ભગવદાશયાનુસરણભાસ્ય · અધ્યાય 1

ભાસ્કર: ભગવદાશયાનુસરણભાસ્ય
અદ્દિતિઓનલ્ રેમર્ક્
ભાસ્કરભાષ્યસ્ય પ્રથમપૃષ્ઠસ્ય દ્વે વાક્યે
આનન્દજયતીર્થકૃતગીતાટીકાયા ઉદ્ધૃતે ।
તયોઃ સાહાય્યેન ભાસ્કરકૃતગીતાભાષ્યસ્ય
લુપ્તપ્રથમપૃષ્ઠસ્ય વિષયોનુમાતું શક્યતે ।
તે વાક્યે
1. શાસ્ત્રપ્રયોજનાભિધાને પ્રસ્તુતે ઽવતારપ્રયોજનાભિધાનમ્ અસંગતમ્ ।
2. જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયસાધ્યત્વાન્ મોક્ષસ્ય તત્પ્રતિપાદનાય ગીતારમ્ભે ન ધર્માદિપ્રતિપાદનાર્થમ્ ।
તદર્થાનાં મન્વાદિધર્મશાસ્ત્રાણાં સનકાદિયોગશાસ્ત્રાણાં ચ પ્રતિકાલં વિદ્યમાનત્વાત્ ।
જયતીર્થટીકાયામ્ યદ્ આહ ભાસ્કર ઇતિ વાક્યાદ્ અનન્તરમ્ ઉપલભેતે ઇમે વાક્યે । તત્ર પ્રથમં વાક્યં ષષ્ઠે પૃષ્ઠે દ્વિતીયં વાક્યં નવમે પૃષ્ઠે ।
પ્. 1
શ્રીભગવદ્ગીતાયા
ભગવદ્ભાસ્કરકૃતભગવદાશયાનુસરણાભિધાનભાષ્યમ્ ।
(ઇદં હિ ત્રિષુ લોકેષુ મહજ્જ્ઞાનં) પ્રતિષ્ટિતમ્1 ।
વિસ્તરૈશ્ ચ સમાસૈશ્ ચ ધાર્યતે યદ્ દ્વિજાતિભિઃ2 ॥
યોધીતે ભારત પુણ્યં બ્રાહ્મણો નિયતવ્રતઃ ।
શ્રાવયેચ્ ચ મહાપુણ્યં તસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
તપોનિયમમ્ આસ્થાય3 કૃતમ્ એતન્ મહર્ષિણા ।
તસ્માન્ નિયમસંયુક્તૈર્ અધ્યેયં4 બ્રાહ્મણૈર્ ઇદમ્ ।
કૃષ્ણપ્રોક્તમ્ ઇમાં5 પુણ્યાં ભારતીમ્ ઉત્તમાં6 કથામ્ ।
શ્રાવયિષ્યન્તિ યે7 વિપ્રા યે ચ શ્રોષ્યન્તિ માનવાઃ ॥
ઇત્યેવમાદૌ8 શ્રાવયિષ્યન્તિ9 ઇત્યત્ર વિપ્રગ્રહણાદ્
દ્વિજાતીનામ્ એવાધ્યયને10 શ્રવણે ચાધિકારો દર્શિતઃ ।
ઇતરેષાં તુ યે તુ શ્રોશ્યન્તિ માનવા ઇતિ માનવગ્રહણાચ્ છ્રવણ
એવાધિકારઃ શાસ્ત્રવિરોધાચ્ ચાધ્યયને નાધિકારઃ11 ।
તથા ચોક્તં શુકોત્પત્તૌ12
સર્વસ્ તરતુ દુર્ગાણિ13 સર્વો ભદ્રાણિ પશ્યતુ14 ।
શ્રાવયેચ્ ચતુરો વર્ણાન્ કૃત્વા બ્રાહ્મણમ્ અગ્રતઃ ॥
નોતેસ્:
1. પ્રતિષ્ટિતમ્
2. યદ્વિજાતિભિઃ
3. તયોર્નિયમમાસ્થાય
4. ^નિયમ^
5. કૃક્ષ્મ^
6. ^તીસુન્નમાં
7. શ્રાવયન્તિ ચરેઃ
8. દ્રવમાદૌ
9. શ્રાવયન્તીત્યત્ર
10. ^ણાદ્વિજાતીનામધ્યયને
11. ^ચ્છ્રવણ એવેતિ અધિકાર શાસ્ત્રવિરોધાચ્ચ નાધિકારઃ
12. તથા ચ શુકોત્પન્તૌ
13. દુર્ગાણ
14. પશ્યનુ
પ્. 2
ઇતિ ચાતુર્વર્ણ્યમધ્યપાતિનઃ1 શૂદ્રસ્ય શ્રવણમાત્રં
વિધીયતે2 ।
રામાયણે હ્ય્ અયમ્ એવાર્થો3 વિશેષેણ પ્રતિપાદિતઃ4
પઠં દ્વિજો વાગૃષભત્વમ્ ઈયાત્5
સ્યાત્ ક્ષત્રિયો6 ભૂમિપતિત્વમ્ અમીયાત્ ।
વૈશ્યસ્ તથા સર્વધનત્વમ્ ઈયાચ્
છૃણ્વન્ હિ શૂદ્રોપિ7 મહત્ત્વમ્ ઈયાત્ ॥
ઇત્ય્ અત્રેતિહાસશ્રવણમાત્રમ્ એવ શૂદ્રાદેર્ નિર્ણીતમ્8 ।
તત્રાપિ ચાખ્યાયિકામાત્રશ્રવણે9 ન તુ
રહસ્યવેદાન્તાર્થપ્રતિપાદનપ્રદેશેષુ
સનત્સુજાતીયગીતામોક્ષધર્માદિષુ10 તસ્ય
વેદાધ્યયનશ્રવણતદર્થપરિજ્ઞાનતદનુષ્ટાનાનાં11
પ્રતિષેધસ્મરણાત્ ।
તથા ચ મનુસ્મૃતૌ
ન શૂદ્રાય મતિં દદ્યાન્ નોચ્ચિષ્ટં12 ન હવિષ્કૃતમ્ ।
ન ચાસ્યોપદિશેદ્ ધર્મં ન ચાસ્ય13 વ્રતમ્ આદિશેત્ ॥
ઇતિ ચાદૃષ્ટાર્થમતિદાનધર્મોપદેશાદિનિષેધાત્14 ।
ન ચ સ્વમનીષિકયા બ્રાહ્મણોપદેશમ્ અનપેક્ષ્ય પુસ્તકાદેસ્
તદ્વિવરણાદ્ વા તદર્થમ્ અધિગમ્ય કર્માનુતિષ્ઠતઃ15
ફલાય તદ્ ભવતિ16 પ્રત્યુત17 શાસ્ત્રનિષિદ્ધેનાનુપનીતેન18
ગૃહીતં (શાસ્ત્રજ્ઞાન)મ્ અનર્થોત્પાદકમ્ ।
યતો ન્યાયસ્મૃત્યાચારાવિરોધી યઃ પદાર્થઃ19 સ શાસ્ત્રાર્થઃ ।
તત્ર ન્યાયઃ
યથોત્કૃષ્ટનિકૃષ્ટવર્ણયોર્ ન (કર્મ) તુલ્ય(તા) તથા ન
સદૃશધર્મતા યુક્તા । તદ્ ઉક્તમ્
નોતેસ્:
1. વર્ણાન ..... ઇતિવર્ણમધ્ય^
2. શ્રવણમાત્રવિધાનાત્
3. ^ણો ધાયમેવાર્થો^
4. પ્રતિપાદિનઃ
5. વાગ્વૃષભત્વ^
6. ^ત્કૃતા તથા ત્વયા ભૂમિપતિપતિત્વ^
7. ^યાછણ્વન્ હિ શૂદ્રોપિ
8. નિર્ણાતમ્
9. ^કામત્ર^
10. સનત્સુતાતગીના^
11. વેદાધ્યયનં
12. ^ન્નોછ્ચિષ્ટં^
13. ^દિશેમ્દં ર્મન્નચા^
14. ચાવૃષ્ટાર્થ^
15. ^દ્વાદિગમ્યાસ્યાન્નતિષ્ટતઃ
16. તભ્દવતિ
17. પ્રચ્યુત્
18. ^નિષદ્ધેનાનુપેયેન ગૃ^
19. પદાર્થસ્મ
પ્. 3
અપવર્ગે ઽધિકારસ્ તુ સ્ત્રીશૂદ્રાણાં ભવેદ્ યદિ ।
જાત્યુત્કર્ષો દ્વિજાતીનામ્ અનર્થાય1 તતો ભવેત્2 ॥ ઇતિ ।
સ્મૃતિર્ અપિ
વિદુષા બ્રાહ્મણેનેદમ્ અધ્યેતવ્યં3 પ્રયત્નતઃ ।
શિષ્યેભ્યશ્ ચ પ્રવક્તવ્યં4 સમ્યઙ્ નાન્યેન કેનચિત્ ॥ ઇતિ5 ।
આચારશ્ ચાર્ય્યદેશે જ્ઞાનશાસ્ત્રશ્રવણે તસ્યાપ્રવૃત્ત્યૈવાવેદિતઃ
યઃ શાસ્ત્રવિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય ઇત્યાદિના ચેહાપિ પ્રત્યયસ્ય
પ્રતિપાદયિષ્યમાણત્વાત્ । અત એવોક્તમ્6
અધિકારં વિના યસ્ તુ ગૃઃણાતિ શાસ્ત્રમ્ અન્યથા7 ।
તત્ ત્યક્ત્વા8 પાવનં કૃત્વા સ્વધર્મં પુનર્ આશ્રયેત્ ॥
પાવનં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
મનુના ચાધ્યયનશ્રવણતદર્થાનુષ્ઠાનયુક્તસ્યૈવ9
દ્વિજાતેર્ જ્ઞાનેધિકારો દર્શિતઃ10
અધીત્ય વિધિવદ્ વેદાન્ પુત્રાન્ ઉત્પાદ્ય11 ધર્મતઃ ।
ઇષ્ટ્વા12 ચ શક્તિતો યજ્ઞૈર્ મનો મોક્ષે નિવેશયેત્13 ॥
તદ્રહિતસ્ય દ્વિજાતેર્ અપિ મોક્ષેધિકારો14 નોક્તઃ
અનધીત્ય દ્વિજો વેદમ્ અનુત્પાદ્ય તથા પ્રજામ્15 ।
અનિષ્ટ્વા ચૈવ16 યજ્ઞૈશ્ ચ મોક્ષમ્ ઇચ્છન્ વ્રજત્ય્ અધઃ ॥
શૂદ્રસ્ય ચ વસિષ્ટમુનિનાપ્ય્ ઉપનયનાદિભિર્ અસંસ્કાર્યત્વં17
પ્રતિપાદિતમ્ ।
નોતેસ્:
1. ^નથાય
2. ^વેધદિ
3. ^નેદ્દમધ્યે^
4. પ્રકર્તવ્યમ્
5. ^ચિદિનિ
6. ^પ્રતિપાદિયિષ્યમાનત્વાદ્દતરાવોક્તમ્
7. ગૃહીતં શાસ્ત્રમન્યુથા
8. તત્ત્વત્ત્કા
9. ^નુષ્ટાન્યુક્તસ્યેવ
10. દ્વિજાતી જ્ઞાનોધિકારો દર્શિતઃ
11. ^નુત્રાતુત્પાધ^
12. દૃષ્ટ્વા
13. નિવેષયેત્
14. ^ક્ષેરધિરૌક્તઃ
15. પ્રજ્ઞામ્
16. અન્વિષ્વા
17. પત્તૈશ્ચા
18. પસિષ્ટ ... સંસ્કારયત્વં^
પ્. 4
તથા ચ તત્રોક્તમ્
ગાયત્ર્યા બ્રાહ્મણમ્ અસૃજત ત્રિષ્ટુભા રાજન્યં1
જગત્યા2 વૈશ્યં ન કેનચિચ્ છન્દસા3 શૂદ્રમ્ ઇત્ય્ અસંસ્કાર્યો4
વિજ્ઞાયત ઇતિ ।
કિં ચ ભગવતા સાક્ષાદ્ ધર્મેણાપિ શાપવશાદ્
વિદુરાખ્યશૂદ્રજન્મનાત્મજ્ઞાનવિષયે ધૃતરાષ્ટ્રપૃષ્ટેન
શૂદ્રયોનિસ્થત્વાદ્ અનધિકારિત્વં5 મન્યમાનેન વેદાર્થોપદેશાર્થં
સનત્સુજાતમ્ આનયતા6 તત્રાનધિકારો દર્શિતઃ7 ।
તથા ચ તેનૈવ તત્રોક્તમ્
શૂદ્રયોનાવ્ અહંઆતો નાતો ઽન્યદ્ વક્તુમ્ ઉત્સહે ।
બ્રાહ્મીં8 હિ યોનિમ્ આપન્નઃ સુગુહ્યમ્ અપિ યો વદેત્9 ॥
ન તે(ન) ગર્હ્યો દેવાનાં તસ્માદ્ એતદ્ બ્રવીમિ10 તે ॥
એવં ચ બ્રાહ્મણયોનિવ્યતિરિક્તાન્યયોનિજો11 યદિ ગુહ્યં વેદાર્થં
વદતિ તદા દેવાદિભિર્ અસૌ ગર્હ્યતે12 નિષિદ્ધસેવનેન13
પાપયોગાન્ નરકાદૌ પ્રક્ષિપ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કુમારસ્ય તુ યા બુદ્ધિર્ વેદ તાં14 શાશ્વતીમ્ અહમ્ ।
કુમારસ્યાનુજ્ઝિતબ્રહ્મચર્યસ્ય15 સનત્સુજાતસ્ય16 યા બુદ્ધિર્
યજ્ જ્ઞાનમ્17 બોધનં બુદ્ધિઃ તામ્ અહં વેદ ।
નિરતિશયજ્ઞાનયુક્તો ઽસાવ્ ઇતિ જાતિસ્ મરત્વાજ્ જાનામિ18 ।
કિં તુ નિકૃષ્ટજાતિસ્થત્વેનાનધિકારાદ્ વક્તું ન શક્નોમિ19 ।
નોતેસ્:
1. ત્રિષ્ટ્ભા રાજન્ય
2. જગતા
3. ^ચિચ્છન્દશ્રા
4. ^સંસ્કારો
5. ^દન્તતધિકારિ^
6. સનત્સજાતમાનયત્ર
7. અધિકારિ દર્શિતઃ
8. ^વકુમુત્સહે બ્રાહ્મો
9. ^પત્રસ્સુગુત્વમપિ યો વધવેત્
10. ^દ્વૃવીમિ
11. બ્રાહ્મણયોનિવ્યતિરિક્તોન્યયોનિજો
12. ગત્વતે
13. નિષિદ્વાસે^
14. ^સ્ય ત્વયા વુદ્ભિર્વેદતાં
15. ^નુજિત^
16. ^તથ્યા
17. વુદ્ધિર્યક્ષાનં
18. ^જાનાગ્મિ
19. વક્નુ ન શક્નોમિ
પ્. 5
યસ્ તે ગુહ્યાન્ પ્રકાશાંશ્ ચ સર્વાન્ હૃદયસંશ્રયાન્1 ।
પ્રવક્ષ્યતિ મહારાજ સર્વબુદ્ધિમતાં વરઃ ॥

