ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.13

ભ્પ્_11.13.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ગુણા બુદ્ધેર્ ન ચાત્મનઃ ।
સત્ત્વેનાન્યતમૌ હન્યાત્ સત્ત્વં સત્ત્વેન ચૈવ હિ

સત્ત્વાદ્ ધર્મો ભવેદ્ વૃદ્ધાત્ પુંસો મદ્-ભક્તિ-લક્ષણઃ ।
સાત્ત્વિકોપાસયા સત્ત્વં તતો ધર્મઃ પ્રવર્તતે

ધર્મો રજસ્ તમો હન્યાત્ સત્ત્વ-વૃદ્ધિર્ અનુત્તમઃ ।
આશુ નશ્યતિ તન્-મૂલો હ્ય્ અધર્મ ઉભયે હતે

આગમો ઽપઃ પ્રજા દેશઃ કાલઃ કર્મ ચ જન્મ ચ ।
ધ્યાનં મન્ત્રો ઽથ સંસ્કારો દશૈતે ગુણ-હેતવઃ

તત્ તત્ સાત્ત્વિકમ્ એવૈષાં યદ્ યદ્ વૃદ્ધાઃ પ્રચક્ષતે ।
નિન્દન્તિ તામસં તત્ તદ્ રાજસં તદ્-ઉપેક્ષિતમ્

સાત્ત્વિકાન્ય્ એવ સેવેત પુમાન્ સત્ત્વ-વિવૃદ્ધયે ।
તતો ધર્મસ્ તતો જ્ઞાનં યાવત્ સ્મૃતિર્ અપોહનમ્

વેણુ-સઙ્ઘર્ષ-જો વહ્નિર્ દગ્ધ્વા શામ્યતિ તદ્-વનમ્ ।
એવં ગુણ-વ્યત્યય-જો દેહઃ શામ્યતિ તત્-ક્રિયઃ

ભ્પ્_11.13.008।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
વિદન્તિ મર્ત્યાઃ પ્રાયેણ વિષયાન્ પદમ્ આપદામ્ ।
તથાપિ ભુઞ્જતે કૃષ્ણ તત્ કથં શ્વ-ખરાજ-વત્

ભ્પ્_11.13.009।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
અહમ્ ઇત્ય્ અન્યથા-બુદ્ધિઃ પ્રમત્તસ્ય યથા હૃદિ ।
ઉત્સર્પતિ રજો ઘોરં તતો વૈકારિકં મનઃ

રજો-યુક્તસ્ય મનસઃ સઙ્કલ્પઃ સ-વિકલ્પકઃ ।
તતઃ કામો ગુણ-ધ્યાનાદ્ દુઃસહઃ સ્યાદ્ ધિ દુર્મતેઃ

કરોતિ કામ-વશ-ગઃ કર્માણ્ય્ અવિજિતેન્દ્રિયઃ ।
દુઃખોદર્કાણિ સમ્પશ્યન્ રજો-વેગ-વિમોહિતઃ

રજસ્-તમોભ્યાં યદ્ અપિ વિદ્વાન્ વિક્ષિપ્ત-ધીઃ પુનઃ ।
અતન્દ્રિતો મનો યુઞ્જન્ દોષ-દૃષ્ટિર્ ન સજ્જતે

અપ્રમત્તો ઽનુયુઞ્જીત મનો મય્ય્ અર્પયઞ્ છનૈઃ ।
અનિર્વિણ્ણો યથા-કાલં જિત-શ્વાસો જિતાસનઃ

એતાવાન્ યોગ આદિષ્ટો મચ્-છિષ્યૈઃ સનકાદિભિઃ ।
સર્વતો મન આકૃષ્ય મય્ય્ અદ્ધાવેશ્યતે યથા

ભ્પ્_11.13.015।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
યદા ત્વં સનકાદિભ્યો યેન રૂપેણ કેશવ ।
યોગમ્ આદિષ્ટવાન્ એતદ્ રૂપમ્ ઇચ્છામિ વેદિતુમ્

ભ્પ્_11.13.016।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
પુત્રા હિરણ્યગર્ભસ્ય માનસાઃ સનકાદયઃ ।
પપ્રચ્છુઃ પિતરં સૂક્ષ્માં યોગસ્યૈકાન્તિકીમ્ ગતિમ્

ભ્પ્_11.13.017।0 સનકાદય ઊચુઃ
ગુણેષ્વ્ આવિશતે ચેતો ગુણાશ્ ચેતસિ ચ પ્રભો ।
કથમ્ અન્યોન્ય-સન્ત્યાગો મુમુક્ષોર્ અતિતિતીર્ષોઃ

