Bhagavata Purana · Chapter 03.11
BhP_03.11.001/0 maitreya uvāca
caramaḥ sad-viśeṣāṇām aneko 'saṃyutaḥ sadā /
paramāṇuḥ sa vijñeyo nṛṇām aikya-bhramo yataḥ
sata eva padārthasya svarūpāvasthitasya yat /
kaivalyaṃ parama-mahān aviśeṣo nirantaraḥ
evaṃ kālo 'py anumitaḥ saukṣmye sthaulye ca sattama /
saṃsthāna-bhuktyā bhagavān avyakto vyakta-bhug vibhuḥ
sa kālaḥ paramāṇur vai yo bhuṅkte paramāṇutām /
sato 'viśeṣa-bhug yas tu sa kālaḥ paramo mahān
aṇur dvau paramāṇū syāt trasareṇus trayaḥ smṛtaḥ /
jālārka-raśmy-avagataḥ kham evānupatann agāt
trasareṇu-trikaṃ bhuṅkte yaḥ kālaḥ sa truṭiḥ smṛtaḥ /
śata-bhāgas tu vedhaḥ syāt tais tribhis tu lavaḥ smṛtaḥ
nimeṣas tri-lavo jñeya āmnātas te trayaḥ kṣaṇaḥ /
kṣaṇān pañca viduḥ kāṣṭhāṃ laghu tā daśa pañca ca
laghūni vai samāmnātā daśa pañca ca nāḍikā /
te dve muhūrtaḥ praharaḥ ṣaḍ yāmaḥ sapta vā nṛṇām
dvādaśārdha-palonmānaṃ caturbhiś catur-aṅgulaiḥ /
svarṇa-māṣaiḥ kṛta-cchidraṃ yāvat prastha-jala-plutam
yāmāś catvāraś catvāro martyānām ahanī ubhe /
pakṣaḥ pañca-daśāhāni śuklaḥ kṛṣṇaś ca mānada
tayoḥ samuccayo māsaḥ pitṝṇāṃ tad ahar-niśam /
dvau tāv ṛtuḥ ṣaḍ ayanaṃ dakṣiṇaṃ cottaraṃ divi
ayane cāhanī prāhur vatsaro dvādaśa smṛtaḥ /
saṃvatsara-śataṃ n-ṇāṃ paramāyur nirūpitam
graharkṣa-tārā-cakra-sthaḥ paramāṇv-ādinā jagat /
saṃvatsarāvasānena paryety animiṣo vibhuḥ
saṃvatsaraḥ parivatsara iḍā-vatsara eva ca /
anuvatsaro vatsaraś ca viduraivaṃ prabhāṣyate
yaḥ sṛjya-śaktim urudhocchvasayan sva-śaktyā $ puṃso 'bhramāya divi dhāvati bhūta-bhedaḥ &
kālākhyayā guṇamayaṃ kratubhir vitanvaṃs % tasmai baliṃ harata vatsara-pañcakāya // BhP_03.11.015*
0 vidura uvāca
pitṛ-deva-manuṣyāṇām āyuḥ param idaṃ smṛtam /
pareṣāṃ gatim ācakṣva ye syuḥ kalpād bahir vidaḥ
bhagavān veda kālasya gatiṃ bhagavato nanu /
viśvaṃ vicakṣate dhīrā yoga-rāddhena cakṣuṣā
BhP_03.11.018/0 maitreya uvāca
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś ceti catur-yugam /
divyair dvādaśabhir varṣaiḥ sāvadhānaṃ nirūpitam
catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathā-kramam /
saṅkhyātāni sahasrāṇi dvi-guṇāni śatāni ca
sandhyā-sandhyāṃśayor antar yaḥ kālaḥ śata-saṅkhyayoḥ /
tam evāhur yugaṃ taj-jñā yatra dharmo vidhīyate
dharmaś catuṣ-pān manujān kṛte samanuvartate /
sa evānyeṣv adharmeṇa vyeti pādena vardhatā
tri-lokyā yuga-sāhasraṃ bahir ābrahmaṇo dinam /
tāvaty eva niśā tāta yan nimīlati viśva-sṛk
niśāvasāna ārabdho loka-kalpo 'nuvartate /
yāvad dinaṃ bhagavato manūn bhuñjaṃś catur-daśa
svaṃ svaṃ kālaṃ manur bhuṅkte sādhikāṃ hy eka-saptatim /
manvantareṣu manavas tad-vaṃśyā ṛṣayaḥ surāḥ /
bhavanti caiva yugapat sureśāś cānu ye ca tān
eṣa dainan-dinaḥ sargo brāhmas trailokya-vartanaḥ /
tiryaṅ-nṛ-pitṛ-devānāṃ sambhavo yatra karmabhiḥ
manvantareṣu bhagavān bibhrat sattvaṃ sva-mūrtibhiḥ /
manv-ādibhir idaṃ viśvam avaty udita-pauruṣaḥ
tamo-mātrām upādāya pratisaṃruddha-vikramaḥ /
kālenānugatāśeṣa āste tūṣṇīṃ dinātyaye
tam evānv api dhīyante lokā bhūr-ādayas trayaḥ /
niśāyām anuvṛttāyāṃ nirmukta-śaśi-bhāskaram
tri-lokyāṃ dahyamānāyāṃ śaktyā saṅkarṣaṇāgninā /
yānty ūṣmaṇā maharlokāj janaṃ bhṛgv-ādayo 'rditāḥ
tāvat tri-bhuvanaṃ sadyaḥ kalpāntaidhita-sindhavaḥ /
plāvayanty utkaṭāṭopa- caṇḍa-vāteritormayaḥ
antaḥ sa tasmin salila āste 'nantāsano hariḥ /
yoga-nidrā-nimīlākṣaḥ stūyamāno janālayaiḥ
evaṃ-vidhair aho-rātraiḥ kāla-gatyopalakṣitaiḥ /
apakṣitam ivāsyāpi paramāyur vayaḥ-śatam
yad ardham āyuṣas tasya parārdham abhidhīyate /
pūrvaḥ parārdho 'pakrānto hy aparo 'dya pravartate
pūrvasyādau parārdhasya brāhmo nāma mahān abhūt /
kalpo yatrābhavad brahmā śabda-brahmeti yaṃ viduḥ
tasyaiva cānte kalpo 'bhūd yaṃ pādmam abhicakṣate /
yad dharer nābhi-sarasa āsīl loka-saroruham
ayaṃ tu kathitaḥ kalpo dvitīyasyāpi bhārata /
vārāha iti vikhyāto yatrāsīc chūkaro hariḥ
kālo 'yaṃ dvi-parārdhākhyo nimeṣa upacaryate /
avyākṛtasyānantasya hy anāder jagad-ātmanaḥ
kālo 'yaṃ paramāṇv-ādir dvi-parārdhānta īśvaraḥ /
naiveśituṃ prabhur bhūmna īśvaro dhāma-māninām
vikāraiḥ sahito yuktair viśeṣādibhir āvṛtaḥ /
āṇḍakośo bahir ayaṃ pañcāśat-koṭi-vistṛtaḥ
daśottarādhikair yatra praviṣṭaḥ paramāṇuvat /
lakṣyate 'ntar-gatāś cānye koṭiśo hy aṇḍa-rāśayaḥ
tad āhur akṣaraṃ brahma sarva-kāraṇa-kāraṇam /
viṣṇor dhāma paraṃ sākṣāt puruṣasya mahātmanaḥ
Original text: Bhāgavatapurāṇa · Data entry Ulrich Stiehl · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0