કિં બહુના2 સાઙ્ખ્યાદિશાસ્ત્રેષ્વ્ અપિ બ્રાહ્મણાનામ્
એવાસુરિપ્રભૃતીનાં3 ભગવદ્ભિઃ4 કપિલમુનિપ્રમુખૈર્ મહાત્મભિર્
જ્ઞાનોપદેશઃ5 કૃતો નાન્યસ્ય ।
ઇત્ય્ અતો ઽપિ6 ન શૂદ્રાદેર્ જ્ઞાને ઽધિકારો ઽસ્તિ7 ।
તસ્માત્ સકલેતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રાદિપૌર્વાપર્યપર્યાલોચનેનાયમ્
એવ8 વાક્યાર્થ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યા9 કિલાધિકારવ્યવસ્થા ધર્માધર્મવ્યવસ્થાવન્
ન
પ્રમાણાન્તરગમ્યા ।
કો હિ નામ ભગવતો ધર્મસ્ય હેતુતો નિશ્ચયમ્ અવધારિતું શક્તઃ10 ।
હેતુતશ્ ચ ધર્મવ્યવસ્થાયાં (કરિષ્યમાણાયાં) હેત્વનવસ્થાનાદ્
ધર્માનવસ્થાનમ્ અપિ પ્રસજ્યેતેતિ ।
અતશ્ ચ
સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્ તથા શૂદ્રાસ્ તે ઽપિ યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ।
ઇતીદમ્ અપિ લિઙ્ગમ્ ।
કિં પુનર્ બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યા ભક્તા રાજર્ષયસ્ તથા ।
ઇત્ય્ અપિ
કૃતબ્રાહ્મણરાજર્ષિવિષયકપ્રવર્તકવિધિપ્રરોચનાર્થવાદત્વેન11
દ્રષ્ટવ્યમ્12 ન તુ સ્વાર્થપ્રતિપાદનપરમ્ ।
લિં ગં હિ પ્રમાણાન્તરતઃ પ્રાપ્તસ્યૈવાર્થસ્ય13 દ્યોતકં ભવતિ
નાપ્રાપ્તસ્યાપ્રાપકમ્14,15 તે ઽપિ યાન્તિ ઇત્ય્
અભિધાયકવર્તમાનકાલવાચિપ્રત્યયાન્તશબ્દનિર્દેશાત્16
પૂર્વોક્તવિધિસાપેક્ષત્વેન સાકાઙ્ક્ષત્વાચ્ ચ ।
વાસ્તવેન17 રૂપેણાન્યપરં યદ્વાક્યં18 શબ્દેન
ચાન્યાર્થપ્રતિપાદકં
તલ્લિં ગમ્ ।
નોતેસ્:
1. અતસ્સતે ગુહ્યકાત્ પ્રકાશાંશ્ચ સર્વાં ત્વદસંશ્રયાન્
2. બહુતા
3. ^નામોવાસુરિ
4. ભગવદ્ભિઃ
5. ^પ્રસુખૈર્મ^
6. ^સ્યેત્યાતો^
7. ^કરોસ્તિ
8. ^ર્વાયર્યપર્યાલોચનપાપમેવ
9. શાસ્ત્વકૈસમ^
10. શક્રઃ
11. ^વાદત્યેન
12. દ્રષ્ટવ્યં
13. ^ઘોનક
14. નાપ્રપ્તસ્ય
15. પ્રાયકં
16. ^લર્વચિપ્ર^
17. ^વેન તુપેણ
18. યદ્યવાંશેબ્દે^
પ્. 6
વિધિનિષેધશેષતયા ત્વ્ અર્થવાદાનાં1 પ્રવૃત્તિઃ
ન તુ સ્વાર્થપ્રતિપાદકતયા વિષભક્ષણાદિવાક્યવદ્2
અર્થવાદવાક્યાનાં પરાર્થત્વાત્ સ્વાર્થે3 તાત્પર્યાભાવાદ્4
અન્યપરત્વાદ્ વિધિવિહિતાર્થસ્તાવકતયા5 નિષિદ્ધાર્થનિન્દિતૃતયા6
ચ પ્રવૃત્તેર્ ઇતિ7 ।
એતચ્ ચ8 નિપુણતરમ્ અત્રૈવ9 નવમે ઽધ્યાયે વક્ષ્યામઃ ।
અન્યચ્ ચ
જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમ્ આસ્તિક્યં10 બ્રાહ્મં કર્મ સ્વભાવજમ્11 ।
ઇતિ બ્રાહ્મણસ્યૈવ ભગવાન્ ધર્મઃ12 શ્રેયઃસાધનમ્ ઇતિ
દર્શયિષ્યતિ13 ।
યતો ઽદિકૃતાનામ્ આર્ય્યાણાં દ્વિજાતીનામ્ એવ
શ્રુતિવિહિતનિત્યનૈમિત્તિકકર્મક્ષપિતકલ્મષમોહભયાયાસાનામ્
ઉપાસ્યમાન14 એષ પરમાત્માતિગ્રહનઃ સંસારોપપ્લવરહિતો
ઽનન્તો ઽક્ષયો ઽનાદિર્ અજો ઽમનોમયો15 નિર્વિકલ્પો ઽપાપઃ
સર્વલોકેશ16 એક17 એવ સર્વશરીરાવસ્થિતઃ સર્વપદાર્થાવસ્થિતઃ
સતતા(સા)દિતવિમલભાવઃ સર્વશક્તિઃ
સ્વશક્તિવિભવજનિતસકલાદ્વૈતસદ્રૂપઃ18 પ્ર(ત્યક્ષો) ભવતિ ।
સાધનવીર્યાત્ તેષામ્ એવ19 હિ
શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તપ્રશસ્તયમનિયમપ્રમુખયોગાઙ્ગાદિસમ્ભવાદ્
ઉપાસકત્વેન ચ તેષામ્ એવ નિયમાત્ ત એવ ચ20
તમ્ આત્માનં પશ્યન્તિ21 ।
તથા ચાનુક્રમણ્યાદાવ્ અપિ22 ભગવતા વ્યાસેનો(ક્તમ્)
યત્ તદ્ યતિવરા23 મુક્તા24 ધ્યાનયોગબલાન્વિતાઃ ।
પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાદર્શે25 પશ્યન્ત્ય્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્ ॥
નોતેસ્:
1. સ્વર્થવાદા^
2. બિવભ^
3. પદાર્થત્વાત્ સ્વાર્થો
4. ^ભાષાદ્^
5. ^ર્થાસ્તાષકતયા
6. નિદિતૃતયા
7. મવૃત્તેરિતિ
8. એત ચ
9. તત્રેવેન^
10. ^માસ્તિકં
11. બ્રાહ્મકર્મરખભા^
12. ધર્મ
13. દૃશયિ^
14. ^નૈમિત્રિક^ .... ^મોહમપાયાસાનામ્^
15. સંસારાયપ્લવરહિતો^ ... ^નાધિરજો
16. ^નાવિકલોનાપાસસ્સર્વ^
17. એકએક
18. ^સકલદ્વૈત^
19. ^વીર્યતે^
20. ^ષામવનિયમાત્ નરાવચ
21. પશ્યતિ
22. ^મરાપાદા^
23. યં તં યતિ^
24. યુક્તા
25. પ્રતિવિન્ધમિવાદર્શે
પ્. 7
યદ્ અક્ષરં વેદવિદો1 વદન્તિ (વિશન્તિ) યદ્ યતરો વીતરાગાઃ ।
ઇત્યાદિના વિશિષ્ટજાતીયાશ્રમિવિષયે ધાનેનાત્મોપલમ્ભનમ્
ઉપપન્નં2 ભવતીતિ પ્રદર્શિતમ્ ।
નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગમ્ આયાસમ્ આવૃતઃ3 ।
ઇતિ ભગવાન્ એવ શૂદ્રાદેર્ આત્મદર્શનાભાવં4 પ્રતિપાદયિષ્યતિ5 ।
દ્વૈપાયનો ઽપિ6
શાન્તાત્માનો દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ7 પ્રાપ્નુવન્તિ તદક્ષરમ્8 ઇતિ ।
અતઃ શૂદ્રદેર્ ધ્યાનાદિના9 ક્રિયમાણેનાપિ ન તત્પ્રાપ્તિર્ ભવતિ10
નિયમવિધેર્ ભં ગભયાદ્ અખિલવિદ્યાયા11 અધિકૃતાનુષ્ઠિતાયા12
(એવ) ફલદાતૃત્વાવગમાત્ ।
અવિહિતેન તૂત્કૃષ્ટજાતીયકર્મણા13 યોગેન જ્ઞાનેન14 ચ
શૂદ્રાદિર્ ઉત્કર્ષ15 નેતું ન શક્યતે ।
ન હિ કાર્ષ્ણાયસં16 ભૂયો ઽપ્ય્ અનલસન્તાપનેન સુવર્ણત્વમ્
આપાદયિતું શક્યમ્17 ।
ક્રિયા હિ દ્રવ્યં વિલાપયતિ18 નાદ્રવ્યમ્ ।
વેદસ્મૃતિલિં ગેભ્યઃ19 કિલ બ્રાહ્મણસ્યૈવ મુખ્યયા વૃત્ત્યા
મોક્ષાધિકારો ઽવગમ્યતે ન ક્ષત્રિયવૈશ્યયોઃ
યોગાભ્યાસાધિકારે સત્ય્ અપિ20 ।
તદ્ ઉક્તમ્
બન્ધમોક્ષવ્યવસ્થિત્યાં પ્રમાણં ચોદના સ્વતઃ ।
વેદસ્યાનતિશઙ્ક્યત્વાદ્ અનપેક્ષતયા તથા ॥
નોતેસ્:
1. ^ધિદો
2. નાત્મોયલમ્ભ દ્રતિ
3. ^સમાવૃન્ત ઇતિ
4. શૂદ્રદેરાત્માદર્શનાભાવં
5. પ્રતિયાદિ^
6. દ્વેપા
7. શ્રેષ્ટાઃ
8. ^વન્તિહિતસક્ષમિ^
9. ^દેવ્યાનાં દિ^
10. તન્ત્પ્રાપ્તિર્ભ^
11. ^મવિધાયાભગમાંયાઃ કિલ વિધાયા
12. ^નુષ્ટિતાયાઃ
13. ^સ્વત્કૃષ્ટ^
14. યોગજ્ઞાનેન
15. ઉત્કર્ષ
16. કાર્ત્માયસં
17. ^પાદૃષિતું શક્ય
18. વિનયતિ
19. ^લિગેભ્યઃ
20. સતિ
પ્. 8
વિધિર્ નિયુઙ્ક્તે ઽધિકૃતમ્ ઉત્તમં1 શ્રેયસે સદા ।
અશાસ્ત્રીયાત્ ફલાસં ગાત્ સ્વયં કામી હિ બધ્યતે1 ॥
અપુનર્જન્મસમ્બન્ધો યસ્માચ્ છબ્દૈકગોચરઃ2 ॥ ઇતિ ।
યત્ તુ રાજર્ષીણાં જનકશ્વપતિપ્રવાહણપ્રભૃતીનાં
મહાભા(ર)તાદૌ મોક્ષશ્રવણં તત્ કસ્યાઞ્ચિદ્ વિશિષ્ટાયામ્
અવસ્થાયાં પ્રવૃત્તયાગત્વેન યજમાનાનાં તુ
મન્ત્રાપ્તસમ્બોધાવિર્ભાવે3 સતિ ન સર્વદા ।
યાગસ્થાનાં હિ તેષાં બ્રાહ્મણત્વં શ્રૂયતે । તથા ચ
શતપથશ્રુતિઃ
સા યાં4 કાઞ્ચન યજતે5 બ્રહ્મૈવ ભૂત્વા યજત ઇતિ ।
તદ્વધે ચ સ્મૃતૌ બ્રહ્મહત્યાપ્રાયશ્ચિત્તમ્ આમ્નાતમ્6
યાગસ્થક્ષત્રિયં હન્તા ચરેદ્ બ્રહ્મહણિવ્રતમ્7 ઇતિ ।
એવં ચ ક્ષત્રિયવૈશ્યયોર્ અપિ ન તથા બ્રાહ્મણેન તુલ્યતયા
મોક્ષે ઽધિકારઃ તસ્માદ્ દ્વિજાતીનામ્ એવ8 ।
યોગાભ્યાસેન તુ પ્રયતમાનાનામ્ અપ્ય્ અનધિકૃતાનાં
શૂદ્રાદીનાં વિદ્યમાને હૃદયપુણ્ડરીકે ઽપિ9
(નાધિકારઃ) તિરશ્ચામ્ ઇવેતિ । કિં ચ યથા સૌર આલોકો
દિવાચરાણાં
એવ ભૂતાનામ્ આક્ષં10 જનયતિ ન તુ રાત્રિચરણાં કૌશિકાદીનાં
તુલ્યે ઽપિ પ્રકાશદાતૃત્વે તદ્વત્ ।
યદ્ અયં સમુદાયાર્થઃ11 ગર્ભાધાનાદિસંસ્કારસંસ્કૃતો યો
યથાવિધ્યુપનીતો12 યથાશક્તિચીર્ણવેદવ્રતાદિકો
ઽર્થાવબોધપર્યન્તવેદાધ્યયનસંસ્કૃતો ગૃહાદ્ વનં
વનાન્ મૌનમ્ આશ્રમાણાં સમુચ્ચયમ્
અઙ્ગીકૃત્ય વિકલ્પે વા બ્રહ્મચર્યાદ્ યથારુચિ શાન્તો13
નોતેસ્:
1. વિધિન્નિયુઙ્ક્ત્તે .... મુત્તન્યશ્રે .... વધ્યને ।
2. યસ્માછબ્દૈક^
3. સુમાતાપ્તસમ્બોધા^
4. યા
5. યજને
6. તદૂધે ચ સ્મતો વ્રાહાહસાપ્રાપાશ્ચિત્તમાસ્ના^
7. ક્ષત્રવિહુતાં ચરેદ્વહ્મનિસ્મૃતવ્રતમ્
8. ^ધિકાર્યઃ .... ^તસ્મષ્ટ્વિજા^
9. શૂદ્રાદિનાં વિદ્યમાનહદયપુંડરીકેતિ^
10. દિવાચરાણામેવ ભૂતાનામાકોજ^
11. સમુદ્રાપાર્થઃ
12. પથાવિધિ ઉપ^
13. વિકલ્પન્ધા બ્રહ્માધર્યાદ્યથા^
પ્. 9
દાન્તઃ1 શ્રદ્દધાનઃ સો ઽપવર્ગે ઽધિકારભાક્ યતઃ સૂત્રકારઃ

