ભામતિ · અધ્યાય 10

નેહ તિરોહિતમિવાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
યત્તુ સારૂપ્યાબાવાન્ન ચિદાત્મનઃ પરિણામઃ પ્રપઞ્ચ ઇતિ ।
અદ્ધા ।
ઽવિવર્તસ્તુ પ્રપઞ્ચો ઽયં બ્રહ્મણોપરિણામિનઃ ।
અનાદિવાસનોદ્ભૂતો ન સારૂપ્યમપેક્ષતે

ન ખલુ બાહ્યસારૂપ્યનિબન્ધન એવ સર્વો વિભ્રમ ઇતિ નિયમનિમિત્તમસ્તિ ।
આન્તરાદપિ કામક્રોધભયોન્માદસ્વપ્નાદેર્માનસાદપરાધાત્સારૂપ્યાનપેક્ષાત્તસ્ય તસ્ય વિભ્રમસ્ય દર્શનાત્ ।
અપિચ હેતુમિતિ વિભ્રમે તદભાવાદનુયોગો યુજ્યતે ।
અનાદ્યવિદ્યાતદ્વાસનાપ્રવાહપતિતસ્તુ નાનુયોગમર્હતિ ।
તસ્માત્ પરમાત્મવિવર્તતયા પ્રપઞ્ચસ્તદ્યોનિઃ, ભુજઙ્ગ ઇવ રજ્જુવિવર્તતયા તદ્યોનિઃ, ન તુ તત્પરિણામતયા ।
તસ્માત્તદ્ધર્મસર્વવિત્ત્વોક્તેર્લિઙ્ગાત્ ઽયત્તદદ્રેશ્યમ્ઽ ઇત્યત્ર બ્રહ્મૈવોપદિશ્યતે જ્ઞેયત્વેન, નતુ પ્રધાનં જીવાત્મા વોપાસ્યત્વેનેતિ સિદ્ધમ્ ।
ન કેવલં લિઙ્ગાદપિ તુ ઽપરા વિદ્યાઽ ઇતિ સમાખ્યાનાદપ્યેતદેવ પ્રતિપત્તવ્યમિત્યાહ- #અપિચ દ્વે વિદ્યે ઇતિ# ।
લિઙ્ગાન્તરમાહ #-કસ્મિન્નુ ભવત ઇતિ# ।
ભોગા ભોગ્યાસ્તેભ્યો વ્યતિરિક્તે ભોક્તરિ ।
અવચ્છિન્નો હિ જીવાત્મા બોગ્યેભ્યો વિષયેબ્યો વ્યતિરિક્ત ઇતિ તજ્જ્ઞાનેન ન સર્વં જ્ઞાતં ભવતિ ।
સમાખ્યાન્તરમાહ- #અપિચ સ બ્રહ્મવિદ્યાં સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠામિતિ ।
પ્લવા હ્યેતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપા અષ્ટાદશેતિ# ।
પ્લવન્તે ગચ્છન્તિ અસ્થાયિન ઇતિ પ્લવાઃ ।
અત એવાદૃઢાઃ ।
કે તે યજ્ઞરૂપાઃ ।
રૂપ્યન્તે ઽનેનેતિ રૂપં, યજ્ઞો રૂપમુપાધિર્યેષાં તે યજ્ઞરૂપાઃ ।
તે તુ ષોડશર્ત્વિજઃ ।
ઋતુયજનેનોપાધિના ઋત્વિક્શબ્દઃ પ્રવૃત્ત ઇતિ યજ્ઞોપાધય ઋત્વિજઃ ।
એવં યજમાનો ઽપિ યજ્ઞોપાધિરેવ ।
એવં પત્ની, ઽપત્યુર્નો યજ્ઞસંયોગેઽ ઇતિ સ્મરણાત્ ।
ત એતે ઽષ્ટાદશ યજ્ઞરૂપાઃ, યેષ્વૃત્વિગાદિષૂક્તં કર્મ યજ્ઞઃ ।
યદાશ્રયો યજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચ કર્માવરં સ્વર્ગાદ્યવરફલત્વાત્ ।
અપિયન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
#નહિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિક્રયોઃ#ઇત્યુક્તાભિપ્રાયમ્

