Bhagavata Purana · Chapter 11.13
BhP_11.13.001/0 śrī-bhagavān uvāca
sattvaṃ rajas tama iti guṇā buddher na cātmanaḥ /
sattvenānyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena caiva hi
sattvād dharmo bhaved vṛddhāt puṃso mad-bhakti-lakṣaṇaḥ /
sāttvikopāsayā sattvaṃ tato dharmaḥ pravartate
dharmo rajas tamo hanyāt sattva-vṛddhir anuttamaḥ /
āśu naśyati tan-mūlo hy adharma ubhaye hate
āgamo 'paḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca /
dhyānaṃ mantro 'tha saṃskāro daśaite guṇa-hetavaḥ
tat tat sāttvikam evaiṣāṃ yad yad vṛddhāḥ pracakṣate /
nindanti tāmasaṃ tat tad rājasaṃ tad-upekṣitam
sāttvikāny eva seveta pumān sattva-vivṛddhaye /
tato dharmas tato jñānaṃ yāvat smṛtir apohanam
veṇu-saṅgharṣa-jo vahnir dagdhvā śāmyati tad-vanam /
evaṃ guṇa-vyatyaya-jo dehaḥ śāmyati tat-kriyaḥ
BhP_11.13.008/0 śrī-uddhava uvāca
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padam āpadām /
tathāpi bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva-kharāja-vat
BhP_11.13.009/0 śrī-bhagavān uvāca
aham ity anyathā-buddhiḥ pramattasya yathā hṛdi /
utsarpati rajo ghoraṃ tato vaikārikaṃ manaḥ
rajo-yuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ sa-vikalpakaḥ /
tataḥ kāmo guṇa-dhyānād duḥsahaḥ syād dhi durmateḥ
karoti kāma-vaśa-gaḥ karmāṇy avijitendriyaḥ /
duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajo-vega-vimohitaḥ
rajas-tamobhyāṃ yad api vidvān vikṣipta-dhīḥ punaḥ /
atandrito mano yuñjan doṣa-dṛṣṭir na sajjate
apramatto 'nuyuñjīta mano mayy arpayañ chanaiḥ /
anirviṇṇo yathā-kālaṃ jita-śvāso jitāsanaḥ
etāvān yoga ādiṣṭo mac-chiṣyaiḥ sanakādibhiḥ /
sarvato mana ākṛṣya mayy addhāveśyate yathā
BhP_11.13.015/0 śrī-uddhava uvāca
yadā tvaṃ sanakādibhyo yena rūpeṇa keśava /
yogam ādiṣṭavān etad rūpam icchāmi veditum
BhP_11.13.016/0 śrī-bhagavān uvāca
putrā hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanakādayaḥ /
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasyaikāntikīm gatim
BhP_11.13.017/0 sanakādaya ūcuḥ
guṇeṣv āviśate ceto guṇāś cetasi ca prabho /
katham anyonya-santyāgo mumukṣor atititīrṣoḥ
BhP_11.13.018/0 śrī-bhagavān uvāca
evaṃ pṛṣṭo mahā-devaḥ svayambhūr bhūta-bhāvanaḥ /
dhyāyamānaḥ praśna-bījaṃ nābhyapadyata karma-dhīḥ
sa mām acintayad devaḥ praśna-pāra-titīrṣayā /
tasyāhaṃ haṃsa-rūpeṇa sakāśam agamaṃ tadā
dṛṣṭvā mām ta upavrajya kṛtva pādābhivandanam /
brahmāṇam agrataḥ kṛtvā papracchuḥ ko bhavān iti
ity ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭas tattva-jijñāsubhis tadā /
yad avocam ahaṃ tebhyas tad uddhava nibodha me
vastuno yady anānātva ātmanaḥ praśna īdṛśaḥ /
kathaṃ ghaṭeta vo viprā vaktur vā me ka āśrayaḥ
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ /
ko bhavān iti vaḥ praśno vācārambho hy anarthakaḥ
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate 'nyair apīndriyaiḥ /
aham eva na matto 'nyad iti budhyadhvam añjasā
guṇeṣv āviśate ceto guṇāś cetasi ca prajāḥ /
jīvasya deha ubhayaṃ guṇāś ceto mad-ātmanaḥ