સ્વધર્માણાં વિધ્યર્થત્વં ન મન્યતે3
કર્મણાં સહકારિત્વં સહૈવેતિ શ્રુતેર્ મતમ્ ।
ન હ્ય્ અનાશ્રમિણો4 વેદો યોગ્યત્વમ્ ઇહ મન્યતે ॥
દેવોપકારઃ કર્તવ્યો5 દેવાન્ ભાવયતેતિ હ ।
અતઃ
યાવજ્જીવં પ્રકુર્વીત6 સ્વકર્માણિ યથાવિધિ ।
સંસ્કુર્વીત સ્વધર્મૈશ્ ચ સ્મૃતિતો ઽવગતં7 તથા ॥
મહાયજ્ઞૈશ્ ચ યજ્ઞૈશ્ ચ અષ્ટાવ્ આત્મગુણા8 ઇતિ
ચત્વારિંશત્ સંસ્કારા9 ઇતિ ચ ।
અપિ (ચ) સંયતાનામ્ એવ10 યજ્ઞાદયશ્ ચ શ્રૂયતે11 ।
તત્ત્વપ્રકરણે12 કિલ
વિદ્યયાશ્રમિણો યોગો નાન્યસ્યેતિ શ્રુતેર્ મતમ્ ॥
કર્મણા તસ્ય વિજ્ઞાનં13 તદ્ભાવમ્ ઉપનીયતે14 ।
પશ્ચાદ્ આપન્નતદ્ભાવો14 દેહમ્ એતં વિમુઞ્ચતિ16 ॥ ઇતિ ।
તથા ચાત્ર વાજસનેયિનાં યજ્ઞસૂત્રકારઃ
કાત્યાયનો ઽધિકારવિવેકમ્ ઉક્તવાન્17
અથાતો ઽધિકારઃ (ઇતિ) ।
અથશબ્દ આનન્તર્યાર્થઃ । અતઃશબ્દો18 હેત્વર્થઃ ।
યતો વેદાધ્યયનં પૂર્વવૃત્તમ્ અતસ્ તદર્થજ્ઞાનાવસરે
પ્રથમમ્ અધિકારો નિરૂપ્યતે
કસ્યાત્રાધિકાર19 ઇતિ ।
અધિકારશબ્દસ્યૈવ તાવત્
નોતેસ્:
1. દાશૂઃ
2.શ્રદ્દધાન^
3. વિધાર્થત્વં ન મન્યત
4. નત્યનાશ્રમિણો
5. કર્તર્વ્યો
6. પ્રક્રુર્વીત
7. સંસ્કર્વતિ સ્વધર્માશ્ચ ... ^તોગતં
8. અષ્ટૌ ચાત્મગુણાઃ
9. ^શશ્ચ સંસ્કારા ઇતિ
10. ઇતિ ચાપ્યતુ સપતામ્
11. શ્રૂયતે
12. તત્વ^
13. વિજ્ઞામં
14. ^તદ્ભાવ^
15. ^તદ્ભાવો
16. ^મેત વિમુઞ્ચ ઇતિ
17. કાત્યાયતો
18. શબ્દે
19. ^ત્રધિકા^
પ્. 10
કો ઽર્થઃ1 અયમ્ ઉચ્યતે
અભ્યુપગતાગમપ્રામાણ્યાનાં પુરુષાણાં શાસ્ત્રેણ
યદ્ય્ અસ્ય કર્તવ્યતયા વિધીયતે તત્ર
તસ્યાગમપારતન્ત્ર્યેણાનુષ્ઠાનાઙ્ગીકરણમ્2 ।
તથા યચ્ છાસ્ત્રેણ3 નિષિધ્યતે ન કલઞ્જં ભક્ષયેત્4
ઇત્યાદિ તત્ર પ્રતિષિધ્યમાનક્રિયસ્ય મુખ્યસ્યાધિકારિણો5
જિઘત્સાપ્રયુક્તરાગનિબન્ધનઃ
કલઞ્જભક્ષણપ્રવૃત્તિનિષેધાર્થઃ6
શાસ્ત્રપારતન્ત્ર્યેણૈવ7 ।
અકારણસઙ્કલ્પ ઔદાસીન્યાશ્રયણં8 ચાધિકારઃ ।
તદ્ ઉક્તં ભટ્ટેન9
વિધિના યુજ્યતે યત્ર ન હન્યાન્ ન પિબેદ્ ઇતિ ।
તત્રૌદાસીન્યવસ્ત્વ્ એવ પ્રતિપત્તાવલમ્બને ॥
ઔદાસીન્યં પ્રવૃત્ત્યુપરમો10 વ્યાપારાભાવઃ સ્વામિત્વેન
યો વ્યાપારસ્યાધિકારસ્ તસ્યાભાવ11 ઇત્ય્ ઉક્તઃ ।
તેનૈતદ્ ઉક્તં ભવતિ ---
ઇદમ્ અગ્નિહોત્રાદિ કર્મ મત્સમ્બન્ધિતયા12 વિહિતમ્ અતો મમ કર્તવ્યમ્ ।
ઇદં ચ પરહિંસાદિ તથૈવ નિષિદ્ધમ્ અતો ન કર્તવ્યમ્ ઇતિ
બ્રાહ્મણાદિર્ અવગચ્છતિ13 ।
એષ અધિકારશબ્દાર્થ14 ઇતિ । તદ્ ઉક્તમ્ ---
યત્ર યસ્યાધિકારો ઽસ્તિ15 નિત્યે નૈમિત્તિકે ચ સઃ ।
બધ્યતે ન હિ સર્વો હિ16 શાસ્ત્રાતિક્રમબન્ધનૈઃ ॥ ઇતિ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યાધિકારો નિરૂપ્યત ઇત્ય્ અત્ર17 નિયોજ્યત્વં તાવદ્
આહ18 બ્રાહ્મણરાજન્યવૈશ્યાનાં19 શ્રુતિઃ20 ।
તથા ચ ---
નોતેસ્:
1. કાર્થઃ
2. પારતં જેણાનુષ્ટાનાઙ્ગી^
3. યછાસ્ત્રેણ
4. ભક્ષયેત્યાદિ
5. ^ક્રિયોર્મુખસ્યાધિકારણો
6. ^ભુક્ષણ ... ^ધાર્થં
7. ^પારતંશૈણ^
8. સઙ્કલ્પડૌકાદાસીન્યા^
9. ભદ્દેન
10. પ્રવૃન્નિ ઉપ^
11. વ્યાપારસ્યોધિકાર^
12. સત્સમ્બન્ધિતયા
13. ^રિવગચ્છતીતિ
14. રાષોધિ^
15. ^અધિકરો^
16. ત ર્વ નહિ^
17. કાત્રદિશ્યાધિકારો નિરૂપ્યત ઇત્યત્ર
18. નિયોજ્યાસ્તાવદા^
19. ^ચૈશ્યાનાં
20. શ્રુતેઃ
પ્. 11
વસન્તે1 બ્રાહ્મણેનાધ્યેયો2 ગ્રીષ્મો રાજન્યેન3 શરદિ
વૈશ્યેન ઇતિ શ્રુતિઃ ।
કિં ચ અઙ્ગહીનાશ્રોત્રિયષણ્ડપતિતશૂદ્રવર્જમ્4 ઇત્ય્
અઙ્ગહીનાનામ્ અન્ધમૂકપઙ્ગ્વાદીનામ્
આજ્યાવેક્ષણોપસ્થાનવચનવિષ્ણુક્રમણાદિષ્વ્
અસામર્થ્યાત્ કર્મણિ નાધિકારઃ5 ।
અશ્રોત્રિયસ્ય સાઙ્ગવેદાધ્યયનવિજ્ઞાનરહિતસ્ય6
યથાવચ્ છાસ્ત્રાનવબોધે મન્ત્રાણાં દેવતાદિસતત્ત્વાનગમાદ્
અનધિકારઃ7 ।
ઉક્તં ચ ---
વૈધે કૃતાર્થકં શાસ્ત્રમ્ અવૈધં નાનુશાસ્તિ9 હિ । ઇતિ ।
ષણ્ડસ્ય10 ક્લીબસ્ય પૂર્વજન્માર્જિતદુષ્ટકર્મસૂચકત્વેન11
દુષ્કૃતિત્વાદ્ અનધિકારો દાયાદિવિભાગપ્રતિષેધાત્ તસ્ય12
કર્મણાં13 ચ દ્રવ્યાદિસાધ્યત્વાદ્ વિભવયુક્તસ્ય14 પુત્રિણ
આધાનાદિસંયોગાત્15 ક્લીબસ્યાપુત્રિણો નાધિકારઃ16 ।
તથા ચોક્તમ્
પતિતવ્યાધિશૂદ્રાણાં17 યાવદ્ વચનમ્ ઇષ્યતે18 ।
અધિકારો ન સર્વસ્મિન્ નમુચેઃ ષણ્ડકસ્ય19 ચ ॥ ઇતિ ।
પતિતો બ્રહ્મહાદિઃ20 । તસ્યાનધિકારો મહાપાતકિત્વાત્ ।
શૂદ્રસ્ય ચાનધિકારઃ21 । કુતો ઽથાતઃશબ્દાભ્યાં
વેદાધ્યયનાનન્તર્યદ્યોતકાભ્યાં22 યસ્ય વેદાધ્યયનં
તસ્ય કર્મણ્ય્ અધિકાર ઇતિ જ્ઞાપિતત્વાત્ ।
કર્માધિકૃતસ્ય ચ જ્ઞાને ઽધિકારો જ્ઞાનેન કર્મણઃ
સમુચ્ચયનાત્ ।
તથા ચોક્તમ્23 ---
નોતેસ્:
1. વસન્ને
2. ^ધેયો
3. રાજ્ઞેન્યેન
4. અઙ્ગહિનાઃ ..... શંવપતિત^
5. અઙ્ગહિના^ ... મૂકસન્ત્વાદી^ ... વાચ્યનિવિસ્મુકમણાદિષુ
સામર્થ્યાત્
કર્મણ્યન્નાધિકારઃ
6. ^ત્ત્ર્ય્ષસ્યાસઙ્ગવેવૃધ્યપ^
7. મન્ત્રાણાન્દે^
8. વૈયે કૃતાર્થેકં
9. ^વૈધનાનુશાસ્ત્રિ
10. શંવસ્ય
11. ^દુત કર્મ^
12. દયાદિ^
13. કર્મણા
14. ^દૂભણ્યસ્ય
15. આદાના^
16. ગાલીવસ્યાપુત્રિણો નધિકારઃ
17. ^વ્યાન્યશૂ^
18. ^વચનામિ^
19. પંડત્કસ્ય
20. બ્રહ્મહાદિ
21. ચાનાધિકારઃ
22. ^ધ્યયનાનન્તર્યધોતકાભ્યાં
23. સમુશ્ચયનાત્ । તથા ચાક્તમ્
પ્. 12
નિઃશ્રેયસાયાધિકૃતાન્1 વિદ્યા કર્મ વ્યબોધયત્2 ।
... ... કર્મશ્રુતિર્ એવાનુશાસ્તિ3 તાન્ ॥ ઇતિ
તસ્માચ્ છૂદ્રો યજ્ઞે ઽનવકૢપ્ત ઇતિ4 તસ્ય કર્મપર્યુદાસાદ્5
મૂર્ખત્વાચ્ ચ । મૂર્ખત્વં ચ
તસ્યોપનયનવેદાધ્યયનતદર્થાધિગમપ્રતિષેધાત્6 ।
તથા ચ ગૌતમઃ
શૂદ્રશ્ ચતુર્થો વર્ણ એકજાતિર્ ન ચ સંસ્કારમ્ અર્હતિ । (ઇતિ)
તથા
અથાસ્ય7 વેદમ્ ઉપશૃણ્વતસ્ ત્રપુજતુભ્યાં8 શ્રોત્રપ્રતિપૂરણમ્
ઉદાહરણે જિહ્વોચ્છેદો9 ધારણે હિ શરીરભેદ10 ઇતિ ।
વશિષ્ટો ઽપ્ય્ આહ11
પદ્યુર્ વા એષ શ્મશાનં યચ્ છૂદ્રસ્ તસ્માચ્ છૂદ્રસમીપે
નાધ્યેતવ્યમ્12 ઇતિ ।
ન ચાનધિકૃતેન13 કૃતં કર્મ શાસ્ત્રપ્રત્યયં ફલં
સમ્પાદયિતુમ્ અર્હતિ શાસ્ત્રલક્ષણત્વાત્
ફલસમ્બન્ધસ્યોત્કર્ષાપકર્ષયોશ્
ચ ।
ઉક્તં ચ
અવૈધત્વાદ્ અનગ્નિત્વાન્ નાધિકારો ઽસ્તિ14 કર્મસુ ।
શ્રૌતેષ્વ્ અવૈધતાપ્ય્ અસ્ય15 વેદાધ્યયનવર્જનાત્ ॥
યઃ સ્વાધ્યાયમ્ અધીયીત કુર્યાત્ કર્મ16 સ એ(વ) તત્ ।
અવૈદુષ્યાદ્ અતઃ શૂદ્રઃ17 કર્મણઃ18 પર્યુદસ્યતે ॥
નોતેસ્:
1. નિઃશ્રીયંસા^
2. વિધા ... વ્યંવોધયત્
3. કર્મશ્રૂતિ^
4. તસ્માછૂદ્રો યજ્ઞેનવક્લિપ્ત ઇતિ
5. ^પર્યદાસાત્
6. ^સ્યોયનયન^ ..... ^તદ્દર્થાદિગમ^
7. અથાસ્ય
8. ^મુપશૂણ્વતરત્ર પુજતુ^
9. જિદ્વાલ્લેદઃ
10. શરોર^
11. સિષ્ટોપ્યાહ
12. યદ્વદ્વા એ^ ..... શાનં ય છૂદ્રા તસ્માછૂદ્રસમીયે નાછેતવ્યમ્
13. ચાનધિકૃતેન
14. અવૈઘત્વા
15. ત્રોતેઘવૈઘતા^
16. યસ્ત્વાધ્યાયમધીત કૂર્યાત્
17. અવૈદુષાદતઃ શૂદ્રો
18. કર્મણ્યઃ
પ્. 13
કિં સર્વેભ્યઃ ન ।
સ્માર્તં1 ચ પિતૃયજ્ઞાદિં શૂદ્રઃ કુર્યાદ્ યથાશ્રુતમ્2 ।
તદ્ વિદ્વત્તામ્ અવાપ્ત્યૈવ3 કથઞ્ચિદ્ દ્વિજસંશ્રયાત્ ॥
શ્રૌતાદ્ અધિકૃતાનાં તુ4 યાવદ્વિહિતસેવનાત્ ।
નિષિદ્ધવર્જનાચ્ ચાપિ પારમ્પર્યેણ સદ્ગતિઃ5 ॥
હીનાદ્ ધીનાચ્ છુભં6 જન્મ પારમ્પર્યેણ યદ્ અભવેત્7 ।
અનુગ્રહઃ સ એષો ઽસ્ય8 પુંસઃ શ્રુતિકૃતો9 મતઃ ॥
તસ્માચ્ છૂદ્રાદીનાં10 કર્મણ્ય્ અનધિકારાદ્ અસ્મિન્ શાસ્ત્રે

