Bhagavata Purana · Chapter 11.17
BhP_11.17.001/0 śrī-uddhava uvāca
yas tvayābhihitaḥ pūrvaṃ dharmas tvad-bhakti-lakṣaṇaḥ /
varṇāśamācāravatāṃ sarveṣāṃ dvi-padām api
yathānuṣṭhīyamānena tvayi bhaktir nṛṇāṃ bhavet /
sva-dharmeṇāravindākṣa tan mamākhyātum arhasi
purā kila mahā-bāho dharmaṃ paramakaṃ prabho /
yat tena haṃsa-rūpeṇa brahmaṇe 'bhyāttha mādhava
sa idānīṃ su-mahatā kālenāmitra-karśana /
na prāyo bhavitā martya- loke prāg anuśāsitaḥ
vaktā kartāvitā nānyo dharmasyācyuta te bhuvi /
sabhāyām api vairiñcyāṃ yatra mūrti-dharāḥ kalāḥ
kartrāvitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana /
tyakte mahī-tale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati
tat tvaṃ naḥ sarva-dharma-jña dharmas tvad-bhakti-lakṣaṇaḥ /
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho
BhP_11.17.008/0 śrī-śuka uvāca
itthaṃ sva-bhṛtya-mukhyena pṛṣṭaḥ sa bhagavān hariḥ /
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān
BhP_11.17.009/0 śrī-bhagavān uvāca
dharmya eṣa tava praśno naiḥśreyasa-karo nṛṇām /
varṇāśramācāravatāṃ tam uddhava nibodha me
ādau kṛta-yuge varṇo nṛṇāṃ haṃsa iti smṛtaḥ /
kṛta-kṛtyāḥ prajā jātyā tasmāt kṛta-yugaṃ viduḥ
vedaḥ praṇava evāgre dharmo 'haṃ vṛṣa-rūpa-dhṛk /
upāsate tapo-niṣṭhā haṃsaṃ māṃ mukta-kilbiṣāḥ
tretā-mukhe mahā-bhāga prāṇān me hṛdayāt trayī /
vidyā prādurabhūt tasyā aham āsaṃ tri-vṛn makhaḥ
vipra-kṣatriya-viṭ-śūdrā mukha-bāhūru-pāda-jāḥ /
vairājāt puruṣāj jātā ya ātmācāra-lakṣaṇāḥ
gṛhāśramo jaghanato brahmacaryaṃ hṛdo mama /
vakṣaḥ-sthalād vane-vāsaḥ sannyāsaḥ śirasi sthitaḥ
varṇānām āśramāṇāṃ ca janma-bhūmy-anusāriṇīḥ /
āsan prakṛtayo nṝnāṃ nīcair nīcottamottamāḥ
śamo damas tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntir ārjavam /
mad-bhaktiś ca dayā satyaṃ brahma-prakṛtayas tv imāḥ
tejo balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣaudāryam udyamaḥ /
sthairyaṃ brahmanyam aiśvaryaṃ kṣatra-prakṛtayas tv imāḥ
āstikyaṃ dāna-niṣṭhā ca adambho brahma-sevanam /
atuṣṭir arthopacayair vaiśya-prakṛtayas tv imāḥ
śuśrūṣaṇaṃ dvija-gavāṃ devānāṃ cāpy amāyayā /
tatra labdhena santoṣaḥ śūdra-prakṛtayas tv imāḥ
aśaucam anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣka-vigrahaḥ /
kāmaḥ krodhaś ca tarṣaś ca sa bhāvo 'ntyāvasāyinām
ahiṃsā satyam asteyam akāma-krodha-lobhatā /
bhūta-priya-hitehā ca dharmo 'yaṃ sārva-varṇikaḥ
dvitīyaṃ prāpyānupūrvyāj janmopanayanaṃ dvijaḥ /
vasan guru-kule dānto brahmādhīyīta cāhūtaḥ
mekhalājina-daṇḍākṣa- brahma-sūtra-kamaṇḍalūn /
jaṭilo 'dhauta-dad-vāso 'rakta-pīṭhaḥ kuśān dadhat
snāna-bhojana-homeṣu japoccāre ca vāg-yataḥ /
na cchindyān nakha-romāṇi kakṣopastha-gatāny api
reto nāvakirej jātu brahma-vrata-dharaḥ svayam /
avakīrṇe 'vagāhyāpsu yatāsus tri-padāṃ japet
agny-arkācārya-go-vipra- guru-vṛddha-surāñ śuciḥ /
samāhita upāsīta sandhye dve yata-vāg japan
ācāryaṃ māṃ vijānīyān nāvanmanyeta karhicit /
na martya-buddhyāsūyeta sarva-deva-mayo guruḥ
sāyaṃ prātar upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet /
yac cānyad apy anujñātam upayuñjīta saṃyataḥ
śuśrūṣamāṇa ācāryaṃ sadopāsīta nīca-vat /
yāna-śayyāsana-sthānair nāti-dūre kṛtāñjaliḥ