#વિશેષણભેદવ્.યપદેશાભ્યાં ચ નેતરૌ# ।
વિશેષણં હેતું વ્યાચષ્ટે- #વિશિનષ્ટિ હીતિ# ।
શારીરાદિત્યુપલક્ષણમ્, પ્રધાનાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ભેદવ્યપદેશં વ્યાચષ્ટે- #તથા પ્રધાનાદપીતિ# ।
સ્યાદેતત્ ।
કિમાગમિકં સાંખ્યાભિમતં પ્રધાનં, તથાચ બહુસમઞ્જસં સ્યાદિત્યત આહ- #નાત્ર પ્રધાનં નામ કિઞ્ચિદિતિ#

#રૂપોપન્યાસાચ્ચ# ।
તદેતત્પરમતેનાક્ષેપસમાધાનાભ્યાં વ્યાખ્યાય સ્વમતેન વ્યાચષ્ટે- #અન્યે પુનર્મન્યન્ત ઇતિ# ।
પુનઃશબ્દો ઽપિ પૂર્વસ્માદ્વિશેષં દ્યોતયન્નસ્યેષ્ટતાં સૂચયતિ ।
જાયમાનવર્ગમધ્યપતિતસ્યાગ્નિમૂર્ધાદિરૂપવતઃ સતિ જાયમાનત્સંભવે નાકસ્માજ્જનકત્વકલ્પનં યુક્તમ્ ।
પ્રકરણં ખલ્વેતદ્વિશષ્વયોનેઃ, સંનિધિશ્ચ જાયમાનાનામ્ ।
સંનિધેશ્ચ પ્રકરણં બલીય ઇતિ જાયમાનપરિત્યાગેન વિશ્વયોનેરેવ પ્રકરણિનો રૂપાભિધાનમિતિ ચેત્ ન, પ્રકરણિનઃ શરીરેન્દ્રિયાદિરહિતસ્ય વિગ્રહવત્ત્વવિરોધાત્ ।
ન ચૈતાવતા મૂર્ધાદિશ્રુતયઃ પ્રકરણવિરોધાત્સ્વાર્થત્યાગેન સર્વાત્મતામાત્રપરા ઇતિ યુક્તમ્, શ્રુતેરત્યન્તવિપ્રકૃષ્ટાર્થાત્પ્રકરણાદ્બલીયસ્ત્વાત્ ।
સિદ્ધે ચ પ્રકરણિનાસંબન્ધે જાયમાનમધ્યપાતિત્વં જાયમાનગ્રહણે કારણમુપન્યસ્તં ભાષ્યકૃતા ।
તસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભ એવ ભગવાન્ પ્રાણાત્મના સર્વભૂતાન્તરઃ કાર્યો નિર્દિશ્યત ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
તત્કિમિદાનીં સૂત્રમનવધેયમેવ, નેત્યાહ- #અસ્મિન્પક્ષ ઇતિ# ।
પ્રકરણાત્

