્યાદિશબ્દેબ્યઃ ।
સર્વસ્ય વશી# ।
વશઃ સામર્થ્યં સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભવત્યયમ્, વ્યૂહાવસ્થાનસમર્થ ઇતિ ।
અત એવ સર્વસ્યેશાનઃ, સામર્થ્યેન હ્યયમુક્તેન સર્વસ્યેષ્ટે, તદિચ્છાનુવિધાનાજ્જગતઃ ।
અત એવ સર્વસ્યાધિપતિઃ સર્વસ્ય નિયન્તા ।
અન્તર્યામીતિ યાવત્ ।
કિઞ્ચ સ એવંભૂતો હ્યદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષો વિજ્ઞાનમયો ન સાધુના કર્મણા ભૂયાનુત્કૃષ્ટો ભવતીત્યેવમાદ્યાઃ શ્રુતયો ઽસંસારિણં પરમાત્માનમેવ પ્રતિપાદયન્તિ ।
તસ્માજ્જીવાત્માનં માનાન્તરસિદ્ધમનૂદ્ય તસ્ય બ્રહ્મભાવપ્રતિપાદનપરો ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃઽ ઇત્યાદિવાક્યસંદર્ભ ઇતિ સિદ્ધમ્

ઇતિ શ્રીમદ્વાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતશારીરકભગવત્પાદભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં પ્રથમસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