ભ્પ્_11.13.018।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
એવં પૃષ્ટો મહા-દેવઃ સ્વયમ્ભૂર્ ભૂત-ભાવનઃ ।
ધ્યાયમાનઃ પ્રશ્ન-બીજં નાભ્યપદ્યત કર્મ-ધીઃ

સ મામ્ અચિન્તયદ્ દેવઃ પ્રશ્ન-પાર-તિતીર્ષયા ।
તસ્યાહં હંસ-રૂપેણ સકાશમ્ અગમં તદા

દૃષ્ટ્વા મામ્ ત ઉપવ્રજ્ય કૃત્વ પાદાભિવન્દનમ્ ।
બ્રહ્માણમ્ અગ્રતઃ કૃત્વા પપ્રચ્છુઃ કો ભવાન્ ઇતિ

ઇત્ય્ અહં મુનિભિઃ પૃષ્ટસ્ તત્ત્વ-જિજ્ઞાસુભિસ્ તદા ।
યદ્ અવોચમ્ અહં તેભ્યસ્ તદ્ ઉદ્ધવ નિબોધ મે

વસ્તુનો યદ્ય્ અનાનાત્વ આત્મનઃ પ્રશ્ન ઈદૃશઃ ।
કથં ઘટેત વો વિપ્રા વક્તુર્ વા મે ક આશ્રયઃ

પઞ્ચાત્મકેષુ ભૂતેષુ સમાનેષુ ચ વસ્તુતઃ ।
કો ભવાન્ ઇતિ વઃ પ્રશ્નો વાચારમ્ભો હ્ય્ અનર્થકઃ

મનસા વચસા દૃષ્ટ્યા ગૃહ્યતે ઽન્યૈર્ અપીન્દ્રિયૈઃ ।
અહમ્ એવ ન મત્તો ઽન્યદ્ ઇતિ બુધ્યધ્વમ્ અઞ્જસા

ગુણેષ્વ્ આવિશતે ચેતો ગુણાશ્ ચેતસિ ચ પ્રજાઃ ।
જીવસ્ય દેહ ઉભયં ગુણાશ્ ચેતો મદ્-આત્મનઃ

ગુણેષુ ચાવિશચ્ ચિત્તમ્ અભીક્ષ્ણં ગુણ-સેવયા ।
ગુણાશ્ ચ ચિત્ત-પ્રભવા મદ્-રૂપ ઉભયં ત્યજેત્

જાગ્રત્ સ્વપ્નઃ સુષુપ્તં ચ ગુણતો બુદ્ધિ-વૃત્તયઃ ।
તાસાં વિલક્ષણો જીવઃ સાક્ષિત્વેન વિનિશ્ચિતઃ

યર્હિ સંસૃતિ-બન્ધો ઽયમ્ આત્મનો ગુણ-વૃત્તિ-દઃ ।
મયિ તુર્યે સ્થિતો જહ્યાત્ ત્યાગસ્ તદ્ ગુણ-ચેતસામ્

અહઙ્કાર-કૃતં બન્ધમ્ આત્મનો ઽર્થ-વિપર્યયમ્ ।
વિદ્વાન્ નિર્વિદ્ય સંસાર- ચિન્તાં તુર્યે સ્થિતસ્ ત્યજેત્

યાવન્ નાનાર્થ-ધીઃ પુંસો ન નિવર્તેત યુક્તિભિઃ ।
જાગર્ત્ય્ અપિ સ્વપન્ન્ અજ્ઞઃ સ્વપ્ને જાગરણં યથા

અસત્ત્વાદ્ આત્મનો ઽન્યેષાં ભાવાનાં તત્-કૃતા ભિદા ।
ગતયો હેતવશ્ ચાસ્ય મૃષા સ્વપ્ન-દૃશો યથા

