Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 10

neha tirohitamivāsti kiñcit /
yattu sārūpyābāvānna cidātmanaḥ pariṇāmaḥ prapañca iti /
addhā /
'vivartastu prapañco 'yaṃ brahmaṇopariṇāminaḥ /
anādivāsanodbhūto na sārūpyamapekṣate

na khalu bāhyasārūpyanibandhana eva sarvo vibhrama iti niyamanimittamasti /
āntarādapi kāmakrodhabhayonmādasvapnādermānasādaparādhātsārūpyānapekṣāttasya tasya vibhramasya darśanāt /
apica hetumiti vibhrame tadabhāvādanuyogo yujyate /
anādyavidyātadvāsanāpravāhapatitastu nānuyogamarhati /
tasmāt paramātmavivartatayā prapañcastadyoniḥ, bhujaṅga iva rajjuvivartatayā tadyoniḥ, na tu tatpariṇāmatayā /
tasmāttaddharmasarvavittvokterliṅgāt 'yattadadreśyam' ityatra brahmaivopadiśyate jñeyatvena, natu pradhānaṃ jīvātmā vopāsyatveneti siddham /
na kevalaṃ liṅgādapi tu 'parā vidyā' iti samākhyānādapyetadeva pratipattavyamityāha- #apica dve vidye iti# /
liṅgāntaramāha #-kasminnu bhavata iti# /
bhogā bhogyāstebhyo vyatirikte bhoktari /
avacchinno hi jīvātmā bogyebhyo viṣayebyo vyatirikta iti tajjñānena na sarvaṃ jñātaṃ bhavati /
samākhyāntaramāha- #apica sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmiti /
plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā aṣṭādaśeti# /
plavante gacchanti asthāyina iti plavāḥ /
ata evādṛḍhāḥ /
ke te yajñarūpāḥ /
rūpyante 'neneti rūpaṃ, yajño rūpamupādhiryeṣāṃ te yajñarūpāḥ /
te tu ṣoḍaśartvijaḥ /
ṛtuyajanenopādhinā ṛtvikśabdaḥ pravṛtta iti yajñopādhaya ṛtvijaḥ /
evaṃ yajamāno 'pi yajñopādhireva /
evaṃ patnī, 'patyurno yajñasaṃyoge' iti smaraṇāt /
ta ete 'ṣṭādaśa yajñarūpāḥ, yeṣvṛtvigādiṣūktaṃ karma yajñaḥ /
yadāśrayo yajña ityarthaḥ /
tacca karmāvaraṃ svargādyavaraphalatvāt /
apiyanti prāpnuvanti /
#nahi dṛṣṭāntadārṣṭāntikrayoḥ#ityuktābhiprāyam

#viśeṣaṇabhedav.yapadeśābhyāṃ ca netarau# /
viśeṣaṇaṃ hetuṃ vyācaṣṭe- #viśinaṣṭi hīti# /
śārīrādityupalakṣaṇam, pradhānādityapi draṣṭavyam /
bhedavyapadeśaṃ vyācaṣṭe- #tathā pradhānādapīti# /
syādetat /
kimāgamikaṃ sāṃkhyābhimataṃ pradhānaṃ, tathāca bahusamañjasaṃ syādityata āha- #nātra pradhānaṃ nāma kiñciditi#

