ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.11

ભ્પ્_03.11.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ચરમઃ સદ્-વિશેષાણામ્ અનેકો ઽસંયુતઃ સદા ।
પરમાણુઃ સ વિજ્ઞેયો નૃણામ્ ઐક્ય-ભ્રમો યતઃ

સત એવ પદાર્થસ્ય સ્વરૂપાવસ્થિતસ્ય યત્ ।
કૈવલ્યં પરમ-મહાન્ અવિશેષો નિરન્તરઃ

એવં કાલો ઽપ્ય્ અનુમિતઃ સૌક્ષ્મ્યે સ્થૌલ્યે ચ સત્તમ ।
સંસ્થાન-ભુક્ત્યા ભગવાન્ અવ્યક્તો વ્યક્ત-ભુગ્ વિભુઃ

સ કાલઃ પરમાણુર્ વૈ યો ભુઙ્ક્તે પરમાણુતામ્ ।
સતો ઽવિશેષ-ભુગ્ યસ્ તુ સ કાલઃ પરમો મહાન્

અણુર્ દ્વૌ પરમાણૂ સ્યાત્ ત્રસરેણુસ્ ત્રયઃ સ્મૃતઃ ।
જાલાર્ક-રશ્મ્ય્-અવગતઃ ખમ્ એવાનુપતન્ન્ અગાત્

ત્રસરેણુ-ત્રિકં ભુઙ્ક્તે યઃ કાલઃ સ ત્રુટિઃ સ્મૃતઃ ।
શત-ભાગસ્ તુ વેધઃ સ્યાત્ તૈસ્ ત્રિભિસ્ તુ લવઃ સ્મૃતઃ

નિમેષસ્ ત્રિ-લવો જ્ઞેય આમ્નાતસ્ તે ત્રયઃ ક્ષણઃ ।
ક્ષણાન્ પઞ્ચ વિદુઃ કાષ્ઠાં લઘુ તા દશ પઞ્ચ ચ

લઘૂનિ વૈ સમામ્નાતા દશ પઞ્ચ ચ નાડિકા ।
તે દ્વે મુહૂર્તઃ પ્રહરઃ ષડ્ યામઃ સપ્ત વા નૃણામ્

દ્વાદશાર્ધ-પલોન્માનં ચતુર્ભિશ્ ચતુર્-અઙ્ગુલૈઃ ।
સ્વર્ણ-માષૈઃ કૃત-ચ્છિદ્રં યાવત્ પ્રસ્થ-જલ-પ્લુતમ્

યામાશ્ ચત્વારશ્ ચત્વારો મર્ત્યાનામ્ અહની ઉભે ।
પક્ષઃ પઞ્ચ-દશાહાનિ શુક્લઃ કૃષ્ણશ્ ચ માનદ

તયોઃ સમુચ્ચયો માસઃ પિતૄણાં તદ્ અહર્-નિશમ્ ।
દ્વૌ તાવ્ ઋતુઃ ષડ્ અયનં દક્ષિણં ચોત્તરં દિવિ

અયને ચાહની પ્રાહુર્ વત્સરો દ્વાદશ સ્મૃતઃ ।
સંવત્સર-શતં ન્-ણાં પરમાયુર્ નિરૂપિતમ્

ગ્રહર્ક્ષ-તારા-ચક્ર-સ્થઃ પરમાણ્વ્-આદિના જગત્ ।
સંવત્સરાવસાનેન પર્યેત્ય્ અનિમિષો વિભુઃ

સંવત્સરઃ પરિવત્સર ઇડા-વત્સર એવ ચ ।
અનુવત્સરો વત્સરશ્ ચ વિદુરૈવં પ્રભાષ્યતે

યઃ સૃજ્ય-શક્તિમ્ ઉરુધોચ્છ્વસયન્ સ્વ-શક્ત્યા $ પુંસો ઽભ્રમાય દિવિ ધાવતિ ભૂત-ભેદઃ &અમ્પ્;
કાલાખ્યયા ગુણમયં ક્રતુભિર્ વિતન્વંસ્ % તસ્મૈ બલિં હરત વત્સર-પઞ્ચકાય ॥ ભ્પ્_03.11.015*
0 વિદુર ઉવાચ
પિતૃ-દેવ-મનુષ્યાણામ્ આયુઃ પરમ્ ઇદં સ્મૃતમ્ ।
પરેષાં ગતિમ્ આચક્ષ્વ યે સ્યુઃ કલ્પાદ્ બહિર્ વિદઃ

ભગવાન્ વેદ કાલસ્ય ગતિં ભગવતો નનુ ।
વિશ્વં વિચક્ષતે ધીરા યોગ-રાદ્ધેન ચક્ષુષા

ભ્પ્_03.11.018।0 મૈત્રેય ઉવાચ
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ ચેતિ ચતુર્-યુગમ્ ।
દિવ્યૈર્ દ્વાદશભિર્ વર્ષૈઃ સાવધાનં નિરૂપિતમ્

ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈકં કૃતાદિષુ યથા-ક્રમમ્ ।
સઙ્ખ્યાતાનિ સહસ્રાણિ દ્વિ-ગુણાનિ શતાનિ ચ

સન્ધ્યા-સન્ધ્યાંશયોર્ અન્તર્ યઃ કાલઃ શત-સઙ્ખ્યયોઃ ।
તમ્ એવાહુર્ યુગં તજ્-જ્ઞા યત્ર ધર્મો વિધીયતે