guṇeṣu cāviśac cittam abhīkṣṇaṃ guṇa-sevayā /
guṇāś ca citta-prabhavā mad-rūpa ubhayaṃ tyajet
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇato buddhi-vṛttayaḥ /
tāsāṃ vilakṣaṇo jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ
yarhi saṃsṛti-bandho 'yam ātmano guṇa-vṛtti-daḥ /
mayi turye sthito jahyāt tyāgas tad guṇa-cetasām
ahaṅkāra-kṛtaṃ bandham ātmano 'rtha-viparyayam /
vidvān nirvidya saṃsāra- cintāṃ turye sthitas tyajet
yāvan nānārtha-dhīḥ puṃso na nivarteta yuktibhiḥ /
jāgarty api svapann ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā
asattvād ātmano 'nyeṣāṃ bhāvānāṃ tat-kṛtā bhidā /
gatayo hetavaś cāsya mṛṣā svapna-dṛśo yathā
yo jāgare bahir anukṣaṇa-dharmiṇo 'rthān $ bhuṅkte samasta-karaṇair hṛdi tat-sadṛkṣān &
svapne suṣupta upasaṃharate sa ekaḥ % smṛty-anvayāt tri-guṇa-vṛtti-dṛg indriyeśaḥ // BhP_11.13.032* //
evaṃ vimṛśya guṇato manasas try-avasthā $ man-māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ &
evaṃ vimṛśya guṇato manasas try-avasthā $ man-māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ &
sañchidya hārdam anumāna-sad-ukti-tīkṣṇa % jñānāsinā bhajata mākhila-saṃśayādhim // BhP_11.13.033* //
īkṣeta vibhramam idaṃ manaso vilāsaṃ $ dṛṣṭaṃ vinaṣṭam ati-lolam alāta-cakram &
īkṣeta vibhramam idaṃ manaso vilāsaṃ $ dṛṣṭaṃ vinaṣṭam ati-lolam alāta-cakram &
vijñānam ekam urudheva vibhāti māyā % svapnas tridhā guṇa-visarga-kṛto vikalpaḥ // BhP_11.13.034* //
dṛṣṭim tataḥ pratinivartya nivṛtta-tṛṣṇas $ tūṣṇīṃ bhaven nija-sukhānubhavo nirīhaḥ &
dṛṣṭim tataḥ pratinivartya nivṛtta-tṛṣṇas $ tūṣṇīṃ bhaven nija-sukhānubhavo nirīhaḥ &
sandṛśyate kva ca yadīdam avastu-buddhyā % tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtir ā-nipātāt // BhP_11.13.035* //
dehaṃ ca naśvaram avasthitam utthitaṃ vā $ siddho na paśyati yato 'dhyagamat svarūpam &
dehaṃ ca naśvaram avasthitam utthitaṃ vā $ siddho na paśyati yato 'dhyagamat svarūpam &
daivād apetam atha daiva-vaśād upetaṃ % vāso yathā parikṛtaṃ madirā-madāndhaḥ // BhP_11.13.036* //
deho 'pi daiva-vaśa-gaḥ khalu karma yāvat $ svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ &
deho 'pi daiva-vaśa-gaḥ khalu karma yāvat $ svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ &
taṃ sa-prapañcam adhirūḍha-samādhi-yogaḥ % svāpnaṃ punar na bhajate pratibuddha-vastuḥ // BhP_11.13.037* //
mayaitad uktaṃ vo viprā guhyaṃ yat sāṅkhya-yogayoḥ /
jānīta māgataṃ yajñaṃ yuṣmad-dharma-vivakṣayā
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ /
parāyaṇaṃ dvija-śreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrter damasya ca
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam /
suhṛdaṃ priyam ātmānaṃ sāmyāsaṅgādayo 'guṇāḥ
iti me chinna-sandehā munayaḥ sanakādayaḥ /
sabhājayitvā parayā bhaktyāgṛṇata saṃstavaiḥ
tair ahaṃ pūjitaḥ saṃyak saṃstutaḥ paramarṣibhiḥ /
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ
Original text: Bhāgavatapurāṇa · Data entry Ulrich Stiehl · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0