#વૈશ્વાનરઃ સાધારણશબ્દવિશેષાત્# ।
પ્રાચીન શાલસત્યયજ્ઞેન્દ્રદ્યુમ્નજનબુડિલાઃ સમેત્ય મીમાંસાં ચક્રુઃ- #કો ન આત્મા કિં બ્રહ્મેતિ# ।
આત્મેત્યુક્તે જીવાત્મનિ પ્રત્યયો મા ભૂદત ઉક્તં કિં બ્રહ્મેતિ ।
તે ચ મીમાંસમાના નિશ્ચયમનધિગચ્છન્તઃ કૈકેયરાજં વૈશ્વનરવિદ્યાવિદમુપસેદુઃ ।
ઉપસદ્ય ચોચુઃ- #આત્મનમેવેમં વૈશ્વાનરં સંપ્રત્યધ્યેષિ#સ્મરતિ #તમેવ નો બ્રૂહીત્યુપક્રમ્ય દ્યુસૂર્વાય્વાકાશવારિપૃથિવીનામિતિ# ।
અયમર્થઃ-વૈશ્વાનરસ્ય ભગવતો દ્યૌર્મૂર્ધા સુતેજાઃ ।
ચક્ષુશ્ચ વિશ્વરૂપઃ સૂર્યઃ ।
પ્રાણો વાયુઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા પૃથક્ વર્ત્મ યસ્ય વાયોઃ સ પૃથગ્વર્ત્મા સ એવાત્મા સ્વભાવે યસ્ય સ પૃથગ્વર્ત્માત્મા ।
સંદેહો દેહસ્ય મધ્યભાગઃ સ આકાશો બહુલઃ સર્વગતત્વાત્ ।
બસ્તિરેવ રયિઃ
આપઃ, યતો ઽદ્ભ્યો ઽન્નમન્નાચ્ચ રયિર્ધનં તસ્માદાપો રયિરુક્તાસ્તાસાં ચ મૂત્રીભૂતાનાં બસ્તિઃ સ્થાનમિતિ બસ્તિરેવ રયિરિત્યુક્તમ્ ।
પાદૌ પૃથિવી તત્ર પ્રતિષ્ઠાનાત્ ।
તદેવં વૈશ્વાનરાવયવેષુ દ્યુસૂર્યાનિલાકાશજલાવનિષુ મૂર્ધચક્ષુઃપ્રાણસંદેહબસ્તિપાદેષ્વેકૈકકસ્મિન વૈશ્વાનરબુદ્ધ્યા વિપરીતતયોપાસકાનાં પ્રાચીનશાલાદીનાં મૂર્ધપાતાન્ધત્વપ્રાણોત્ક્રમણદેહશીર્ણતાબસ્તિભેદપાદશ્લથીભાવદૂષણૈરુપાસનાનાં નિન્દયા મૂર્ધાદિસમસ્તભાવમુપદિશ્યામ્નાયતે-ઽયસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમ્ઽ ઇતિ ।
સ સર્વેષુ લોકેષુ દ્યુપભૃતિષુ, સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થાવરજઙ્ગમેષુ, સર્વેષ્વાત્મસુ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિજીવેષ્વન્નમસ્તિ ।
સર્વસંબન્ધિફલમાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
અથાસ્ય વૈશ્વાનરસ્ય ભોક્તુર્ભોજનસ્યાગ્નિહોત્રતાસંપિપાદયિષયાહ શ્રુતિઃ- #ઉર એવ વેદિઃ#વેદિસારૂપ્યાત્ ।
#લોમાનિ બર્હિઃ#આસ્તીર્ણબ્રહિઃસારૂપ્યાત્ ।
#હૃદયં ગાર્હપત્યઃ# ।
હૃદયાનન્તરં #મનો ઽન્વાહાર્યપચનઃ ।
આસ્યમાહવનીયઃ# ।
તત્ર હિ તદન્નં હૂયતે ।
નનુ ઽકો ન આત્મા કિં બ્રહ્મઽ ઇત્યુપક્રમે આત્મબ્રહ્મશબ્દયોઃ પરમાત્મનિ રૂઢત્વેન તદુપરક્તાયાં બુદ્ધૌ વૈશ્વાનરાગ્ન્યાદયઃ શબ્દાસ્તદનુરોધેન પરમાત્મન્યેવ કથઞ્ચિન્નેતું યુજ્યન્તે નતુ પ્રથમાવગતૌ બ્રહ્માત્મશબ્દૌ ચરમાવગતવૈશ્વાનરાદિપદાનુરોધેનાન્યથયિતું યુજ્યેતે ।
યદ્યપિ ચ વાજસનેયિનાં વૈશ્વાનરવિદ્યોપક્રમે ઽવૈશ્વાનરં હ વૈ ભગવાન્ સંપ્રતિ વેદ તં નો બ્રૂહિઽ ઇત્યત્ર નાત્મશબ્દૌ સ્તઃ, તથાપિ તત્સમાનાર્થં છાન્દોગ્યવાક્યં તદુપક્રમમિતિ તેન નિશ્ચિતાર્થેન તદવિરોધેન વાજસનેયિવાક્યાર્થો નિશ્ચીયત ।