એતત્પ્રતિપાદિતે ચ યોગાભ્યાસે નાસ્ત્ય્ અધિકાર11 ઇતિ ।
કિં ચ
આત્માભ્યાસો ઽપિ નાસ્યાસ્તિ12 વિપ્રસેવેતિ હિ સ્મૃતેઃ ।
તેષામ્ એવાનુકમ્પેતિ દ્વિજાતેર્ અધિકારિતા ॥
તેષામ્ એવેતિશબ્દેન13 બ્રાહ્મણસ્ય સ્તુતિઃ કૃતા14 ।
શૂદ્રયોનાવ્ અહંઆત ઇત્યાદિ બહુ દૃશ્યતે ॥
એવમાદિ બહુવાક્યજાતં15 ભારતે તત્ર તત્ર દૃશ્યતે
ગ્રન્થગૌરવભયાત્ તુ ન લિખ્યત16 ઇતિ ।
ઉક્તં ચ
અધિકાર્ય્ એવ શાસ્ત્રાર્થં17 શક્તઃ સાધયિતું યતઃ ।
તત્સિદ્ધાવ્ અપ્રભુત્વં હિ જ્ઞાતાત્રાનધિકારિતા ॥ ઇતિ18 ।
નોતેસ્:
1. સ્માર્થં
2. કૂર્યાપ્રથા^
3. તદ્વદ્વત્તા^
4. શ્રૌતાનાધિ^
5. ^ચાપિ પારસ્પર્યેણ સદૂતિઃ
6. હીનાદ્વીનાછુભં
7. ^પાર્યેણ પદવેત્
8. અનુગ્રહસ્સસ્સ એષોસ્ય
9. શ્રૂતિ
10. ^સ્માછૂદ્રાદીનાકર્મણ્યનાધિ^
11. નાસ્સધિકારઃ
12. નાસ્સસ્તિ
13. ^કારિતાતોમીતિચાપિશબ્દેન^
14. સ્તુતિકૃતા
15. ^વાકજાતં
16. ભયાલુર્ન લિખ્યત
17. શક્રઃ
18. ^કારેતેતિ
પ્. 14
ઇત્થં શૂદ્રાદેર્ મોક્ષાભાવાદ્ ધર્માર્થકામલક્ષણે1 ત્રિવર્ગે
ચ પુરુષાર્થે સતિ હીનાધિકારાદ્ ગીતાશાસ્ત્રાદેસ્ તેનાધ્યયનાદિ2
ન કર્તવ્યમ્ । યસ્માદ્ યો યત્રાનધિકૃતઃ સ તદિષ્ટબુદ્ધ્યાપિ3
(અનુતિષ્ઠન્) ન કેવલં તત્ફલં ન પ્રાપ્નોતિ યાવદ્ અપરેણ
પ્રત્યવાયેનાપિ યુજ્યતે ।
યથા રાજાદિના યઃ કુત્રચિદ્ અપ્ય્ અનિયુક્તઃ પુરુષઃ સ
તદીયગ્રામાદૌ સ્વાતન્ત્ર્યેણ4 ગ્રામવ્યાપારાદિ કુર્વંસ્ તસ્માદ્
રાજાદેઃ5 શરીરધનદણ્ડાદિલક્ષણં6 પ્રત્યવાયં7 પ્રાપ્નોતિ
તથા શાસ્ત્રે ઽપિ યો યત્રાનધિકૃતસ્ તદિષ્ટાર્થમ્ અપિ8 કુર્વન્
પ્રત્યવૈતિ । યથા ચ શ્લૈષ્મિકહિતમ્ ઔષધં ભક્ષયન્ન્
આરોગ્યાર્થં
પૈત્તિકો નૈરુજ્યં ન લભતે પ્રત્યુત9 રોગપ્રકોપેણ પીડ્યતે
એવમ્ ઇહાપિ બોદ્ધવ્યમ્10 ।
ઉક્તં ચ
પર્યુદસ્તો હિ યો યસ્માચ્ છાસ્ત્રીયાદ્ અપિ કર્મણઃ ।
સ તત્રાનધિકારી11 સ્યાદ્ દાનાદૌ દીક્ષિતો યથા12 ॥
એવં ચાધિકૃતેનાનુષ્ઠિતં13 કર્મ ફલસાધકં ન
સ્વબુદ્ધ્યૈવાનધિકૃતેનેતિ14 શાસ્ત્રનિયમઃ ।
એતચ્ ચ ભગવાન્ એવ વક્ષ્યતિ
યઃ શાસ્ત્રવિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય15 વર્તતે કામકારતઃ ।
ન સ સિદ્ધિમ્ અવાપ્નોતિ ન સુખં ન પરાં16 ગતિમ્ ॥
1. ^ક્ષાવદ્ધર્માર્થકામા^
2. ^હાનધિકારાદ્રોતાસાસ્ત્રાદે^
3. ^સ્સતદષ્ટવુડ્ર્યાપિ
4. પુરુષસ્સ તદીપગ્રામોદખાતન્ત્ર્યેણ
5. રાજ્ઞાદેઃ
6. ઘનદઞ્જાદિ^
7. પ્રત્યવાયું
8. કૃતસ્તદૃષ્ટાર્થમપિ
9. શ્લૌં જિકહિતમૌષધં યૈતિકં ઔષધવુપિ ભક્ષયન્ પ્રત્યુત
10. પ્રકોપેન પીડ્ર્યત યવમિહાપિ વોભ્દવ્યમ્
11. તત્રાનધિકારી
12. ^દ્વાનાદૌક્ષિતો
13. ^નુષ્ટિતં
14. ^સાધકલસ્વવુડ્રૌવા^
15. મત્સૃજ્ય
16. પરા^
પ્. 15
યતઃ
પ્રતિષેધમ્ અતિક્રમ્ય પ્રત્યવેયાત્ કૃતાન્ નરઃ1
તસ્માત્ તસ્યાનતિક્રાન્તૌ નિત્યં2 યુક્તતરો ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
યતઃ કિલ સર્વેણ
પુરુષેણાવિહિતાનુષ્ઠાનપ્રતિષિદ્ધસેવનનિમિત્તજનિતપાપહેતુકવિવિધનરકરૌરવાસિપત્રવનક્રકચચ્છેદનશ્વશૃગાલાદિકૃમિકીટભક્ષણવેદનાપૂયશોણિતકર્દમમજ્જનાદિયામ્યયાતનાશતાદ્યનર્થસઙ્કટાદિસન્ત્રાસાચ્
છરણૈષિણા3
સ્થાવરકીટપતઙ્ગાદિયોનિસહસ્રાવર્તભ્રમણસદ્યોમરણજરાવ્યાધિક્ષુત્પિપાસાબન્ધનાઙ્ગચ્છેદાદિદુઃખભયોચ્છેદકારિ4
શાસ્ત્રીયં કર્માનુષ્ઠીયતે5 ।
તત્ પુનર્ ઉત્કૃષ્ટં કર્મ નિષિદ્ધત્વાદ્ વિરુદ્ધં6
સદ્ગતાનુગતિકત્વેનાદૃષ્ટબુદ્ધ્યાનુષ્ઠીયમાનમ્
અપ્ય્ અવિહિતત્વેનાશાસ્ત્રીયત્વાન્ ન7 કેવલં
નિષ્ફલં ભવતિ યાવત્ પ્રત્યુતાનધિકૃતત્વેન8 પ્રત્યવાયકરત્વાત્
પરલોકે9 બહુવિધનરકપાતાદ્યુપદ્રવવૃન્દોત્પાદકમ્ ઇતિ10
જ્ઞાત્વા શૂદ્રાદિના નૈવાત્ર નિત્યમ્ આત્મા11 ક્ષપણીયઃ ।
તથા ચેહૈવ12 વક્ષ્યતિ
વરં સ્વધર્મો વિગુણઃ13 પરધર્માત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ ।
સ્વધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પરધર્મો ભ્યાવહઃ14 ॥
વરં શ્રેયન્ । દર્શયતિ ચ મનુર્ અપિ
પરધર્મેણ જીવન્ હિ સદ્યઃ પતતિ જાતિતઃ ।
નોતેસ્:
1. પ્રત્યવેયાલુરાન્નરઃ
2. વિત્યં
3. વિહિતનુષ્ટાનપ્રતિષેધ .... હેલુક .... રૌરવાસિયત્ર ....
ચછેરનશ્વસૃગાલાદિક્રિમિ .... શોણિતકર્મમમજનાદિ ....
શતાધનર્થસઙ્કટામીવસન્ત્રાસ^
4. ^સ્થાવરસ્કીટ .... ભ્રમણાઘદ્વો ....
ક્ષ્ત્વાત્પિપાસાવન્ધનાં ગછેદદિડુઃખભય^
5. કર્માનુષ્ટોષતે
6. ^પુનરુત્કષ્ટકર્મ નિસિદ્ધત્વાદ્^
7. સૈતાનુગતિકત્વેનાદૃષ્ટવુદ્ભ્યાનુષ્ટીયમાનમપ્યવિહિતત્વં
નાશાસ્ત્રીયત્વાન્ન^
8. પ્રત્યુતાનુધિકૃત્વેન
9. ^કરત્વાન્પર^
10. ^પાતદ્વુપદ્રવ^
11. નેવાત્રનિત્તમાત્મા
12. તથાર્ચેહૈવ
13. વરં શ્રેષાન્ સ્વધર્મો
14. ભયાવદ્બાદર્યાતિ
પ્. 16
શૂદ્રજાતિતો ઽપિ ભ્રષ્ટસ્ તિર્યગાદિજાતિં પ્રાપ્નોતીતિ વાક્યાર્થઃ1 ।
વેદે મન્ત્રેષુ ગૃહ્યેષુ2 શ્રુતિસ્મૃતિનિષેધતઃ ।
નાધિકારો ઽસ્તિ શૂદ્રસ્ય પુરાણાદિષુ3 ભારત ॥
બ્રાહ્મણં તુ પુરસ્કૃત્ય4 શૃણ્વતઃ ફલમ્ ઈરિતમ્ ।
સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્ તથા શૂદ્રાઃ શુદ્ધાઃ સુખમ્ અવપ્નુયુઃ5 ॥ ઇતિ ।
યતઃ
તિર્યગ્ભ્યઃ6 પુરુષાઃ શ્રેષ્ઠાઃ7 કાર્યાકાર્યવિવેકતઃ8 ।
તન્ત્રાધિકારાત્ તેભ્યો ઽપિ9 દ્વિજા વેદાધિકારતઃ ॥
અધિકા(રા)ત્ પ્રવચને તેભ્યઃ શ્રેષ્ઠા દ્વિજોત્તમાઃ ।
શ્રુત્યા સ્મૃત્યાધિકારાર્થં શ્રૈષ્ટ્યમ્ એષાં પ્રકાશતે10 ॥ ઇતિ ।
તથા ચ મનુઃ
બ્રાહ્મણો જાયમાનો હિ પૃથિવ્યામ્ અધિજાયતે ।
ઈશ્વરઃ11 સર્વભૂતાનાં ધર્મકો(શ)સ્ય ગુપ્તયે ॥
તદ્ એવમ્ ઉક્તસમ્બન્ધાભિધેયપ્રયોજનં12
પ્રતિપાદિતાધિકારવિશેષમ્
એતચ્છાસ્ત્રં વ્યાખ્યાતું13 શ્રોતું ચ14 યોગ્યમ્ ઇતિ ।
અતો ઽસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ આરભ્યતે15 ।
અનેકૈશ્ ચ વ્યાખ્યાતૃભિઃ સ્વપક્ષનિક્ષિપ્તદૃષ્ટિભિર્
ઇતસ્ તતઃ16 કૃષ્યમાણમ્ અનવસ્થામ્ આપદ્યમાનં ગીતાશાસ્ત્રમ્
અપવર્ગપ્રાપ્ત્યુપદેશમહાપ્રયોજનમ્17 ।
(અતઃ) ભગવતો ઽભિપ્રેતે સન્માર્ગે સ્થાપયિતુમ્ અયં યત્નઃ ક્રિયતે18 ।
નોતેસ્:
1. શૂદ્રતા તિતો .... જાનિં પ્રાપ્નોતીતિ તદ્દર્થં વાક્યાર્થઃ
2. ગૃહે ચ
3. પુરણાદિષુ
4. પુરસ્કત્ય
5. શૂદ્રસ્સુખમવાપ્નુયાત્
6. ષતસ્તિ^
7. શ્રેષ્ટાઃ
8. કાર્યાકર્ય^
9. તત્રાધિ^
10. શ્રેષ્ઠ્યમેષ્ય પૃત્કાશતે
11. ઈશ્વરઃ
12 તદેવમુક્ત^
13. વિશેષયં શાસ્ત્રં વ્યાખ્યાતં
14. શ્રોતુ ચ
15. યોગ્યમિત્યેતોસ્ય વ્યાખ્યાખ્યાન^
16. ^રિતસ્તનઃ
17. ^માન્નં ... પ્રાપ્નુપદેશાન્^
18. યત્વાત્ક્રિયતે
પ્. 17
નન્વ્ ઇતિહાસપુરાણાનાં પૌરુષેયત્વાદ્ અપવર્ગપ્રાપ્તિલક્ષણે
ઽતીન્દ્રિયાર્થે1 ન સ્વતઃ પ્રામાણ્યં સમ્ભવતિ ।
સત્યમ્ એતત્ ।
કિં તુ મન્ત્રાર્થવાદાસ્ તેષાં2 મૂલમ્ ઇતિ ન્યાયવિદ્ભિઃ સ્થાપિતમ્3 ।
અતસ્ તેત્ર4 મૂલં સ્યુઃ
ધર્માણાં5 વિપ્રકીર્ણાનાં વેદજ્ઞાતૃપ્રયત્નતઃ ।
કૃતં સંહરણં6 સાક્ષાદ્ ધર્માવગતિહેતુકમ્ ॥
વૈદિકાનાં (હિ) શબ્દાનાં પ્રસ્થાનાત્ તુ વિલક્ષણમ્ ।
સ્મૃતીનાં રચનેયં7 હિ પુંપ્રણીતા વિલક્ષણા8 ॥
ભગવદ્વ્યાસાદિસ્મરણં9 ચ સ્વતઃ પ્રામણમ્ એવ ।
તે હિ સાક્ષાત્કૃતધર્મત્વાત્ કરતલગતામલકવત્ સકલં વેદાર્થં
પ્રત્યક્ષેણૈવ પશ્યન્તિ10 ।
તદ્ ઉક્તમ્ સાક્ષાત્કૃતધર્માણ ઋષયો બભૂવુર્ ઇતિ ।
ન હ્ય્ અસ્મદાદિવદ્ વ્યાસાદયો ઽતીન્દ્રિયમ્ અર્થં ન પશ્યન્તીતિ વક્તું
શ(ક્યમ્11) ।
વિધૂત(ક)લ્મષત્વાદ્ ઈશ્વરાનુગ્રહાદ્ વેદાર્થસ્ય12 વોપનિબન્ધનાચ્ ચ
સમ્ભવત્ય્ એવતીન્દ્રિયાર્થદર્શનં13 તેષામ્ ઇત્ય્ અદોષઃ ।