#rūpopanyāsācca# /
tadetatparamatenākṣepasamādhānābhyāṃ vyākhyāya svamatena vyācaṣṭe- #anye punarmanyanta iti# /
punaḥśabdo 'pi pūrvasmādviśeṣaṃ dyotayannasyeṣṭatāṃ sūcayati /
jāyamānavargamadhyapatitasyāgnimūrdhādirūpavataḥ sati jāyamānatsaṃbhave nākasmājjanakatvakalpanaṃ yuktam /
prakaraṇaṃ khalvetadviśaṣvayoneḥ, saṃnidhiśca jāyamānānām /
saṃnidheśca prakaraṇaṃ balīya iti jāyamānaparityāgena viśvayonereva prakaraṇino rūpābhidhānamiti cet na, prakaraṇinaḥ śarīrendriyādirahitasya vigrahavattvavirodhāt /
na caitāvatā mūrdhādiśrutayaḥ prakaraṇavirodhātsvārthatyāgena sarvātmatāmātraparā iti yuktam, śruteratyantaviprakṛṣṭārthātprakaraṇādbalīyastvāt /
siddhe ca prakaraṇināsaṃbandhe jāyamānamadhyapātitvaṃ jāyamānagrahaṇe kāraṇamupanyastaṃ bhāṣyakṛtā /
tasmāddhiraṇyagarbha eva bhagavān prāṇātmanā sarvabhūtāntaraḥ kāryo nirdiśyata iti sāṃpratam /
tatkimidānīṃ sūtramanavadheyameva, netyāha- #asminpakṣa iti# /
prakaraṇāt

#vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt# /
prācīna śālasatyayajñendradyumnajanabuḍilāḥ sametya mīmāṃsāṃ cakruḥ- #ko na ātmā kiṃ brahmeti# /
ātmetyukte jīvātmani pratyayo mā bhūdata uktaṃ kiṃ brahmeti /
te ca mīmāṃsamānā niścayamanadhigacchantaḥ kaikeyarājaṃ vaiśvanaravidyāvidamupaseduḥ /
upasadya cocuḥ- #ātmanamevemaṃ vaiśvānaraṃ saṃpratyadhyeṣi#smarati #tameva no brūhītyupakramya dyusūrvāyvākāśavāripṛthivīnāmiti# /
ayamarthaḥ-vaiśvānarasya bhagavato dyaurmūrdhā sutejāḥ /
cakṣuśca viśvarūpaḥ sūryaḥ /
prāṇo vāyuḥ pṛthagvartmātmā pṛthak vartma yasya vāyoḥ sa pṛthagvartmā sa evātmā svabhāve yasya sa pṛthagvartmātmā /
saṃdeho dehasya madhyabhāgaḥ sa ākāśo bahulaḥ sarvagatatvāt /
bastireva rayiḥ
āpaḥ, yato 'dbhyo 'nnamannācca rayirdhanaṃ tasmādāpo rayiruktāstāsāṃ ca mūtrībhūtānāṃ bastiḥ sthānamiti bastireva rayirityuktam /
pādau pṛthivī tatra pratiṣṭhānāt /
tadevaṃ vaiśvānarāvayaveṣu dyusūryānilākāśajalāvaniṣu mūrdhacakṣuḥprāṇasaṃdehabastipādeṣvekaikakasmina vaiśvānarabuddhyā viparītatayopāsakānāṃ prācīnaśālādīnāṃ mūrdhapātāndhatvaprāṇotkramaṇadehaśīrṇatābastibhedapādaślathībhāvadūṣaṇairupāsanānāṃ nindayā mūrdhādisamastabhāvamupadiśyāmnāyate-'yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānam' iti /
sa sarveṣu lokeṣu dyupabhṛtiṣu, sarveṣu bhūteṣu sthāvarajaṅgameṣu, sarveṣvātmasu dehendriyamanobuddhijīveṣvannamasti /
sarvasaṃbandhiphalamāpnotītyarthaḥ /
athāsya vaiśvānarasya bhokturbhojanasyāgnihotratāsaṃpipādayiṣayāha śrutiḥ- #ura eva vediḥ#vedisārūpyāt /
#lomāni barhiḥ#āstīrṇabrahiḥsārūpyāt /
#hṛdayaṃ gārhapatyaḥ# /
hṛdayānantaraṃ #mano 'nvāhāryapacanaḥ /
āsyamāhavanīyaḥ# /
tatra hi tadannaṃ hūyate /
nanu 'ko na ātmā kiṃ brahma' ityupakrame ātmabrahmaśabdayoḥ paramātmani rūḍhatvena taduparaktāyāṃ buddhau vaiśvānarāgnyādayaḥ śabdāstadanurodhena paramātmanyeva kathañcinnetuṃ yujyante natu prathamāvagatau brahmātmaśabdau caramāvagatavaiśvānarādipadānurodhenānyathayituṃ yujyete /
yadyapi ca vājasaneyināṃ vaiśvānaravidyopakrame 'vaiśvānaraṃ ha vai bhagavān saṃprati veda taṃ no brūhi' ityatra nātmaśabdau staḥ, tathāpi tatsamānārthaṃ chāndogyavākyaṃ tadupakramamiti tena niścitārthena tadavirodhena vājasaneyivākyārtho niścīyata /
niścitārthena hyaniścitārthaṃ vyavasthāpyateṣa nāniścitārthena niścitārtham /
karmavacca brahmāpi sarvaśākhāpratyayamekameva /
naca dyumūrdhatvādikaṃ jāñarabhūtāgnidevatājīvātmanāmanyatamasyāpi saṃbhavati /
naca sarvalokāśrayaphalabhāgitā /
naca sarvapāpmapradāha iti pāriśeṣyātparamātmaiva vaiśvānara iti niścite kutaḥ punarityamāśaṅkā- #śabdādibhyo 'ntaḥ pratiṣṭhānānneti cediti# /
ucyate-tadevopakramānurodhenānyathā nīyate, yannetuṃ śakyam /
aśakyau ca vaiśvānarāgniśabdāvanyathā netumiti śaṅkiturabhimānaḥ /
api cāntaḥpratiṣṭhatatvaṃ ca prādeśamātratvaṃ ca na sarvavyāpino 'parimāṇasya ca parabrahmaṇaḥ saṃbhavataḥ /
naca prāṇahutyadhikaraṇatānyatra jāṭharāgneryujyate /
naca gārhapatyādihṛdayāditā brahmaṇaḥ saṃbhavinī /
tasmādyathāyogaṃ jāṭharabhūtāgnidevatājīvānāmanyatamo vaiśvānaraḥ, natu brahma /
tathā ca brahmātmaśabdāvupakramagatāvapyanyathā netavyau /
mūrdhatvādayaśca stutimātram /
athavā agniśarīrāyā devatāyā aiśvaryayogāt dyumūrdhatvādaya upapadyanta iti śahkiturabhisaṃdhiḥ /
atrottaram- #na# /
kutaḥ, #tathā dṛṣṭyupadeśāt# /
addhā caramamananyathāsiddhaṃ prathamāvagatamanyathayati /
na tvatra caramatyānanyathāsiddhiḥ, pratīkopadeśena vā mano brahmetivat, tadupādhyupadeśena vā manomayaḥ prāṇaśarīro bārūpa itivadupapatteḥ /
vyutpattyā vā vaiśvānarāgniśabdayorbrahmavacanatvānnānyathāsiddhiḥtha tathāca brahmāśrayasya pratyayasyāśrayāntare jāṭharavaiśvānarāhvaye kṣepeṇa vā jāṭhavaiśvānaropādhini vā brahmaṇyupāsye vaiśvānaradharmāṇāṃ brahmadharmāṇāṃ ca samāveśa upapadyate /
asaṃbhavāditi sūtrāvayavaṃ vyācaṣṭe- #yadi ceha parameśvaro na vivakṣyeteti# /
puruṣamapi cainamadhīyata iti sūtrāvayavaṃ vyācaṣṭe- #yadi ca kevala eveti# /
na brahmopādhitayā nāpi pratīkatayetyarthaḥ /
na kevalamantaḥpratiṣṭhitaṃ puruṣamapītyaperarthaḥ /
ata eṣa yatpuruṣa iti puruṣamanūdya na vaiśvānaro vidhīyate /
tathāsati puruṣe vaiśvānaradṛṣṭipadiśyeta /
evaṃ ca parameśvaradṛṣṭirhi jāṭhare vaiśvānara ihopadaiśyata iti bhāṣyaṃ virudhyeta /
śrutivirodhaśca /
'sa yo haitamevamagniṃ vaiśvānaraṃ puruṣaṃ puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti vaiśvānarasya hi puruṣatvavedanamatrānūdyate, natu puruṣasya vaiśvanaratvavedanam /
tasmāt 'sa eṣo 'gnirvaiśvānaro yat' iti yadaḥ pūrveṇa saṃbandhaḥ, puruṣa iti tu tatra puruṣadṛṣṭerupadeśa iti yuktam

