ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.17

ભ્પ્_11.17.001।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
યસ્ ત્વયાભિહિતઃ પૂર્વં ધર્મસ્ ત્વદ્-ભક્તિ-લક્ષણઃ ।
વર્ણાશમાચારવતાં સર્વેષાં દ્વિ-પદામ્ અપિ

યથાનુષ્ઠીયમાનેન ત્વયિ ભક્તિર્ નૃણાં ભવેત્ ।
સ્વ-ધર્મેણારવિન્દાક્ષ તન્ મમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ

પુરા કિલ મહા-બાહો ધર્મં પરમકં પ્રભો ।
યત્ તેન હંસ-રૂપેણ બ્રહ્મણે ઽભ્યાત્થ માધવ

સ ઇદાનીં સુ-મહતા કાલેનામિત્ર-કર્શન ।
ન પ્રાયો ભવિતા મર્ત્ય- લોકે પ્રાગ્ અનુશાસિતઃ

વક્તા કર્તાવિતા નાન્યો ધર્મસ્યાચ્યુત તે ભુવિ ।
સભાયામ્ અપિ વૈરિઞ્ચ્યાં યત્ર મૂર્તિ-ધરાઃ કલાઃ

કર્ત્રાવિત્રા પ્રવક્ત્રા ચ ભવતા મધુસૂદન ।
ત્યક્તે મહી-તલે દેવ વિનષ્ટં કઃ પ્રવક્ષ્યતિ

તત્ ત્વં નઃ સર્વ-ધર્મ-જ્ઞ ધર્મસ્ ત્વદ્-ભક્તિ-લક્ષણઃ ।
યથા યસ્ય વિધીયેત તથા વર્ણય મે પ્રભો

ભ્પ્_11.17.008।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇત્થં સ્વ-ભૃત્ય-મુખ્યેન પૃષ્ટઃ સ ભગવાન્ હરિઃ ।
પ્રીતઃ ક્ષેમાય મર્ત્યાનાં ધર્માન્ આહ સનાતનાન્

ભ્પ્_11.17.009।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ધર્મ્ય એષ તવ પ્રશ્નો નૈઃશ્રેયસ-કરો નૃણામ્ ।
વર્ણાશ્રમાચારવતાં તમ્ ઉદ્ધવ નિબોધ મે

આદૌ કૃત-યુગે વર્ણો નૃણાં હંસ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
કૃત-કૃત્યાઃ પ્રજા જાત્યા તસ્માત્ કૃત-યુગં વિદુઃ

વેદઃ પ્રણવ એવાગ્રે ધર્મો ઽહં વૃષ-રૂપ-ધૃક્ ।
ઉપાસતે તપો-નિષ્ઠા હંસં માં મુક્ત-કિલ્બિષાઃ

ત્રેતા-મુખે મહા-ભાગ પ્રાણાન્ મે હૃદયાત્ ત્રયી ।
વિદ્યા પ્રાદુરભૂત્ તસ્યા અહમ્ આસં ત્રિ-વૃન્ મખઃ

વિપ્ર-ક્ષત્રિય-વિટ્-શૂદ્રા મુખ-બાહૂરુ-પાદ-જાઃ ।
વૈરાજાત્ પુરુષાજ્ જાતા ય આત્માચાર-લક્ષણાઃ

ગૃહાશ્રમો જઘનતો બ્રહ્મચર્યં હૃદો મમ ।
વક્ષઃ-સ્થલાદ્ વને-વાસઃ સન્ન્યાસઃ શિરસિ સ્થિતઃ

વર્ણાનામ્ આશ્રમાણાં ચ જન્મ-ભૂમ્ય્-અનુસારિણીઃ ।
આસન્ પ્રકૃતયો નૄનાં નીચૈર્ નીચોત્તમોત્તમાઃ

શમો દમસ્ તપઃ શૌચં સન્તોષઃ ક્ષાન્તિર્ આર્જવમ્ ।
મદ્-ભક્તિશ્ ચ દયા સત્યં બ્રહ્મ-પ્રકૃતયસ્ ત્વ્ ઇમાઃ

તેજો બલં ધૃતિઃ શૌર્યં તિતિક્ષૌદાર્યમ્ ઉદ્યમઃ ।
સ્થૈર્યં બ્રહ્મન્યમ્ ઐશ્વર્યં ક્ષત્ર-પ્રકૃતયસ્ ત્વ્ ઇમાઃ

આસ્તિક્યં દાન-નિષ્ઠા ચ અદમ્ભો બ્રહ્મ-સેવનમ્ ।
અતુષ્ટિર્ અર્થોપચયૈર્ વૈશ્ય-પ્રકૃતયસ્ ત્વ્ ઇમાઃ

શુશ્રૂષણં દ્વિજ-ગવાં દેવાનાં ચાપ્ય્ અમાયયા ।
તત્ર લબ્ધેન સન્તોષઃ શૂદ્ર-પ્રકૃતયસ્ ત્વ્ ઇમાઃ