ઇત્થં સ્થિતે ઽર્જુનસ્ય જ્ઞાનકર્મોપદેશપ્રસઙ્ગમ્ અવતારયિતું
પ્રસ્તુતકથાસમાપ્તૌ કાર્યાન્તરં જિજ્ઞાસુર્ ધૃતરાષ્ટ્રઃ14
પુનઃ સઞ્જયં પૃચ્છંસ્ તાવદ્ આહ15
ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે સર્વક્ષ્ત્રસમાગમે ।
મામકાઃ પાણ્ડવાશ્ ચૈવ કિમ્ અકુર્વત સઞ્જય

હે સઞ્જય કુરુક્ષેત્રાખ્યે દેશે ધર્મપ્રસવહેતુત્વાદ્ ધર્મસ્ય
નોતેસ્:
1. પૌરુષેયદ્વાદ્ ... લક્ષણેતીન્દ્રિયાર્થે
2. ^વાદસ્તે^
3. ન્યાયવિમ્દિસથાપિતમ્
4. તત્ર
5. ધમાણાં
6. વેદાદાતૃત્યપત્નતઃ .... હણ
7. વિલક્ષણાર્થં સ્મૃતીનાં રચનીયં
8. વિકલ્ષણાત્
9. વાસદિસ્મણં
10. પશ્યતિ
11. ^વદ્યાસાદયોતીન્દ્રિયમર્થં .... નશ
12. ^દિશ્વરાનુગ્રહાદ્
13. વોપનીવન્ધનાશ્ચ સભવેત્યેવાતિદ્રિયાથ^
14. સમાપ્તો .... જિતાસુર્ધૃત^
15. સયયંપૃસ્તાવદાદાવહે
પ્. 18
ક્ષેત્રે સ્થાને સર્વક્ષત્રસમાગમે સન્નિધાને સતિ
મત્સન્બન્ધિનસ્ તનયાઃ પાણ્ડુપુત્રાશ્ ચ કિમ્ અકુર્વત કિમ્
અનુષ્ઠિતવન્ત
ઇતિ ।
પૂર્વં1 રાજઋષિણા તપસ્યતા તત્ર ધર્મઃ કિલોપ્ત ઇતિ
કુરુક્ષેત્રસ્ય ધર્મક્ષેત્રત્વમ્2 । અત્ર કુરુતાતો ધર્મં3 ક્ષિપ્રં
ત્રાણો ભવિષ્યતીતિ કુરુક્ષેત્રસ્ય કુરુક્ષેત્રત્વમ્ ઇત્ય્ આહુઃ
પૌરાણિકાઃ ॥ 1 ॥
એવં પૃષ્ટઃ સઞ્જય4 ઉવાચ
દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકં વ્યૂઢં5 દુર્યોધનસ્ તદા ।
આચાર્યમ્ ઉપસઙ્ગમ્ય રાજા વચનમ્ અબ્રવીત્

પાણ્ડવસૈન્યં વ્યૂઢં શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા કૃતવિન્યાસવિશેષં6
દૃષ્ટ્વૈવ7 તસ્મિં કાલે દુર્યોધનો દ્રોણમ્ ઉપસઙ્ગમ્ય ગૌરવાત્
તત્સમીપં8 પ્રાપ્ય વક્ષ્યમાણં9
વિશિષ્ટપદક્રિયાપરિકલ્પિતરૂપં10
વાક્યમ્ ઉક્તવાન્ ॥ 2 ॥
તદાહ
પશ્યૈતાં પાણ્ડુપુત્રાણામ્ આચાર્ય મહતીં11 ચમૂમ્ ।
વ્યૂઢાં12 દ્રપદપુત્રેણ તવ શિષ્યેણ ધીમતા

હે આચાર્ય પાણ્ડુપુત્રસમ્બન્ધિનીં13 ચમૂં મહતીં14
સેનામ્ અઙ્ગબાહુલ્યાદ્ વિસ્તીર્ણાં15 ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન
વ્યૂહવિધાનકુશલેન16 ચ વ્યૂઢાં કૃતચરનાવિશેષાં
(પશ્ય) ।
યો હિ ભવચ્છિષ્યો બુદ્ધિમાંશ્ ચ સો ઽવશ્યમ્17
નોતેસ્:
1. પૂર્વ
2. કુરુક્ષત્રસ્ય ધર્મક્ષત્રત્વમ્
3. અતશ્ ચ કુરુતાત્ર ધર્મ
4. પૃષ્ટં સ્સઞ્જય^
5. વ્યુડં
6. ^સૈન્યે વ્યુવં શાસ્ત્રદૃક્ષ્માકૃત^
7. દૃષ્ટૈવ
8. ગૌરવાત્નત્સમીપ
9. વક્ષ્યમાણ
10. ^રુપં
11. પાંડત્રાણાં ........ મહતી
12. વ્યૂઢાન્
13. ^સમ્બન્ધિની
14. મહન્તી
15. બ્યહુલ્યા હિ સ્તીર્ણાં
16. બ્યૂહ^
17. પદપયો હિ ભવષ્યો વુદ્ધિમાંશ્ચ સોવસ્યમામ્રતિમાં
વ્યૂહરવનાં કરોત્યતઃ
પ્. 19
અપ્રતિમાં વ્યૂહરચનાં કરોતિ ।
અતઃ પ્રતિવિધાનપરો1 ભવેત્યાશયઃ ॥ 3 ॥
કિં ચ
અત્ર શૂરા મહેષ્વાસા ભીમાર્જુનસમા યુધિ ।
યુયુધાનો વિરાટશ્ ચ દ્રુપદશ્ ચ મહારથઃ2

અત્ર અસ્યાં સેનાયામ્ અમી3 શૂરા ભયવિષાદાન્ અભિજાઃ4 ।
તથા મહેષ્વાસાઃ5 ।
ઇષવઃ શરા અસ્યન્તે ક્ષિપ્યન્તે6 યૈસ્ ત ઇષ્વાસાઃ કોડણ્ડાઃ7
મહાન્તો બૃહન્તઃ સુદૃઢાઃ પરૈર્ અભેદ્યા
ઇષ્વાસા ધનૂંષિ યેષાં તે મહેષ્વાસાઃ ।
અથ વા યુદ્ધ ઇષૂન્ અસ્યન્તીતીષ્વાસા ધાનુષ્કાઃ
(યુદ્ધ)કર્મપરાઃ8 ।
ત એવ ચ દિવ્યાઃ પ્રભાવત્ત્વાદ્ ધનુર્ વેદકૃતાભિયોગત્વાદ્
અનેકસઙ્ગ્રામલબ્ધવિજયત્વાચ્ ચ9 ।
મહાન્ત ઉત્તમાઃ પ્રશસ્તાઃ ।
તથા યુધિ યુદ્ધે ભીમાર્જુનાભ્યાં યોદ્ધૃત્વેન10 સમાસ્ તુલ્યાઃ ।
કે ત ઇત્ય્ આહ યુયુધાનઃ સાત્યકિઃ વિરાટો11 દ્રુપદશ્ ચ મહારથઃ ।
મહાન્ પ્રેરણાવરણયુદ્ધાપસારણાવકાશાદિધર્મયોગાત્12
પ્રશસ્તો રથો યસ્યાસૌ મહારથઃ ॥ 4 ॥
કિં ચ
ધૃષ્ટકેતુશ્ ચેકિતાનઃ13 કાશિરાજશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
પુરુજિત્ કુન્તિભોજશ્ ચ14 શૈબ્યશ્ ચ નરપુઙ્ગવઃ

1. ^વિચાન^
2. મહારર્થઃ
3. સેનાયાસમી^
4. મયવિષાદ^
5. મહેષાસાઃ
6. અરયન્તે ક્ષિપ્યતે
7. ષૈસ્તે દ્રઘાસાઃ કોદંડાઃ
8. મહાન્તો વૃહન્તઃ સુદવાઃ પરૈસમેધા^ ધનુષિ .... તે તથા
યુદ્ધાદ્રષ્ટૂનસ્યન્તીતીષ્વાસા ધાનુકાઃ કર્મરપરા
9. પ્રભાવત્વા .... દેકસં^
10. યોદ્ધત્વેન
11. યુયુધાનસ્તાત્યકિર્વિરાટો^
12. મહાન્પ્રરણાવરણા યુદ્ધાપસારાવકાશાદિધર્મયોગાત્
13. ચેકિતાન્
14. કુન્તિભોજૈશ્ચ
પ્. 20
ઇહ સઞ્જ્ઞામાત્રપ્રધાના અમી શબ્દા નિગદવ્યાખ્યા(તાઃ)1 ।
(તાઃ) અતો ન વ્યાખ્યાયોગ્યાઃ ।
યેષાં ત્વ્ અર્થાનુગમે વિશેષ ઉપલભ્યતે તે લેશતો વ્યાખ્યાયન્તે2 ।
કાશીનાં રાજા (વીર્યવાન્) ઉત્સાહશક્ત્યુપેતઃ6 ।
પુરુ બહુ જયતીતિ પુરુજિત્ । કુન્તયો જનપદાઃ તેષાં વાસી4
(કુન્તિભોજઃ) । શિવયો જનપદાસ્ તેષાં રાજા5 (શૈબ્યઃ) ।
સ ચ શૌર્યાદ્યુત્તમગુણયોગાન્ નરપુઙ્ગવઃ પુરુષશ્રેષ્ઠઃ6 ॥ 5 ॥
તથા
યુધામન્યુશ્ ચ7 વિક્રાન્ત ઉત્તમૌજાશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ ચ સર્વ એવ મહારથાઃ

વિક્રાન્તો વીર્યવાન્ સુભદ્રાસૂનુર્ અભિમન્યુઃ8 ॥ 6 ॥9
એવં પાણ્ડવાનીકે પ્રધાનનાયકનિર્દ્દેશં10 કૃત્વા સ્વાનીકે
પ્રધાનનાયકાન્ દર્શયન્ન્ આહ11
અસ્માકં તુ12 વિશિષ્ટા યે તાન્ નિબોધ13 દ્વિજોત્તમ ।
નાયકાન્ મમ સૈન્યસ્ય14 સઞ્જ્ઞાઅર્થં તાન્ બ્રવીમિ તે15

અસ્માકં યે વિશિષ્ટાઃ કુલશૌર્યાદિભિઃ16 પ્રધાનાસ્ તાન્
સઞ્જ્ઞાર્થં બ્રવીમિ17 ।
સઞ્જ્ઞાનં સઞ્જ્ઞા । તુશબ્દઃ18 પૂર્વેભ્યો
વિશેષાવદ્યોતનઃ19 ।
યુયુધાનાદયો વરાકા યુષ્માકં પુરતો ઽકિઞ્ચિત્કરા20 ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 7
॥21
નોતેસ્:
1. શબ્દા .... વ્યખ્ય
2. એષાં ત્વાર્હાનુનમઃ કશ્ચિદુલભ્યતે .... વ્યાખ્યાયતે
3. ઉત્સાહશત્સુપેતઃ
4. જનપદસ્તમાજસ્ વામી
5. જનપદૈસ્તસ્ય રાજા
6. સૌર્યદુ ... યોગાન્નપુગવ પુરુષશ્રેષ્ઠઃ
7. વુધાન્યુશ્ચ
8. ^સૂનુભિમન્યુઃ
9. અઙ્કોયમ્ દર્શયન્નાહ અસ્માત્પરઃ વિદ્યતે
10. ^નિદેશં
11. સ્વાખાનેકે પ્રધાનાન્દર્શયન્નાહ
12. લુ
13. નિવોધ
14. મં દૌન્યસ્ય
15. સઞ્જ્ઞાર્થં તાન્
16. ચૌર્યાદિભિઃ
17. બ્રવિમિ
18. સઞ્જ્ઞા ન સઞ્જ્ઞા તુ શબ્દઃ
19. વિશેષાવષ્વોત્ના
20. કિં તિત્કરા ઇત્ય્ અર્થઃ
21. અઙ્કોયં પરિગણયન્નાહ અસ્માત્પરોસ્તિ
પ્. 21
તાશ્ ચ પરિગણયન્ન્ આહ
ભવાન્1 ભીષ્મશ્ ચ કર્ણશ્ ચ કૃપઃ શલ્યો જયદ્રથઃ3 ।
અશ્વત્થામા4 વિકર્ણશ્ ચ સૌમદત્તિશ્ ચ5 વીર્યવાન્

ન કેવલમ્ એતે યાવત્
અન્યે ઽપિ બહવઃ શૂરા મદર્થે ત્યક્તજીવિતાઃ6 ।
નાનાશસ્ત્રપ્રહરણા નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ7

નાનાપ્રકારાણિ ચક્રાસિમુશલગદાપ્રભૃતીનિ (શસ્ત્રાણિ)
પ્રહ(ર)ણાનિ યેષાં તે તથા ।
નાનાવિધગજરથાશ્વાદિયુદ્ધક્રિયાસુ પણ્ડિતા મત્કાર્યે ચ
ત્યક્તજીવિતા. સન્ત્ય્ એવાન્યે ॥ 9 ॥8
એવમ્ ઉભયસૈન્યનાયકનિર્દેશં કૃત્વા સારાસારતાં
નિરૂપયન્ન્ આહ
અપર્યાપ્તં તદ્ અસ્માકં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્ ।
પર્યાપ્તં ત્વ્ ઇદમ્ એતેષાં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ્

અસ્માકં યથાનિર્દિષ્ટસંહતાનાં10 તત્પાણ્ડવબલમ્
અપર્યાપ્તમ્ અસમર્થમ્ અભિભવિતુમ્ યતો ભીમાભિરક્ષિતમ્
ભીમસેનેન પ્રધાનભૂતેન ગુપ્તમ્ ।
સ ચ (ભીમો) ભીષ્માપેક્ષયા કિઞ્ચિન્ ન્યૂનતર ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ11 ।
ઇદં ત્વ્ અસ્માકં બલમ્ એતેષાં પાણ્ડવાનાં પર્યાપ્તમ્
અભિભવાય વિનાશને સમર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ12 યતો ભીષ્માભિરક્ષિતમ્13
।
ભીષ્મસ્ ત્વ્ અનેકશસ્ત્રાસ્ત્રપારગો નિર્જિતાનેકમહાસમર ઇત્યાશયઃ14
॥
10 ॥15
1. મવાન્
2. કણશ્ચ
3. જયદ્રથઃ
4. અશ્વસ્યામા
5. સૌમર્દન્નિશ્ચ
6. શૂરાદર્થે ત્યક્તા જીવિતાઃ
7. વિશારદાઃ
8. અઙ્કોયમ્ નિરૂપયન્નાહ અસ્માત્ પરોસ્તિ
9. વલં
10. ^સહિતાનાં
11. કિઞ્ચિન્ત્યૂનતર ઇતિ આભિપ્રાયઃ
12. પાણ્ડવામાં પર્યાસમાભિભવાય વિનાશને સર્મર્થમિત્ય્ અર્થઃ
13. ^રક્ષિતં
14. ભીષ્મોસ્વનેકશાસ્ત્રાશ્સ્રપારગોનેકનિર્જિતમહાસમર ઇત્યાશયઃ
15. અઙ્કોયમ્ આહ અસ્માત્ પરોસ્તિ
પ્. 22
પ્રધાનનિર્દેશપર્યોજનમ્ આહ
અન્યેષુ તુ સર્વેષુ યથાભાગમ્ અવસ્થિતા(ઃ) ।
ભીષ્મમ્ એવાભિરક્ષન્તુ ભવન્તઃ સર્વ એવ હિ