ata eva na devatā bhūtaṃ ca /
ata evaitebyaḥ śrutismṛtyavagatadyumūrdhatvādisaṃbandhasarvalokāśrayaphalabhāgitvasarṃvapāpmapradāhātmabrahmabrahmapadokramebhyo hetubhya ityarthaḥ /
'yo bhānunā pṛthivīṃ dyāmutemām' iti mantravarṇo 'pi na kevalauṣṇyaprakāśavibhavamātrasya bhūtāgneramamīdṛśaṃ mahimānamāhaga, api tu brahmavikāratayā tādrūpyeṇeti bhāvaḥ

#sākṣādapyavirodhaṃ jaiminiḥ# /
yadetatprakṛtaṃ mūrdhādiṣu cubukānteṣu puruṣāvayaveṣu dyuprabhṛtīnpṛthivīparyantāṃstrailokyātmano vaiśvānarasyāvayavān saṃpādya puruṣavidhatvaṃ kalpitaṃ tadabhiprāyeṇedamucyate 'puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti /
atrāvayavasaṃpattyā puruṣavidhatvaṃ kāryakāraṇasamudāyarūpapuruṣāvayavamūrdhādicubukāntaḥpratiṣṭhānācca puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ samudāyamadhyapatitvāttadavayavānāṃ samudadāyinām /
atraiva nidarśanamāha- #yathā vṛkṣe śākhāmiti# /
śākhākāṇḍamūlaskandhasamudāye pratiṣṭhitā śākhā tanmadhyapatitā bhavatītyarthaḥ /
samādhānāntaramāha- #athaveti# /
antaḥpratiṣṭhatvaṃ mādhyāsthyaṃ tena sākṣitvaṃ lakṣayati /
etaduktaṃ bhavati-vaiśvānaraḥparamātmā carācarasākṣīti /
pūrvapakṣiṇo 'nuśayamunmūlayati- #niścite ceti# /
viśvātmakatvāt vaiśvānaraḥ pratyāgātmā /
viśveṣāṃ vāyaṃ naraḥ, tadvikāratvādviśvaprapañcasya /
viśve narā jīvā vātmāno 'sya tādātmeneti

#abhivyakterityāśmarathyaḥ# /
sākalyenopalambhāsaṃbhavādupāsakānāmanugrahāyānanto 'pi parameśvaraḥ prādeśamātramātmanamabhivyanaktītyāha- #atimātrasyāpīti# /
atikrānto mātrāṃ parimāṇamatimātraḥ /
#upāsakānāṃ kṛte# /
upāsakārthamiti yāvat /
vyākhyāntaramāha-pradeśeṣu veti

#saṃpatteriti jaiminiḥ# /
mūrdhānamupakramya cubukānto hi kāyapradeśaḥ prādeśamātraḥ /
tatraiva trailokyātmano vaiśvānarasyāvayavānsaṃpādayanprādeśamātraṃ vaiśvānaraṃ darśayati

atraiva jābālaśrutisaṃvādamāha sūtrakāraḥ- #āmananti cainamasmin# /
avimukte avidyopādhikalpitāvacchede jīvātmani sa khalvavimuktaḥ /
tasminpratiṣṭhitaḥ paramātmā, tādātmyāt /
ata eva hi śrutiḥ-'anena jīvenātmanā' iti /
avidyākalpitaṃ tu bhedamāśrityādhārādheyabhāvaḥ /
varaṇā bhrūḥ /
śeṣamatirohitārtham