અશૌચમ્ અનૃતં સ્તેયં નાસ્તિક્યં શુષ્ક-વિગ્રહઃ ।
કામઃ ક્રોધશ્ ચ તર્ષશ્ ચ સ ભાવો ઽન્ત્યાવસાયિનામ્

અહિંસા સત્યમ્ અસ્તેયમ્ અકામ-ક્રોધ-લોભતા ।
ભૂત-પ્રિય-હિતેહા ચ ધર્મો ઽયં સાર્વ-વર્ણિકઃ

દ્વિતીયં પ્રાપ્યાનુપૂર્વ્યાજ્ જન્મોપનયનં દ્વિજઃ ।
વસન્ ગુરુ-કુલે દાન્તો બ્રહ્માધીયીત ચાહૂતઃ

મેખલાજિન-દણ્ડાક્ષ- બ્રહ્મ-સૂત્ર-કમણ્ડલૂન્ ।
જટિલો ઽધૌત-દદ્-વાસો ઽરક્ત-પીઠઃ કુશાન્ દધત્

સ્નાન-ભોજન-હોમેષુ જપોચ્ચારે ચ વાગ્-યતઃ ।
ન ચ્છિન્દ્યાન્ નખ-રોમાણિ કક્ષોપસ્થ-ગતાન્ય્ અપિ

રેતો નાવકિરેજ્ જાતુ બ્રહ્મ-વ્રત-ધરઃ સ્વયમ્ ।
અવકીર્ણે ઽવગાહ્યાપ્સુ યતાસુસ્ ત્રિ-પદાં જપેત્

અગ્ન્ય્-અર્કાચાર્ય-ગો-વિપ્ર- ગુરુ-વૃદ્ધ-સુરાઞ્ શુચિઃ ।
સમાહિત ઉપાસીત સન્ધ્યે દ્વે યત-વાગ્ જપન્

આચાર્યં માં વિજાનીયાન્ નાવન્મન્યેત કર્હિચિત્ ।
ન મર્ત્ય-બુદ્ધ્યાસૂયેત સર્વ-દેવ-મયો ગુરુઃ

સાયં પ્રાતર્ ઉપાનીય ભૈક્ષ્યં તસ્મૈ નિવેદયેત્ ।
યચ્ ચાન્યદ્ અપ્ય્ અનુજ્ઞાતમ્ ઉપયુઞ્જીત સંયતઃ

શુશ્રૂષમાણ આચાર્યં સદોપાસીત નીચ-વત્ ।
યાન-શય્યાસન-સ્થાનૈર્ નાતિ-દૂરે કૃતાઞ્જલિઃ

એવં-વૃત્તો ગુરુ-કુલે વસેદ્ ભોગ-વિવર્જિતઃ ।
વિદ્યા સમાપ્યતે યાવદ્ બિભ્રદ્ વ્રતમ્ અખણ્ડિતમ્

યદ્ય્ અસૌ છન્દસાં લોકમ્ આરોક્ષ્યન્ બ્રહ્મ-વિષ્ટપમ્ ।
ગુરવે વિન્યસેદ્ દેહં સ્વાધ્યાયાર્થં બૃહદ્-વ્રતઃ

અગ્નૌ ગુરાવ્ આત્મનિ ચ સર્વ-ભૂતેષુ માં પરમ્ ।
અપૃથગ્-ધીર્ ઉપસીત બ્રહ્મ-વર્ચસ્વ્ય્ અકલ્મષઃ

સ્ત્રીણાં નિરીક્ષણ-સ્પર્શ- સંલાપ-ક્ષ્વેલનાદિકમ્ ।
પ્રાણિનો મિથુની-ભૂતાન્ અગૃહસ્થો ઽગ્રતસ્ ત્યજેત્

શૌચમ્ આચમનં સ્નાનં સન્ધ્યોપાસ્તિર્ મમાર્ચનમ્ ।
તીર્થ-સેવા જપો ઽસ્પૃશ્યા- ભક્ષ્યાસમ્ભાષ્ય-વર્જનમ્

સર્વાશ્રમ-પ્રયુક્તો ઽયં નિયમઃ કુલ-નન્દન ।
મદ્-ભાવઃ સર્વ-ભૂતેષુ મનો-વાક્-કાય-સંયમઃ

એવં બૃહદ્-વ્રત-ધરો બ્રાહ્મણો ઽગ્નિર્ ઇવ જ્વલન્ ।
મદ્-ભક્તસ્ તીવ્ર-તપસા દગ્ધ-કર્માશયો ઽમલઃ

અથાનન્તરમ્ આવેક્ષ્યન્ યથા-જિજ્ઞાસિતાગમઃ ।
ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા સ્નાયાદ્ ગુર્વ્-અનુમોદિતઃ

ગૃહં વનં વોપવિશેત્ પ્રવ્રજેદ્ વા દ્વિજોત્તમઃ ।
આશ્રમાદ્ આશ્રમં ગચ્છેન્ નાન્યથામત્-પરશ્ ચરેત્

ગૃહાર્થી સદૃશીં ભાર્યામ્ ઉદ્વહેદ્ અજુગુપ્સિતામ્ ।
યવીયસીં તુ વયસા યં સ-વર્ણામ્ અનુ ક્રમાત્