યો જાગરે બહિર્ અનુક્ષણ-ધર્મિણો ઽર્થાન્ $ ભુઙ્ક્તે સમસ્ત-કરણૈર્ હૃદિ તત્-સદૃક્ષાન્ &અમ્પ્;
સ્વપ્ને સુષુપ્ત ઉપસંહરતે સ એકઃ % સ્મૃત્ય્-અન્વયાત્ ત્રિ-ગુણ-વૃત્તિ-દૃગ્ ઇન્દ્રિયેશઃ ॥ ભ્પ્_11.13.032* ॥
એવં વિમૃશ્ય ગુણતો મનસસ્ ત્ર્ય્-અવસ્થા $ મન્-માયયા મયિ કૃતા ઇતિ નિશ્ચિતાર્થાઃ &
એવં વિમૃશ્ય ગુણતો મનસસ્ ત્ર્ય્-અવસ્થા $ મન્-માયયા મયિ કૃતા ઇતિ નિશ્ચિતાર્થાઃ &
સઞ્છિદ્ય હાર્દમ્ અનુમાન-સદ્-ઉક્તિ-તીક્ષ્ણ % જ્ઞાનાસિના ભજત માખિલ-સંશયાધિમ્ ॥ ભ્પ્_11.13.033* ॥
ઈક્ષેત વિભ્રમમ્ ઇદં મનસો વિલાસં $ દૃષ્ટં વિનષ્ટમ્ અતિ-લોલમ્ અલાત-ચક્રમ્ &
ઈક્ષેત વિભ્રમમ્ ઇદં મનસો વિલાસં $ દૃષ્ટં વિનષ્ટમ્ અતિ-લોલમ્ અલાત-ચક્રમ્ &
વિજ્ઞાનમ્ એકમ્ ઉરુધેવ વિભાતિ માયા % સ્વપ્નસ્ ત્રિધા ગુણ-વિસર્ગ-કૃતો વિકલ્પઃ ॥ ભ્પ્_11.13.034* ॥
દૃષ્ટિમ્ તતઃ પ્રતિનિવર્ત્ય નિવૃત્ત-તૃષ્ણસ્ $ તૂષ્ણીં ભવેન્ નિજ-સુખાનુભવો નિરીહઃ &
દૃષ્ટિમ્ તતઃ પ્રતિનિવર્ત્ય નિવૃત્ત-તૃષ્ણસ્ $ તૂષ્ણીં ભવેન્ નિજ-સુખાનુભવો નિરીહઃ &
સન્દૃશ્યતે ક્વ ચ યદીદમ્ અવસ્તુ-બુદ્ધ્યા % ત્યક્તં ભ્રમાય ન ભવેત્ સ્મૃતિર્ આ-નિપાતાત્ ॥ ભ્પ્_11.13.035* ॥
દેહં ચ નશ્વરમ્ અવસ્થિતમ્ ઉત્થિતં વા $ સિદ્ધો ન પશ્યતિ યતો ઽધ્યગમત્ સ્વરૂપમ્ &
દેહં ચ નશ્વરમ્ અવસ્થિતમ્ ઉત્થિતં વા $ સિદ્ધો ન પશ્યતિ યતો ઽધ્યગમત્ સ્વરૂપમ્ &
દૈવાદ્ અપેતમ્ અથ દૈવ-વશાદ્ ઉપેતં % વાસો યથા પરિકૃતં મદિરા-મદાન્ધઃ ॥ ભ્પ્_11.13.036* ॥
દેહો ઽપિ દૈવ-વશ-ગઃ ખલુ કર્મ યાવત્ $ સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષત એવ સાસુઃ &
દેહો ઽપિ દૈવ-વશ-ગઃ ખલુ કર્મ યાવત્ $ સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષત એવ સાસુઃ &
તં સ-પ્રપઞ્ચમ્ અધિરૂઢ-સમાધિ-યોગઃ % સ્વાપ્નં પુનર્ ન ભજતે પ્રતિબુદ્ધ-વસ્તુઃ ॥ ભ્પ્_11.13.037* ॥
મયૈતદ્ ઉક્તં વો વિપ્રા ગુહ્યં યત્ સાઙ્ખ્ય-યોગયોઃ ।
જાનીત માગતં યજ્ઞં યુષ્મદ્-ધર્મ-વિવક્ષયા

અહં યોગસ્ય સાઙ્ખ્યસ્ય સત્યસ્યર્તસ્ય તેજસઃ ।
પરાયણં દ્વિજ-શ્રેષ્ઠાઃ શ્રિયઃ કીર્તેર્ દમસ્ય ચ

માં ભજન્તિ ગુણાઃ સર્વે નિર્ગુણં નિરપેક્ષકમ્ ।
સુહૃદં પ્રિયમ્ આત્માનં સામ્યાસઙ્ગાદયો ઽગુણાઃ

ઇતિ મે છિન્ન-સન્દેહા મુનયઃ સનકાદયઃ ।
સભાજયિત્વા પરયા ભક્ત્યાગૃણત સંસ્તવૈઃ

તૈર્ અહં પૂજિતઃ સંયક્ સંસ્તુતઃ પરમર્ષિભિઃ ।
પ્રત્યેયાય સ્વકં ધામ પશ્યતઃ પરમેષ્ઠિનઃ