ધર્મશ્ ચતુષ્-પાન્ મનુજાન્ કૃતે સમનુવર્તતે ।
સ એવાન્યેષ્વ્ અધર્મેણ વ્યેતિ પાદેન વર્ધતા

ત્રિ-લોક્યા યુગ-સાહસ્રં બહિર્ આબ્રહ્મણો દિનમ્ ।
તાવત્ય્ એવ નિશા તાત યન્ નિમીલતિ વિશ્વ-સૃક્

નિશાવસાન આરબ્ધો લોક-કલ્પો ઽનુવર્તતે ।
યાવદ્ દિનં ભગવતો મનૂન્ ભુઞ્જંશ્ ચતુર્-દશ

સ્વં સ્વં કાલં મનુર્ ભુઙ્ક્તે સાધિકાં હ્ય્ એક-સપ્તતિમ્ ।
મન્વન્તરેષુ મનવસ્ તદ્-વંશ્યા ઋષયઃ સુરાઃ ।
ભવન્તિ ચૈવ યુગપત્ સુરેશાશ્ ચાનુ યે ચ તાન્

એષ દૈનન્-દિનઃ સર્ગો બ્રાહ્મસ્ ત્રૈલોક્ય-વર્તનઃ ।
તિર્યઙ્-નૃ-પિતૃ-દેવાનાં સમ્ભવો યત્ર કર્મભિઃ

મન્વન્તરેષુ ભગવાન્ બિભ્રત્ સત્ત્વં સ્વ-મૂર્તિભિઃ ।
મન્વ્-આદિભિર્ ઇદં વિશ્વમ્ અવત્ય્ ઉદિત-પૌરુષઃ

તમો-માત્રામ્ ઉપાદાય પ્રતિસંરુદ્ધ-વિક્રમઃ ।
કાલેનાનુગતાશેષ આસ્તે તૂષ્ણીં દિનાત્યયે

તમ્ એવાન્વ્ અપિ ધીયન્તે લોકા ભૂર્-આદયસ્ ત્રયઃ ।
નિશાયામ્ અનુવૃત્તાયાં નિર્મુક્ત-શશિ-ભાસ્કરમ્

ત્રિ-લોક્યાં દહ્યમાનાયાં શક્ત્યા સઙ્કર્ષણાગ્નિના ।
યાન્ત્ય્ ઊષ્મણા મહર્લોકાજ્ જનં ભૃગ્વ્-આદયો ઽર્દિતાઃ

તાવત્ ત્રિ-ભુવનં સદ્યઃ કલ્પાન્તૈધિત-સિન્ધવઃ ।
પ્લાવયન્ત્ય્ ઉત્કટાટોપ- ચણ્ડ-વાતેરિતોર્મયઃ

અન્તઃ સ તસ્મિન્ સલિલ આસ્તે ઽનન્તાસનો હરિઃ ।
યોગ-નિદ્રા-નિમીલાક્ષઃ સ્તૂયમાનો જનાલયૈઃ

એવં-વિધૈર્ અહો-રાત્રૈઃ કાલ-ગત્યોપલક્ષિતૈઃ ।
અપક્ષિતમ્ ઇવાસ્યાપિ પરમાયુર્ વયઃ-શતમ્

યદ્ અર્ધમ્ આયુષસ્ તસ્ય પરાર્ધમ્ અભિધીયતે ।
પૂર્વઃ પરાર્ધો ઽપક્રાન્તો હ્ય્ અપરો ઽદ્ય પ્રવર્તતે

પૂર્વસ્યાદૌ પરાર્ધસ્ય બ્રાહ્મો નામ મહાન્ અભૂત્ ।
કલ્પો યત્રાભવદ્ બ્રહ્મા શબ્દ-બ્રહ્મેતિ યં વિદુઃ

તસ્યૈવ ચાન્તે કલ્પો ઽભૂદ્ યં પાદ્મમ્ અભિચક્ષતે ।
યદ્ ધરેર્ નાભિ-સરસ આસીલ્ લોક-સરોરુહમ્

અયં તુ કથિતઃ કલ્પો દ્વિતીયસ્યાપિ ભારત ।
વારાહ ઇતિ વિખ્યાતો યત્રાસીચ્ છૂકરો હરિઃ

કાલો ઽયં દ્વિ-પરાર્ધાખ્યો નિમેષ ઉપચર્યતે ।
અવ્યાકૃતસ્યાનન્તસ્ય હ્ય્ અનાદેર્ જગદ્-આત્મનઃ

કાલો ઽયં પરમાણ્વ્-આદિર્ દ્વિ-પરાર્ધાન્ત ઈશ્વરઃ ।
નૈવેશિતું પ્રભુર્ ભૂમ્ન ઈશ્વરો ધામ-માનિનામ્

વિકારૈઃ સહિતો યુક્તૈર્ વિશેષાદિભિર્ આવૃતઃ ।
આણ્ડકોશો બહિર્ અયં પઞ્ચાશત્-કોટિ-વિસ્તૃતઃ

દશોત્તરાધિકૈર્ યત્ર પ્રવિષ્ટઃ પરમાણુવત્ ।
લક્ષ્યતે ઽન્તર્-ગતાશ્ ચાન્યે કોટિશો હ્ય્ અણ્ડ-રાશયઃ

તદ્ આહુર્ અક્ષરં બ્રહ્મ સર્વ-કારણ-કારણમ્ ।
વિષ્ણોર્ ધામ પરં સાક્ષાત્ પુરુષસ્ય મહાત્મનઃ