નિશ્ચિતાર્થેન હ્યનિશ્ચિતાર્થં વ્યવસ્થાપ્યતેષ નાનિશ્ચિતાર્થેન નિશ્ચિતાર્થમ્ ।
કર્મવચ્ચ બ્રહ્માપિ સર્વશાખાપ્રત્યયમેકમેવ ।
નચ દ્યુમૂર્ધત્વાદિકં જાઞરભૂતાગ્નિદેવતાજીવાત્મનામન્યતમસ્યાપિ સંભવતિ ।
નચ સર્વલોકાશ્રયફલભાગિતા ।
નચ સર્વપાપ્મપ્રદાહ ઇતિ પારિશેષ્યાત્પરમાત્મૈવ વૈશ્વાનર ઇતિ નિશ્ચિતે કુતઃ પુનરિત્યમાશઙ્કા- #શબ્દાદિભ્યો ઽન્તઃ પ્રતિષ્ઠાનાન્નેતિ ચેદિતિ# ।
ઉચ્યતે-તદેવોપક્રમાનુરોધેનાન્યથા નીયતે, યન્નેતું શક્યમ્ ।
અશક્યૌ ચ વૈશ્વાનરાગ્નિશબ્દાવન્યથા નેતુમિતિ શઙ્કિતુરભિમાનઃ ।
અપિ ચાન્તઃપ્રતિષ્ઠતત્વં ચ પ્રાદેશમાત્રત્વં ચ ન સર્વવ્યાપિનો ઽપરિમાણસ્ય ચ પરબ્રહ્મણઃ સંભવતઃ ।
નચ પ્રાણહુત્યધિકરણતાન્યત્ર જાઠરાગ્નેર્યુજ્યતે ।
નચ ગાર્હપત્યાદિહૃદયાદિતા બ્રહ્મણઃ સંભવિની ।
તસ્માદ્યથાયોગં જાઠરભૂતાગ્નિદેવતાજીવાનામન્યતમો વૈશ્વાનરઃ, નતુ બ્રહ્મ ।
તથા ચ બ્રહ્માત્મશબ્દાવુપક્રમગતાવપ્યન્યથા નેતવ્યૌ ।
મૂર્ધત્વાદયશ્ચ સ્તુતિમાત્રમ્ ।
અથવા અગ્નિશરીરાયા દેવતાયા ઐશ્વર્યયોગાત્ દ્યુમૂર્ધત્વાદય ઉપપદ્યન્ત ઇતિ શહ્કિતુરભિસંધિઃ ।
અત્રોત્તરમ્- #ન# ।
કુતઃ, #તથા દૃષ્ટ્યુપદેશાત્# ।
અદ્ધા ચરમમનન્યથાસિદ્ધં પ્રથમાવગતમન્યથયતિ ।
ન ત્વત્ર ચરમત્યાનન્યથાસિદ્ધિઃ, પ્રતીકોપદેશેન વા મનો બ્રહ્મેતિવત્, તદુપાધ્યુપદેશેન વા મનોમયઃ પ્રાણશરીરો બારૂપ ઇતિવદુપપત્તેઃ ।
વ્યુત્પત્ત્યા વા વૈશ્વાનરાગ્નિશબ્દયોર્બ્રહ્મવચનત્વાન્નાન્યથાસિદ્ધિઃથ તથાચ બ્રહ્માશ્રયસ્ય પ્રત્યયસ્યાશ્રયાન્તરે જાઠરવૈશ્વાનરાહ્વયે ક્ષેપેણ વા જાઠવૈશ્વાનરોપાધિનિ વા બ્રહ્મણ્યુપાસ્યે વૈશ્વાનરધર્માણાં બ્રહ્મધર્માણાં ચ સમાવેશ ઉપપદ્યતે ।
અસંભવાદિતિ સૂત્રાવયવં વ્યાચષ્ટે- #યદિ ચેહ પરમેશ્વરો ન વિવક્ષ્યેતેતિ# ।
પુરુષમપિ ચૈનમધીયત ઇતિ સૂત્રાવયવં વ્યાચષ્ટે- #યદિ ચ કેવલ એવેતિ# ।
ન બ્રહ્મોપાધિતયા નાપિ પ્રતીકતયેત્યર્થઃ ।
ન કેવલમન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં પુરુષમપીત્યપેરર્થઃ ।
અત એષ યત્પુરુષ ઇતિ પુરુષમનૂદ્ય ન વૈશ્વાનરો વિધીયતે ।
તથાસતિ પુરુષે વૈશ્વાનરદૃષ્ટિપદિશ્યેત ।
એવં ચ પરમેશ્વરદૃષ્ટિર્હિ જાઠરે વૈશ્વાનર ઇહોપદૈશ્યત ઇતિ ભાષ્યં વિરુધ્યેત ।
શ્રુતિવિરોધશ્ચ ।
ઽસ યો હૈતમેવમગ્નિં વૈશ્વાનરં પુરુષં પુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ વૈશ્વાનરસ્ય હિ પુરુષત્વવેદનમત્રાનૂદ્યતે, નતુ પુરુષસ્ય વૈશ્વનરત્વવેદનમ્ ।
તસ્માત્ ઽસ એષો ઽગ્નિર્વૈશ્વાનરો યત્ઽ ઇતિ યદઃ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ, પુરુષ ઇતિ તુ તત્ર પુરુષદૃષ્ટેરુપદેશ ઇતિ યુક્તમ્