હિ યસ્માદ્ એવમ્ભૂતેન ભીષ્મેણાભિરક્ષિતમ્ અસ્માકં બલં
પાણ્ડવાનાં પરાભવે પર્યાપ્તમ્ ।
તતો ઽયનેષુ સર્વેષુ રથમાર્ગરથ્યાસુ સર્વાસુ
યથાભાગમ્ ।
યો યો ભાગો યથાભાગમ્ ।
યો યસ્યાત્મીયો ભગો ઽંશઃ (સ તેન) રક્ષ્યઃ1 ।
તત્ર અવસ્થિતાઃ સન્તો ભવન્તો ભીષ્મમ્ એવાભિરક્ષન્ત્વ્2 ઇતિ
તસ્મિન્ નાયકે3 સર્વતો ગુપ્તે બલં પરબલપ્રણાશને4 ક્ષમં
ભવતીત્યાશયઃ । યદ્ય્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ5 (?) અયનં કક્ષ્યાદિ ॥ 11 ॥
ઇદાનીં6 કાર્યાન્તરમ્ ઉપક્ષિપતિ સઞ્જયઃ7
તસ્ય સઞ્જનયન્ હર્ષં કુરુવૃદ્ધઃ પિતામહઃ ।
સિંહનાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ શઙ્ખં8 દધ્મૌ પ્રતાપવાન્

તસ્ય પ્રક્રાન્તસ્ય બલસ્ય દુર્યોધનસ્ય વા9 હર્ષમ્ ઉત્પાદયન્
ભીષ્મઃ કુરૂણાં તત્કાલજાનાં પૂર્વવયાઃ
સિંહનાદમ્ ઉચ્છૈર્ વિનદ્ય10 તતઃ શઙ્ખં દધ્મૌ ।
સિંહસ્ય ઇવ નાદઃ સિંહનાદઃ તં વિનદ્ય ।
સામાન્યનદેર્ વિશેષનદિઃ11 કર્મ । સિંહનાદં કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ ॥ 12
॥
તતઃ શઙ્ખાશ્ ચ ભેર્યશ્ ચ પણવાનકગોમુખાઃ12 ।
સહસૈવાભ્યહન્યન્ત સ શબ્દસ્ તુમુલો ઽભવત્

અનન્તરં શઙ્ખાદયઃ સહસૈવાવિચારિતનિયન્ત્રણમ્ એવ
અભ્યહન્યન્ત13 તાડિતાઃ ।
સ ચ વાદિત્રસઙ્ઘાતજઃ શબ્દસ્ તુમુલો મહાન્
નોતેસ્:
1. યસ્યાત્મીયોંસો ભાગો રક્ષ્યઃ
2. ભોષ્મમે^
3. ત્તસ્મિન્નાયકે
4. ^પ્રદ્દર્શને
5. યત્યસ્મિમ્નિતિ
6. ઇદાન્ની
7. કાર્યાતરમુપાઙ્ક્ષિપતિ સંયયઃ
8. વિનદ્યોશ્ચૈઃ સઙ્ખાન્
9. ચલસ્ય દુર્યોધનસ્યા વા
10. કુરુણાં .... સિંહનાદસુશ્ચૌર્વિતઘં
11. સમાન્ય^
12. પણવાનક^
13. શઙ્ખાયાઃ સહસૈવાધિચારિતં નિર્યત્રણમેવાભ્યહન્યત
પ્. 23
અવિભાવ્યમાનાવયવવિવેકઃ
શ્રોતૃહૃદયદારણો ઽભવત્1 । ભેર્યઃ કાત્વાઃ (?)
આનકસ્તમિસ્વા (?) ગોમુખો ઽનલમ્બકઃ2 (?) ॥ 13 ॥
તતઃ શ્વેતૈર્ હયૈર્ યુક્તે મહતિ સ્યન્દને સ્થિતૌ ।
માધવઃ પાણ્ડવશ્ ચૈવ દિવ્યૌ શઙ્ખૌ પ્રદધ્મતુઃ

માધવપાણ્દવૌ દિવ્યૈકરથારૂઢાવચિન્ત્યપ્રભાવૌ
શઙ્ખાવત્યર્થં5 ધ્માતવન્તૌ ॥ 14 ॥
અથ પ્રધાનશઙ્ખનામનિર્દ્દેશમ્ આહ6
પાઞ્ચજન્યં હૃષીકેશો દેવદત્તં ધનઞ્જયઃ ।
પૌણ્ડ્રં દધ્મૌ મહાશઙ્ખં ભીમકર્મા વૃકોદરઃ7

અનન્તવિજયં રાજા કુન્તીપુત્રો8 યુધિષ્ઠિરઃ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ ચ સુઘોષમણિપુષ્પકૌ

પૌણ્ડ્રં (પુણ્ડ્ર)દેશજં વિપુલં વૃકોદરો દીપ્તાગ્ન્યુદરો9
ભીમકર્મા બકહિડિમ્બાદિરાક્ષસવિદારણાદીનિ ભીષણાનિ
કર્માણિ યસ્ય (સઃ) । કુન્તીપુત્રગ્રહણં પ્રશંસાર્થમ્ ।
પિતુર્ અસંવિજ્ઞાને માત્રા વ્યવદેશો યદ્ય્ અપિ કુત્સા10 રાધાસુતસ્યેવ
તસ્ય પુનઃ સંવિજ્ઞાને પ્રશંસૈવ11 ધર્મપુત્રત્વાદ્
યુધિષ્ઠિરસ્ય12 ॥13 ॥
કિં ચ તથા
કાશ્યશ્ ચ પરમેષ્વાસઃ શિખણ્ડી ચ મહારથઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ ચ સાત્યકિશ્ ચાપરાજિતઃ

1. મહાનવિભાવ્યમામાવયવવિવેકઃ શ્રોત્ત્ર્તૃદયારુણોભવત્
2. ગોમુખોનલવઙ્કઃ
3. શ્વેતેહ^
4. પાંડવાશ્ચૈવ
5. દિય્યૈકરથરુટાવચિન્ત્યપ્રભાવૌ શંવ્યૌ^
6. ^નામુનિર્દેશ^
7. કર્માર્વૃકોદરઃ
8. કુતીપુત્ર
9. દીપ્તાગ્યદરઃ
10. યત્યુકુત્સા
11. સવિજ્ઞાને પ્રશંસેવ
12. ધર્મપુત્રાત્વાઘ્રધિષ્ટિરસ્ય
પ્. 24
પાઞ્ચાલશ્ ચ1 મહેષ્વાસો દ્રૌપદેયાશ્ ચ પઞ્ચ યે ।
સૌભદ્રશ્ ચ મહાબાહુઃ શઙ્ખાન્ દધ્મુઃ પૃથક્ (પૃથક્)

સાત્યકિશ્ ચાપરાજિતો યુદ્ધેષ્વ્ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ ॥ 18 ॥
કિં ચ
સ ઘોષો ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં3 હૃદયાનિ વ્યદારયત્4 ।
નભશ્ ચ પૃથિવીં5 ચૈવ તુમુલો વ્યનુનાદયત્

યથોક્તશઙ્ખઘોષસ્ તુમુલો6 દુર્યોધનાદીનાં હૃદયાન્ય્ અભિનદ્7
ભિન્નવાન્ । યતો નભશ્ ચ પૃથિવીં ચૈવ8 સકલમ્ ઇવ
વ્યનુનાદયત્ પ્રતિશબ્દ્દયુક્તમ્ અકારયત્ વ્યનુનદનં પ્રયુક્તવાન્ ।
વ્યનુનાદયદ્ ઇત્ય્ અત્ર વ્યત્યયે ઽનાડભાવઃ9 ।
ઇહસ્થાનમ્ અપદાનાં10 નિર્વચનં ગ્રન્થગૌરવભયાન્ ન11 કૃતમ્ ।
યેષાં ચ શબ્દાનામ્ ઇહ લક્ષણાનુગમો ન દૃશ્યતે તેષાં વિરોધો
નોદ્ભાવનીયઃ ।
યતઃ પરમર્ષિણા દ્વૈપાયનેનૈવોક્તમ્ અલઙ્કૃતં શુભૈઃ શબ્દૈર્
ઇતિ । અતસ્ તદ્ આગમાદ્ એવાવગમ્યતે શુભશબ્દત્વે12 વ્યાકરણાનાં
બહુત્વે ચ કથં પાણિનીયેન કેવલેન વિરોધ ઉદ્ભાવયિતું યુક્તઃ13 ।
ઇતિહાસાદીનાં વૈદિકાર્થપ્રતિપાદનાચ્ છન્દસ્તુલ્યત્વમ્14 ।
તથા ચાનેનૈવોક્તમ્15 ઇદં હિ દેવસમ્મિતમ્16 પવિત્રમ્ ઇદમ્ ઉત્તમમ્ ઇતિ
કાર્ષ્ણવેદમ્ ઇદં પુણ્યમ્ ઇતિ17 । તથા અન્યત્રાપિ ચોક્તમ્
નોતેસ્:
1. યાચાલ્યશ્ચ
2. પૃથક્
3. ધાતરાષ્ટ્રાણાં
4. વ્યદારયન્
5. પૃથિવી
6. ક્ષયથોક્ત^
7. હૃદયાન્યભિનદ્ભિન્ન
8. પૃથિવી ચૈવ
9. વ્યનુનદનઃ પ્રયુક્તવાનિવેતિ વ્યત્યયેનાનુભાવઃ
10. ઇહધનામ^
11. ગ્રથ^
12. બ્રુભૈઃ શબ્દૈરિતિસ્તદાગમાદેવાવગતે
13. વિરોધરુદ્ભાવયિતુ યુક્ત
14. ઇતિહાસાદાનાં વેદિકાર્થ^
15. ચાનેનેવોક્તમ્
16. વેદેસામિતં
17. કાર્ક્ષ્મવેદમિ^
પ્. 25
વેદાભેદં ભારતસ્યાવલોક્ય
વ્યાસો વાક્યૈર્ અશ્વિનોઃ સ્તોત્રમ્ આદૌ ।
સમ્યક્કૃત્વા વૈદિકૈર્ લક્ષણોક્તીર્1
ભૂયો ભૂયસ્ તાઃ કરિષ્યત્ય્ અત્ર શેષાઃ2 ॥ 19 ॥
અન્યદ્ અપિ કાર્યાન્તરમ્ ઉપક્ષિપન્ન્ આહ
અથ વ્યવસ્થિતાન્ દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ કપિધ્વજઃ ।
પ્રવૃત્તે3 શસ્ત્રસમ્પાતે ધનુર્ ઉદ્યમ્ય પાણ્ડવઃ

હૃષીકેશં તદા વાક્યમ્ ઇદમ્ આહ મહીપતે4 ।
અથ શઙ્ખઘોષાદ્ અનન્તરમ્ અર્જુનો દુર્યોધનાદીન્5
(વ્યવસ્થિતાન્) વિવિધેનાકારેણ6 યથાવિભવમ્ અવસ્થિતાન્
દૃષ્ટ્વા શસ્ત્રાણાં સમ્પાતે પ્રવૃત્તે ધનુર્ ઉત્ક્ષિપ્ય
સાવધાનો હૃષીકેશમ્ ઇદં વક્ષ્યમાણં વાક્યમ્ આહ ।
હૃષીક(મ્) ઇતીન્દ્રિયગ્રામાખ્યા તદીશં7 હૃષીકેશમ્ ઇતિ ।
હે મહીપત ઇતિ ધૃતરાષ્ટ્રોદ્બોધનં સઞ્જયેન8 ॥ 20 ॥9
કિં તદ્ વાક્યમ્ ઇત્ય્ આહ
ઉભયોઃ સેનયોર્ મધ્યે રથં સ્થાપય મે ઽચ્યુત

યાવદ્ એતાન્ નિરીક્ષે ઽહં10 યોદ્ધુકામાન્ અવસ્થિતાન્11 ।
કૈર્ મયા12 સહ યોદ્ધવ્યમ્ અસ્મિન્ રણસમુદ્યમે13

મધ્યે રથસ્થાપનાદ્ યુયુત્સાસંશયો ઽનુમીયતે14 પાર્થસ્ય ।
તં ચ પ્રકટયિષ્યતિ । કિમર્થં (સેનયોર્ મધ્યે) રથસ્થાપનમ્ ઇતિ
ચેદ્ અત આહ યાવદ્ ઇ(તિ) । યાવદ્ ઇત્ય્ અનેન કાર્યશેષં સૂચયતિ15
નોતેસ્:
1. ^કલક્ષણોક્તીર્^
2. ^ષ્યત્રશેષઃ
3. વૃ.વૃત્તે
4. હપીકેશં ... પહીપતે
5. શઙ્ખઘોષાદં નરમર્જુનો । દુર્યોધનાદિન્
6. વિવિધનેકાકારં
7. તદીસં
8. ધૃતરાષ્ટ્રદ્ધનં સજયેન
9. ॥20॥ ઇતિ નાસ્તિ
10. નિરોષ્કે
11. યોદ્ધકપ્નાન^
12. કૈપ્નયા
13. અસ્મિન્નણસપ્નુદ્યમે
14. યુથુત્સાત્સં^
15. સુચયતિ
પ્. 26
રણસમુદ્યમે યુદ્ધોદ્યોગે1 કૈઃ સહ મયા યોદ્ધવ્યમ્ ઇતિ2
યોદ્ધુકામાન્ અવસ્થિતાન્ દૃષ્ટ્વા તતો યથાભિપ્રેતમ્
આચરિષ્યામીત્યાશયઃ4 ॥ 22 ॥
સઞ્જય ઉવાચ
એવમ્ ઉક્તો હૃષીકેશો5 ગુડાકેશેન ભારત ।
ઉભયોઃ સેનયોર્ મધ્યે સ્થાપયિત્વા રથોત્તરમ્

ભીષ્મદ્રોણપ્રમુખતઃ સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતામ્6 ।
ઉવાચ પાર્થ પશ્યૈતાન્7 સમવેતાન્ કુરૂન્ ઇતિ8