evaṃ-vṛtto guru-kule vased bhoga-vivarjitaḥ /
vidyā samāpyate yāvad bibhrad vratam akhaṇḍitam
yady asau chandasāṃ lokam ārokṣyan brahma-viṣṭapam /
gurave vinyased dehaṃ svādhyāyārthaṃ bṛhad-vrataḥ
agnau gurāv ātmani ca sarva-bhūteṣu māṃ param /
apṛthag-dhīr upasīta brahma-varcasvy akalmaṣaḥ
strīṇāṃ nirīkṣaṇa-sparśa- saṃlāpa-kṣvelanādikam /
prāṇino mithunī-bhūtān agṛhastho 'gratas tyajet
śaucam ācamanaṃ snānaṃ sandhyopāstir mamārcanam /
tīrtha-sevā japo 'spṛśyā- bhakṣyāsambhāṣya-varjanam
sarvāśrama-prayukto 'yaṃ niyamaḥ kula-nandana /
mad-bhāvaḥ sarva-bhūteṣu mano-vāk-kāya-saṃyamaḥ
evaṃ bṛhad-vrata-dharo brāhmaṇo 'gnir iva jvalan /
mad-bhaktas tīvra-tapasā dagdha-karmāśayo 'malaḥ
athānantaram āvekṣyan yathā-jijñāsitāgamaḥ /
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyād gurv-anumoditaḥ
gṛhaṃ vanaṃ vopaviśet pravrajed vā dvijottamaḥ /
āśramād āśramaṃ gacchen nānyathāmat-paraś caret
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryām udvahed ajugupsitām /
yavīyasīṃ tu vayasā yaṃ sa-varṇām anu kramāt
ijyādhyayana-dānāni sarveṣāṃ ca dvi-janmanām /
pratigraho 'dhyāpanaṃ ca brāhmaṇasyaiva yājanam
pratigrahaṃ manyamānas tapas-tejo-yaśo-nudam /
anyābhyām eva jīveta śilair vā doṣa-dṛk tayoḥ
brāhmaṇasya hi deho 'yaṃ kṣudra-kāmāya neṣyate /
kṛcchrāya tapase ceha pretyānanta-sukhāya ca
śiloñcha-vṛttyā parituṣṭa-citto dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ /
mayy arpitātmā gṛha eva tiṣṭhan nāti-prasaktaḥ samupaiti śāntim
samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ mat-parāyaṇam /
tān uddhariṣye na cirād āpadbhyo naur ivārṇavāt
sarvāḥ samuddhared rājā piteva vyasanāt prajāḥ /
ātmānam ātmanā dhīro yathā gaja-patir gajān
evaṃ-vidho nara-patir vimānenārka-varcasā /
vidhūyehāśubhaṃ kṛtsnam indreṇa saha modate
sīdan vipro vaṇig-vṛttyā paṇyair evāpadaṃ taret /
khaḍgena vāpadākrānto na śva-vṛttyā kathañcana
vaiśya-vṛttyā tu rājanyo jīven mṛgayayāpadi /
cared vā vipra-rūpeṇa na śva-vṛttyā kathañcana
śūdra-vṛttiṃ bhajed vaiśyaḥ śūdraḥ kāru-kaṭa-kriyām /
kṛcchrān mukto na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā
vedādhyāya-svadhā-svāhā- baly-annādyair yathodayam /
devarṣi-pitṛ-bhūtāni mad-rūpāṇy anv-ahaṃ yajet
yadṛcchayopapannena śuklenopārjitena vā /
dhanenāpīḍayan bhṛtyān nyāyenaivāharet kratūn
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumby api /
vipaścin naśvaraṃ paśyed adṛṣṭam api dṛṣṭa-vat
putra-dārāpta-bandhūnāṃ saṅgamaḥ pāntha-saṅgamaḥ /
anu-dehaṃ viyanty ete svapno nidrānugo yathā
itthaṃ parimṛśan mukto gṛheṣv atithi-vad vasan /
na gṛhair anubadhyeta nirmamo nirahaṅkṛtaḥ
karmabhir gṛha-medhīyair iṣṭvā mām eva bhaktimān /
tiṣṭhed vanaṃ vopaviśet prajāvān vā parivrajet
yas tv āsakta-matir gehe putra-vittaiṣaṇāturaḥ /
straiṇaḥ kṛpaṇa-dhīr mūḍho mamāham iti badhyate
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajātmajāḥ /
anāthā mām ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ
evaṃ gṛhāśayākṣipta- hṛdayo mūḍha-dhīr ayam /
atṛptas tān anudhyāyan mṛto 'ndhaṃ viśate tamaḥ
Original text: Bhāgavatapurāṇa · Data entry Ulrich Stiehl · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0