ઇજ્યાધ્યયન-દાનાનિ સર્વેષાં ચ દ્વિ-જન્મનામ્ ।
પ્રતિગ્રહો ઽધ્યાપનં ચ બ્રાહ્મણસ્યૈવ યાજનમ્

પ્રતિગ્રહં મન્યમાનસ્ તપસ્-તેજો-યશો-નુદમ્ ।
અન્યાભ્યામ્ એવ જીવેત શિલૈર્ વા દોષ-દૃક્ તયોઃ

બ્રાહ્મણસ્ય હિ દેહો ઽયં ક્ષુદ્ર-કામાય નેષ્યતે ।
કૃચ્છ્રાય તપસે ચેહ પ્રેત્યાનન્ત-સુખાય ચ

શિલોઞ્છ-વૃત્ત્યા પરિતુષ્ટ-ચિત્તો ધર્મં મહાન્તં વિરજં જુષાણઃ ।
મય્ય્ અર્પિતાત્મા ગૃહ એવ તિષ્ઠન્ નાતિ-પ્રસક્તઃ સમુપૈતિ શાન્તિમ્

સમુદ્ધરન્તિ યે વિપ્રં સીદન્તં મત્-પરાયણમ્ ।
તાન્ ઉદ્ધરિષ્યે ન ચિરાદ્ આપદ્ભ્યો નૌર્ ઇવાર્ણવાત્

સર્વાઃ સમુદ્ધરેદ્ રાજા પિતેવ વ્યસનાત્ પ્રજાઃ ।
આત્માનમ્ આત્મના ધીરો યથા ગજ-પતિર્ ગજાન્

એવં-વિધો નર-પતિર્ વિમાનેનાર્ક-વર્ચસા ।
વિધૂયેહાશુભં કૃત્સ્નમ્ ઇન્દ્રેણ સહ મોદતે

સીદન્ વિપ્રો વણિગ્-વૃત્ત્યા પણ્યૈર્ એવાપદં તરેત્ ।
ખડ્ગેન વાપદાક્રાન્તો ન શ્વ-વૃત્ત્યા કથઞ્ચન

વૈશ્ય-વૃત્ત્યા તુ રાજન્યો જીવેન્ મૃગયયાપદિ ।
ચરેદ્ વા વિપ્ર-રૂપેણ ન શ્વ-વૃત્ત્યા કથઞ્ચન

શૂદ્ર-વૃત્તિં ભજેદ્ વૈશ્યઃ શૂદ્રઃ કારુ-કટ-ક્રિયામ્ ।
કૃચ્છ્રાન્ મુક્તો ન ગર્હ્યેણ વૃત્તિં લિપ્સેત કર્મણા

વેદાધ્યાય-સ્વધા-સ્વાહા- બલ્ય્-અન્નાદ્યૈર્ યથોદયમ્ ।
દેવર્ષિ-પિતૃ-ભૂતાનિ મદ્-રૂપાણ્ય્ અન્વ્-અહં યજેત્

યદૃચ્છયોપપન્નેન શુક્લેનોપાર્જિતેન વા ।
ધનેનાપીડયન્ ભૃત્યાન્ ન્યાયેનૈવાહરેત્ ક્રતૂન્

કુટુમ્બેષુ ન સજ્જેત ન પ્રમાદ્યેત્ કુટુમ્બ્ય્ અપિ ।
વિપશ્ચિન્ નશ્વરં પશ્યેદ્ અદૃષ્ટમ્ અપિ દૃષ્ટ-વત્

પુત્ર-દારાપ્ત-બન્ધૂનાં સઙ્ગમઃ પાન્થ-સઙ્ગમઃ ।
અનુ-દેહં વિયન્ત્ય્ એતે સ્વપ્નો નિદ્રાનુગો યથા

ઇત્થં પરિમૃશન્ મુક્તો ગૃહેષ્વ્ અતિથિ-વદ્ વસન્ ।
ન ગૃહૈર્ અનુબધ્યેત નિર્મમો નિરહઙ્કૃતઃ

કર્મભિર્ ગૃહ-મેધીયૈર્ ઇષ્ટ્વા મામ્ એવ ભક્તિમાન્ ।
તિષ્ઠેદ્ વનં વોપવિશેત્ પ્રજાવાન્ વા પરિવ્રજેત્

યસ્ ત્વ્ આસક્ત-મતિર્ ગેહે પુત્ર-વિત્તૈષણાતુરઃ ।
સ્ત્રૈણઃ કૃપણ-ધીર્ મૂઢો મમાહમ્ ઇતિ બધ્યતે

અહો મે પિતરૌ વૃદ્ધૌ ભાર્યા બાલાત્મજાત્મજાઃ ।
અનાથા મામ્ ઋતે દીનાઃ કથં જીવન્તિ દુઃખિતાઃ

એવં ગૃહાશયાક્ષિપ્ત- હૃદયો મૂઢ-ધીર્ અયમ્ ।
અતૃપ્તસ્ તાન્ અનુધ્યાયન્ મૃતો ઽન્ધં વિશતે તમઃ