ગુડાકા નિદ્રા તદીશેન જિતનિદ્રેણાર્જુનેનૈવમ્ ઉક્તો9
ભગવાન્ ઉભયોઃ સેનયોર્ મધ્યે રથં સ્થાપયિત્વોવાચ ।
કથં સ્થાપયિત્વેત્ય્ આહ ભીષ્મદ્રોણપ્રમુખતઃ10
તયોઃ સમ્મુખમ્ । આદ્યાદિત્વાત્ (સાર્વવિભક્તિકઃ) તસિઃ11 ।
સર્વેષાં ચ12 રાજ્ઞાં સમ્મુખમ્ ।
કિમ્ ઉવાચેત્ય્ આહ હે પાર્થ ।
પશ્યૈતાન્ એકત્ર સમવાયં ગતાન્ કુરૂન્ ઇતિ13 ।
ભીષ્મદ્રોણાભિમુખે14 રથસ્થાપનાભિપ્રાયં ભગવાન્ આહ
યત15 પિતામહગુરૂન્16 પ્રતિ કદાચિદ્ અસ્યાયુયુત્સા સ્યાત્ તદ્ એનં
જ્ઞાનોપદેશેન17 પ્રવર્તયિષ્યામીતિ18 ॥ 24 ॥
તત્રાપશ્યત્ સ્થિતાન્ પાર્થઃ પિતૄન્ અથ19 પિતામહાન્ ।
આચાર્યાન્ માતુલાન્ ભ્રાતૄન્20 પુત્રાન્ પૌત્રાન્ સખીંસ્ તથા21

શ્વશુરાન્ સુહૃદશ્ ચૈવ સેનયોર્ ઉભયોર્ અપિ22 ।
નોતેસ્:
1. પુધ્વોદ્યોગે
2. યોદ્ધર્વ્યામિતિ
3. યોદ્ધકામાન્
4. યથાહિપ્રેતમ્^
5. નૃષીકેશો
6. ^મદિક્ષિતામ્
7. પશ્યૈવાન્
8. ^નુકુરુનિતિ
9. જિતનિદ્રેના^
10. પ્રપ્નુખતસ્^
11. ઇત્યાધોદિત્વા તુસિઃ
12. ચા
13. કુરુનિ^
14. -ભિમુખરથ^
15. ભગવત્ આહુર્યત્
16. ^ગુરુન્
17. કદાચિદસ્થાયુત્સા સ્યાત્તરાનં જ્ઞાનોપદેશેન
18. પ્રવર્તયિષ્યામિતિ
19. ત્તત્રાપશ્યાન્સ્થિતાન્ પાર્થઃ પિતૂનથ
20. ભ્રાત્તૂન્
21. સખંસ્તથા
22. ^સુહૃદશ્ચૈવ સેનયૌરુ^
પ્. 27
તત્ર ઉભયોઃ સેનયોર્ મધ્યે પાર્થઃ પિત્રાદીન્ અપશ્યત્ ।
પિતૄન્ પાણ્ડુધૃતરાષ્ટ્રભ્રાતૄન્1 કેનાપિ વાન્યેન2
(સમ્બન્ધેન) તત્સ્થાનીયાન્ પિતામહાન્
ભીષ્મબાહુલીકસોમદત્તપ્રભૃતીંસ્
તત્સ્થાનીયાન્3 વા માતુલાન્ શલ્યશકુન્યાદીંશ્ ચ4
તથૈવોભયોઃ સેનયોર્ અન્યાન્ સ્વજનાન્ ભ્રાતૄં તત્તુલ્યાન્ સુતાન્
પૌત્રાન્ (અપશ્યત્)5 ॥ 26 ॥
તાન્ સમીક્ષ્ય સ કૌન્તેયઃ સર્વાન્ બન્ધૂન્ અવસ્થિતાન્

કૃપયા પરયાવિષ્ટઃ6 સીદમાનાબ્રવીદ્ ઇદમ્ ।
તાન્ સર્વાન્ બન્ધૂન્ ઇતિ7 સમીક્ષ્ય ન કશ્ચિદ્ અત્ર પરઃ સર્વ એવ
સ્વજના ઇત્ય્ એવં વિચાર્ય કથમ્ એતે મારયિતું યુવતા ઇતિ
પ્રકૃષ્ટયા કરુણયા વશીકૃતઃ ।
તત એવ સીદમાનો ઽવસાદં ગચ્છન્ યુદ્ધોદ્યમં8
જહદ્ ઇદમ્ અબ્રવીદ્ ઇતિ । વ્યત્યયેનાત્રાત્મનેપદમ્9 ॥ 27 ॥
કિં તદ્ ઇત્ય્ આહ
દૃષ્ટ્વેમાન્ સ્વજનનાન્ કૃષ્ણ યુયુત્સૂન્10 સમવસ્થિતાન્

સીદન્તિ મમ ગાત્રાણિ11 મુખં ચ પરિશુષ્યતિ ।
વેપથુશ્ ચ શરીરં મે રોમહર્ષશ્ ચ જાયતે

સંસતે ગાણ્ડિવં12 હસ્તાત્ ત્વક્ ચૈવ13 પરિદહ્યતે ।
ન ચ શક્નોમ્ય્ અવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ

હે કૃષ્ણ ઇમાન્14 સ્વાન્ જનાન્15 યુયુત્સૂન્16 સમવાયેનાવસ્થિતાન્
દૃષ્ટ્વા મે અઙ્ગાનિ યોદ્ધું નેચ્છન્તિ17 ।
વેપથુઃ કમ્પો
નોતેસ્:
1. પિત્રૂન્ પાન્દુધૃતરાષ્ટ્રભ્રાત્રૂન્
2. વાતન્યેન
3. વાહિક .... તત્સ્થાનીમાન્વા
4. શકુત્યાન્દીશ્ચ
5. સેનયોરભ્યતુલ્યસ્વાજન્યાતુતઃ ॥ 26 ॥
6. પરયાષ્ટિષ્ટઃ
7. તાત્સર્વાન્ વન્ધૂનીતિ
8. ગછત્યુદ્ભાદ્યમં
9. ચ્યત્યયેન
10. કૃક્ષ્મયુયુત્સુન્
11. ગાત્રારણિ
12. ગાંડિવ
13. ત્વત્કૈવ
14. કૃનેમાન્
15. સ્વાજનાન્
16. યુયુતૃન્
17. યાદ્ધં નોદ્યચ્છન્તિ
પ્. 28
રોમહર્ષશ્ ચ ઊર્દ્ધ્વરોમતા1 (ગાણ્ડીવં)
સંસતે ઽધઃપતતિ ।
ત્વક્ શરીરં ચર્મ2 શોકાગ્નિના દહ્યતે3 ।
મુમૂર્ષૂં દૃષ્ટ્વા4 કૃપયા તથાભૂતઃ
સન્ ઇતિ5 । અત્ર ચ ભિન્નકર્તૃકતા6 પૂર્વોક્તન્યાયાન્ ન7
ચોદનીયા । યદ્ વા દર્શનક્રિયાયા અર્જુનઃ કર્તા ગાત્રાદિસાદનાદૌ
ચ વાસ્તવેન ધર્મેણાર્જુન એવ । ન હ્ય્ અર્જુનવ્યતિરેકેણાન્યદ્
ગાત્રાદ્ય્ અસ્તિ8 ।
ઇવશબ્દસ્ તૂપમાર્થો9 ભેદબુદ્ધિં જનયતીતિ ।
અપિ ચ કૃપાવશાત્ પ્રયત્નશૈથિલ્યે સત્ય્ અવષ્ટમ્ભં10 ધારયિતું
ન શક્નોમિ । દુઃખપ્રકર્ષાચ્ ચ ચક્રારૂઢમ્ ઇવ11 મે મનો ભ્રમત્ય્
અનવસ્થિતત્વાદ્ ભ્રમતીવેત્ય્ ઉક્તમ્12 ॥ 29 ॥
કિં ચ
નિમિત્તાનિ13 ચ પશ્યામિ વિપરીતાનિ કેશવ ।
ન ચ શ્રેયો ઽનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમ્ આહવે

નિમિત્તાનિ યાનિ જયસૂચકાનિ ઉત્સાહાદીનીષ્યન્તે14 ।
તાનિ વિપરીતાનિ15 અનુકૂલાનિ પશ્યામિ ।
યદ્ વા ગાત્રાવસાદાદીનિ નિમિત્તાનિ પશ્યામિ । ન ચાહવે
બન્ધુવર્ગં16 હત્વોપકારમ્ અનુપશ્યામિ ॥ 30 ॥
તત્રૈતત્ સ્યાત્ યદ્ય્ ઉદ્ધ્યતાં પાણ્ડવાનાં વિજયે સતિ
રાજ્યાદિલાભલક્ષણસ્ય શ્રેયસઃ સમ્ભાવનાસ્તીતિ તદ્ આહ17 ---
નોતેસ્:
1. રોમહર્ષ કુર્ધ્વંરોમતા
2. ^ત્ત્વચ્છારીરં ચર્મા
3. દત્યેતે
4. ^દૃષ્ટા
5. ભૂતસ્મયન્ન ઇતિ
6. ભિન્ત^
7. પૂર્વોન્ઙ્ક્યાપન્ન ચોદનીયા
8. ^વ્યતિરેણાન્યદ્ભાત્રાદ્યસ્તિ
9. ઇતિ શબ્દસ્ત્વપમાર્થા
10. અવષ્ઠમ્ભ
11. શઙ્કોમિ દુખપ્રકર્ષાશ્ચ ચક્રારુઠભિવ
12. ^સ્થિતત્વાદ્ભુમતીવેત્યુઙ્કમ
13. નિમિન્તાનિ
14. ^સૂચકાન્યુત્સાહાશીનીષ્યન્તે
15. વિપરોતાનિ
16. વ ચાહવે વન્ધુવંર્ગ
17. તત્રતેતત્સ્યાચ્છક્રવાપષ્ટતઃ પાંડવાનામિત્યાદિ
શ્રયલક્ષણં
શ્રેયોસ્તીત્યત આહ 30।
શક્તત્વાદ્યુદ્ધ્યતાં પાણ્ડવાનામમિત્રવિજયલક્ષણં શ્રેયોસ્તીત્યત
આહ ઇતિ વા પાઠઃ
પ્. 29
ન કાઙ્ક્ષે વિજયં કૃષ્ણ1 ન ચ રાજ્યં સુખાનિ ચ ।
કિન્ નો રાજ્યેન ગોવિન્દ કિં ભોગૈર્ જીવિતેન વા

સામ્પ્રતમ્ એવ મ્રિયતે2 બન્ધુવર્ગસ્ તતો જયમ્ અપિ ન કાઙ્ક્ષે
નાભિલષામિ3 । અથોચ્યતે --- જયે સતિ રાજ્યં લભ્યત ઇતિ ચેત્ તન્ ન4
।
ન ચ રાજ્યં કાઙ્ક્ષે । રાજ્યે હિ સતિ સુખાનિ ભવન્તીતિ ચેત્ તન્ ન5 ।
ન ચ સુખાનિ કાઙ્ક્ષે ।
કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ --- હે ગોવિન્દ (રા)જ્યેન ભોગૈઃ સુખાદિભિર્ વા
કિં નઃ6 કૃત્યમ્ । સર્વં વા રાજ્યભોગાદિકં યજ્ જીવિતોપકરણં7
તેનાપિ કિં પ્રયોજનમ્ ઇતિ ॥ 31 ॥
ન ત્વ્ એષ પુરુષાર્થાં યદ્ આત્મમ્ભરિત્વમ્ ।
કિં તર્હિ । સર્વં8 (હિ) જીવિતં રાજ્યાદિ (વા) ગુરુપિત્રાદ્યર્થમ્
ઇષ્યત
ઇત્ય્ આહ9 ---
યેષાં અર્થે કાઙ્ક્ષિતં10 નો રાજ્યં ભોગાઃ સુખાનિ ચ ।
ત એવેમે સ્થિતા યોદ્ધું પ્રાણાંસ્ ત્યક્ત્વા સુદુસ્ત્યજાન્

યેષાં ગુર્વાદીનાં કૃતે રાજ્યાદ્ય્ અસ્માભિઃ કાઙ્ક્ષિતં ત એવ
મે ગુર્વાદયઃ સુદુસ્ત્યજાન્12 પ્રાણાંસ્ ત્યક્ત્વા13 નો ઽસ્માકં
પુરતો યોદ્ધું14 સ્થિતાઃ । તત્ કો નામ બુદ્ધિપૂર્વકારી
નિષ્પ્રયોજનં
રાજ્યાદિ પ્રિયં કુર્યાન્ ન ગુર્વાદીન્15 ॥ 32 ॥
તાન્ એવ દર્શયતિ
આચાર્યાઃ પિતરઃ પુત્રાસ્ તથૈવ ચ પિતામહાઃ ।
ભાતુલાઃ (શ્વ)શુરાઃ પૌત્રાઃ શ્યાલાઃ16 સમ્બન્ધિનસ્ તથા

નોતેસ્:
1. કૃષ્મ
2. સામ્ન્પતમેવ ભ્નિપતે
3. નાભિલષ્યાભિ
4. લભ્યત ઇતિ તન્ન
5. ચેન્નન્નન
6. નં
7. પજ્જાવિતં પેકરં
8. સર્વ
9. ઇત્યાર્હ
10. પષામર્થે કાક્ષિતં
11. યોદ્ધુ પ્રાણાંસ્સત્ત્વકાસુદુસ્સજાન્31
12. ગુર્વાદયસ્સુદુસ્સતાત્
13. ત્યત્કા
14. યોદ્ધું
15. પ્રિયે કુયાન્ન તુ પુર્વાદીવોતિ
16. સ્યાલાઃ
પ્. 30
શ્યાલાઃ1 શ્વાશુર્યાઃ । સમ્બન્ધિનો2 જામાત્રાદયઃ ॥ 33 ॥
ઇદાનીં કરુણાવિષ્ટ આહ ---
એતાન્ ન હન્તુમ્ ઇચ્છામિ ઘ્નતો ઽપિ મધુસૂદન ।
અપિ ત્રૈલોક્યરાજ્યસ્ય4 હેતોઃ કિન્ નુ5 મહીકૃતે

એતાન્ આચાર્યાદીન્ ઘ્નતો ઽપિ જિઘાંસતો ઽપિ હિંસિતું
નેચ્છામિ । ઘ્નતો હ્ય્ અવશ્યં હન્યતે6 લાભાર્થં યદિ (તે) હન્યેરન્ ।
તત્ર ત્રૈલોક્યરાજ્યસ્યાપિ હેતોર્ ન હન્તુમ્ ઇચ્છામિ7 કિં પુનઃ
પૃથિવ્યા અર્થે ॥ 34 ॥
પાપશઙ્કાયામ્ આહ8 ---
નિહત્ય9 ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ નઃ કા પ્રીતિઃ સ્યાજ્ જનાર્દન10 ।
પાપમ્ એવાશ્રયેદ્ અસ્માન્ હત્વૈતાન્ આતતાયિનઃ