અત એવ ન દેવતા ભૂતં ચ ।
અત એવૈતેબ્યઃ શ્રુતિસ્મૃત્યવગતદ્યુમૂર્ધત્વાદિસંબન્ધસર્વલોકાશ્રયફલભાગિત્વસર્ંવપાપ્મપ્રદાહાત્મબ્રહ્મબ્રહ્મપદોક્રમેભ્યો હેતુભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઽયો ભાનુના પૃથિવીં દ્યામુતેમામ્ઽ ઇતિ મન્ત્રવર્ણો ઽપિ ન કેવલૌષ્ણ્યપ્રકાશવિભવમાત્રસ્ય ભૂતાગ્નેરમમીદૃશં મહિમાનમાહગ, અપિ તુ બ્રહ્મવિકારતયા તાદ્રૂપ્યેણેતિ ભાવઃ

#સાક્ષાદપ્યવિરોધં જૈમિનિઃ# ।
યદેતત્પ્રકૃતં મૂર્ધાદિષુ ચુબુકાન્તેષુ પુરુષાવયવેષુ દ્યુપ્રભૃતીન્પૃથિવીપર્યન્તાંસ્ત્રૈલોક્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્યાવયવાન્ સંપાદ્ય પુરુષવિધત્વં કલ્પિતં તદભિપ્રાયેણેદમુચ્યતે ઽપુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽ ઇતિ ।
અત્રાવયવસંપત્ત્યા પુરુષવિધત્વં કાર્યકારણસમુદાયરૂપપુરુષાવયવમૂર્ધાદિચુબુકાન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ચ પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વં સમુદાયમધ્યપતિત્વાત્તદવયવાનાં સમુદદાયિનામ્ ।
અત્રૈવ નિદર્શનમાહ- #યથા વૃક્ષે શાખામિતિ# ।
શાખાકાણ્ડમૂલસ્કન્ધસમુદાયે પ્રતિષ્ઠિતા શાખા તન્મધ્યપતિતા ભવતીત્યર્થઃ ।
સમાધાનાન્તરમાહ- #અથવેતિ# ।
અન્તઃપ્રતિષ્ઠત્વં માધ્યાસ્થ્યં તેન સાક્ષિત્વં લક્ષયતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-વૈશ્વાનરઃપરમાત્મા ચરાચરસાક્ષીતિ ।
પૂર્વપક્ષિણો ઽનુશયમુન્મૂલયતિ- #નિશ્ચિતે ચેતિ# ।
વિશ્વાત્મકત્વાત્ વૈશ્વાનરઃ પ્રત્યાગાત્મા ।
વિશ્વેષાં વાયં નરઃ, તદ્વિકારત્વાદ્વિશ્વપ્રપઞ્ચસ્ય ।
વિશ્વે નરા જીવા વાત્માનો ઽસ્ય તાદાત્મેનેતિ

#અભિવ્યક્તેરિત્યાશ્મરથ્યઃ# ।
સાકલ્યેનોપલમ્ભાસંભવાદુપાસકાનામનુગ્રહાયાનન્તો ઽપિ પરમેશ્વરઃ પ્રાદેશમાત્રમાત્મનમભિવ્યનક્તીત્યાહ- #અતિમાત્રસ્યાપીતિ# ।
અતિક્રાન્તો માત્રાં પરિમાણમતિમાત્રઃ ।
#ઉપાસકાનાં કૃતે# ।
ઉપાસકાર્થમિતિ યાવત્ ।
વ્યાખ્યાન્તરમાહ-પ્રદેશેષુ વેતિ

#સંપત્તેરિતિ જૈમિનિઃ# ।
મૂર્ધાનમુપક્રમ્ય ચુબુકાન્તો હિ કાયપ્રદેશઃ પ્રાદેશમાત્રઃ ।
તત્રૈવ ત્રૈલોક્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્યાવયવાન્સંપાદયન્પ્રાદેશમાત્રં વૈશ્વાનરં દર્શયતિ

અત્રૈવ જાબાલશ્રુતિસંવાદમાહ સૂત્રકારઃ- #આમનન્તિ ચૈનમસ્મિન્# ।
અવિમુક્તે અવિદ્યોપાધિકલ્પિતાવચ્છેદે જીવાત્મનિ સ ખલ્વવિમુક્તઃ ।
તસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતઃ પરમાત્મા, તાદાત્મ્યાત્ ।
અત એવ હિ શ્રુતિઃ-ઽઅનેન જીવેનાત્મનાઽ ઇતિ ।
અવિદ્યાકલ્પિતં તુ ભેદમાશ્રિત્યાધારાધેયભાવઃ ।
વરણા ભ્રૂઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્