હે જનાર્દન એતાન્11 હત્વા અસ્માકં કો ઽભ્યુદયો ભવેત્12 ।
કસ્ય હિ બન્ધુમરણાત્ પ્રીતિર્ ઉત્પદ્યતે13 ।
પ્રીતિર્ ઇતિ યદ્ય્ અપિ કૃદભિહિતો ભાવો દ્રવ્યવદ્ ભવતિ14 તથાપિ
ભાવરૂપતાં ન જહાતિ15 નાસ્તિ ભિન્નકર્તૃકતા ।
હનનપ્રીત્યોર્ હ્ય્ એકકર્તૃકતા16 ।
યત આતતાયિનઃ કિલૈતે કથન્ નઃ પ્રીતિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ17 ---
પાપમ્ એવેતિ । એતાન્ હત્વા પ્રત્યુત પાપમ્ એવ અસ્માન્ આશ્રયેત્ ।
યત આતતાયિત્વે ઽપિ ભ્રાત્રાદયઃ સમ્ભજનીયા વર્ધનીયા
લાડનોયા ન તુ
નોતેસ્:
1. સ્યાલાઃ
2. સંવેધિનો
3. ^મિચ્છામિષ્વતોપિ
4. ત્રૈલોક્ય^
5. કિતુ
6. હિસિતુર્નેચ્છામિ ધ્ન ર્ત્ધવશ્યં હન્યન્તે
7. ^રંસ્તત્રેલોક્યરાજ્યસ્યાપિહેતુર્ન હન્તુમિચ્છામિ
8. પાપસંવં શઙ્કાયામાહ 34
9. નિહસ ધાર્તરાષ્ટ્રન્નિઃ
10. પ્રેતિસ્સ્યાજ્જનાર્હન
11. એના
12. યોભ્યુદયોભવેત્
13. પ્રતિર્^
14. કૃદમિહિતો ભાવો દ્રબ્યબદ્ભવતિ
15. ^તં મૃજહતિતિ
16. ^પ્રીત્યેત્દ્યૈક એકર્તા
17. કથન્ન પ્રીતસ્સ્માદિત્યાહ
પ્. 31
હન્તવ્યા ઇતિ । કથં હિ ભ્રાત્રાદિવધાદ્ એવાધર્મો ઽસ્માન્ ન1
ભજત ઇતિ હત્વા પાપમ્ આશ્રયેદ્ ઇતિ । અત્રાપિશબ્દેન ન્યાયે
ભિન્નકર્તૃકતા વાસ્તવેન તુ નાસ્તિ ।
પાપં હિ હિંસાદિકં2 ક્રિયાત્મકમ્ એવ ।
તતશ્ ચ એવ હન્તિ તેનૈવ કૃતં પાપં સ્યાદ્ ઇત્ય્ એકઃ કર્તા ॥ 35 ॥
એવં3 ભ્રાત્રાદિવધાશઙ્કાવિક્લવમ્ અભિધાય
તદભિપ્રાયાવિષ્કરણાયાહ4 ---
તસ્માન્ નાર્હા વયં હન્તું5 ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ સ્વબન્ધવાન્6 ।
સ્વજનં હિ કથં હત્વા સુખિનઃ સ્યામ માધવ

યસ્માદ્ ધાર્તરાષ્ટ્રહનનાત્ પ્રીતિર્ નાસ્તિ પ્રત્યુતાધર્મઃ7
તસ્માત્ તાન્ સ્વજનવર્ગાન્ હન્તું વયં નાર્હાઃ8 ।
સ્વજનં હિ હત્વા કથં સુખિનો ભવેમ ।
ધર્મબહિષ્કૃતાનામ્ એતદાચારણમ્ ઇત્યભ્યિપ્રાયઃ9 ॥ 36 ॥
કિં ચ ---
યદ્ય્ અપ્ય્ એતે ન પશ્યન્તિ લોભોપહતચેતસઃ10 ।
કુલક્ષયકૃતં દોષં મિત્રદ્રોહે ચ પાતકમ્

કથં ન જ્ઞેયમ્ અસ્માભિઃ પાપાદ્ અસ્માન્ નિવર્તિતુમ્11 ।
કુલક્ષયકૃતં દોષં પ્રપશ્યદ્ભિર્ જનાર્દન12

કુલક્ષયસ્ તાવદ્ ધ્રુવઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ13 ।
તત્કૃતશ્ ચ દોષો વક્ષ્યમાણઃ સર્વ14 એવ ।
અમી ચ15 દ્રોણાદયો ઽસ્માસુ મૈત્ર્યાં વર્તમાનત્વાન્ મિત્રાણિ ।
તેષાં દ્રોહે જિઘાંસાયાં યત્16 પાતકં યદ્ વા મિત્રાણિ
દ્રુહ્યતીતિ
મિત્રધ્રુક્ તસ્મિન્ મિત્રદ્રુહિ પુરુષે યત્ પાતકમ્
નોતેસ્:
1.ભ્રાત્રાદિષધાદેવ^
2. યાર્પ હિ હિસાદિકં
3. કર્ત્તાન્ન એવં
4. વિત્ક્લવેભિધાયામ્ભિપ્રાયાવિષ્કરણયાહ 35
5. હન્નુ
6. ^વાન્ધવાન્
7. પ્રત્યતા^
8. હન્તુ વયં નાહાઃ
9. ધર્મવહિષ્કતાનામેનદ્દાચરિતમિત્યાભિપ્રાયઃ
10. લૌભોયહનઃ
11. પાપદ^
12. પપશ્યદ્ભિખ
13. તાવદ્ધવઃ પ્રત્યુપસ્થિઃ
14. વક્ષ્યમાણ^
15. ચામી
16. જિઘાંયોયત્
પ્. 32
ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તદ્ એતદ્ ઉભયમ્ એતે1 ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પૃથિવીલાભોપહતચેતસઃ
સન્તો2 યદ્ય્ અપિ ન3 પશ્યન્તિ ન ચેતયન્તે ।
તત્ કથમ્ અસ્માદ્ ઉક્તરૂપાત્ પાપાન્ નિવર્તિતુમ્ અસ્માભિર્ ન4 જ્ઞેયમ્
અવશ્યં જ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ5 ।
કિમ્ભૂતૈર્ અસ્માભિઃ6 । કુલક્ષયકૃતદોષમ્ અન્વગચ્છદ્ભિઃ7 ॥ 38 ॥
તમ્ એવ દોષં દર્શયતિ8
કુલક્ષયે પ્રણશ્યન્તિ કુલધર્માઃ સનાતનાઃ ।
ધર્મે નષ્ટે કુલં કૃત્સ્નમ્ અધર્મો ઽભિભવત્ય્ ઉત9

કુલક્ષયે સતિ યે ધર્મા નિત્યનૈમિત્તિકા યાગાદયો
ગોત્રસમાચારાઃ સ્ર્તીરક્ષણાદયશ્ ચાનાદિકાલીનાસ્ તે
પુરુષાણામ્ અનુષ્ઠાતૄણામ્ અભાવાત્ પ્રણશ્યન્તિ10 ।
યત્ર ચ ધર્મસ્ય હાનિસ્ તત્રાવશ્યમ્ અધર્મઃ પ્રભવતિ પરસ્પરં
પ્રત્યનીકત્વાત્ તયોઃ । તદભિભૂતશ્ ચ11 પ્રાણિનો ઽકાર્યેષુ
પ્રવર્તન્ત ઇત્ય્ આહ12 --- ધર્મે નષ્ટે કુલં કૃત્સ્નમ્ ઇતિ ।
ઉભયલોકહિતવન્ નિસ્ત્ર્યાદિકમ્ અધર્મ આક્રમ્ય તિષ્ઠતીત્ય્ અર્થઃ14 ।
ઉતાવશ્યમ્ ઇતિ ॥ 39 ॥
કિં ચ
અધર્માભિભવાત્ કૃષ્ણા પ્રદુષ્યન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ ।
સ્ત્રીષુ દુષ્ટાસુ વાર્ષ્ણેય જાયતે વર્ણસઙ્કરઃ

અધર્માભિભવાદ્ હેતોઃ કુલસ્ત્રિયઃ ચરિત્રહીના15 ભવન્તિ ।
તાસુ દુષ્ટાસુ વર્ણેય જાયતે વર્ણસઙ્કરઃ ।
વર્ણશ્ ચાસૌ સઙ્કરશ્ ચેતિ । અશુદ્ધો વર્ણ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 40 ॥
નોતેસ્:
1. ^મેને
2. લાભોપહેતચતેસ્સન્તો
3. ના
4. ^ઉભરૂપાન્નિવર્તિમસ્માભિર્ન
5. ^મિતિથ્યઃ
6. કિમૂતૈરસ્માભિઃ
7. અન્વગચ્છદ્ભિઃ
8. દૃશયતિ 31
9. ભવત્યુત
10. પુરુષાણાનનુષ્ટા રૂણામભાવાન્પ્રણશ્યન્તિ
11. પભવતિ ... પ્રત્યનીકત્વાન્નયોઃ તદભિભૂજાશ્ચ
12. પ્રવર્તતઃ
13. ધર્મો નષ્ટેકુલ^
14. આક્રમતૃધિતિષ્ટતીત્ય્ અર્થઃ
15. ચરિત્રહીના
પ્. 33
સઙ્કરો નરકાયૈવ કુલધ્નાનાં કુલસ્ય ચ1 ।
પતન્તિ પિતરો હ્ય્ એષાં લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયાઃ

સ વર્ણસઙ્કરઃ કુલસ્ય નરકપતનાય કલ્પતે ।
યતઃ --- સન્તતિઃ શુદ્ધવંશ્યા તુ પતરેહ ચ શર્મણે ।
વિપરીતા તુ નરકાય ઇત્ય્ આગમઃ2 ।
કુલધ્નાનાં ચ નરકાય । યતો વર્ણસઙ્કરોત્પત્તૌ3
કુલધ્નાઃ કારણભાવં પ્રતિપદ્યન્તે4 । કસ્માત્ સઙ્કરો નરકાય5 ।
યસ્માદ્ એષામ્ ઉભયસૈન્યાશ્રિતકુલાનાં પિતરઃ ધર્મ્યસન્તાનાભાવલ્
લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયા6 ભવન્તિ । પિણ્ડશ્ ચ ઉદકં ચ પિણ્ડોદકે
તયોઃ ક્રિયાઃ તા લુપ્તા યેષાં તે શ્રાદ્ધાદિવિચ્છેદે7 સતિ પતન્તિ ॥
41 ॥
પુનર્ અપિ શોકસંવિગ્નત્વાત્8 સઙ્ક્ષેપેણ તદ્ એવાલોચયન્ન્ આહ9 ---
દોષૈર્ એતૈઃ કુલધ્નાનાં10 વર્ણસઙ્કરકારકૈઃ ।
ઉત્સાદ્યતે11 જાતિર્ ધર્મઃ કુલધર્મશ્ ચ શાશ્વતઃ

કુલધ્નાનાં સમ્બન્ધિભિઃ એતૈઃ યથોક્તૈઃ
કુલધર્મનાશાધર્માભિભવકુલસ્ત્રીદૂષણૈર્ વર્ણસઙ્કરકારકૈર્
હેતુભિઃ12 દોષૈઃ કુલાભાવાદ્ જાતિધર્મો ઽનાદિકાલીનઃ13
ક્ષાત્રઃ14
કુલધર્મશ્ ચાધ્યયનશ્રદ્ધોદકદાનાદિઃ ઉત્સાદ્યતે મૂલત15 એવ
વિલોપ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 42 ॥
તતશ્ ચ ---
ઉતસન્નકુલધર્માણાં મનુષ્યાણાં જનાર્દન ।
નરકે નિયતં વાસો ભવતીત્ય્ અનુશુશ્રુમ

ઉત્સન્ને કુલધર્મે ત્વ્ અયમ્ અન્યો દોષો16 યત્ કુલધર્મૈઃ
નોતેસ્:
1. કુસ્ય ચ
2. ઇત્યાગમ
3. નરકાપતો વર્ણસઙ્કરોત્પત્તૌ
4. કારણાભાવં પ્રતિપદ્યન્ત
5. કસ્મા સઙ્કરો નરકાર્ય
6. ^ભાવલુપ્તપિંડોદકક્રિયા
7. ^વિચ્છેદે
8. ^સવિગ્નત્વાત્^
9. આહ 41
10. કુલઘાનાં
11. ઉત્સાઘત
12. ^દુષણૈર્^ વર્ણ^
13. ^દોષૈ કુલાભાજ્જારતે ધર્મો^
14. ક્ષત્રઃ
15. દાનારુકત્સાદ્યતે મુલ્પ્.અત
16. ઉત્સન્નકુલધર્મત્વેયમન્યોદોષઃ
પ્. 34
પરસ્વર્ગાદ્યભ્યુદયેન યોગાત્ પ્રેતાનાં સન્તતિવિચ્છેદાન્ ન ભવતિ
(સ્વર્ગપ્રાપ્તિઃ) । પ્રત્યુત1 શ્રાદ્ધાતિથ્યાદિકુલધર્માભાવાન્
નરકપતનં (તેષાં) ભવત્ય્ એવેતિ વેદવાદિભ્યઃ2 અનુશુશ્રુમ
શ્રુતવન્તો વયમ્ ઇતિ ॥ 43 ॥
એવં સંશયાવિષ્ટચેતા3 નરકપ્રત્યવાયદર્શનાત્ સઞ્જાતસંવેગ
આહ4 ---
અહો બત મહત્પાપં કર્તું5 વ્યવસિતા વયમ્ ।
યદ્ રાજ્યસુખલોભેન હન્તું6 સ્વજનમ્ ઉદ્યતાઃ

અહો વિસ્મયે । બત વિષાદે । યદ્ રાજ્યસુખલોભેન વિસ્મયકારિણા7
સારભૂતં દુર્લભં સ્વજનં હન્તું વયમ્ ઉદ્યતાઃ તત્ મહત્પાપં
કર્તું વ્યવસિતા ઇત્ય્ અતો ઽસ્ય વિષાદઃ8 ।
તથા રાજ્યસુખં નામ પશ્ય કીદૃશં યેન વયમ્ અદ્ય પાપાઃ
સમ્ભાવ્યમાનસ્વજનવધાય પ્રવર્તામહ9 ઇતિ10 વિસ્મયઃ ।
યદ્ વા11 અહો દૈન્યે । બત ખેદાનુકમ્પયોઃ ।
રાજ્યેન યત્ સુખં તલ્લોભાત્ સ્વજનવધપાપવ્યવસાયે પ્રવર્તામહે12
।
ત્રયો ઽપ્ય્ એતે ક્લેશા રાજ્યાર્થમ્ અસ્ય પ્રાદુર્ અભવન્ન્ ઇતિ13 કૃત્વા
નિવર્તિતુમ્ ઇચ્છતીતિ14 ॥ 44 ॥
સંવેગાકુલઃ પુનર્ અપિ પ્રલપન્ન્ આહ15 ---
યદિ મામ્ અપ્રતીકારમ્ અશસ્ત્રં16 શસ્ત્રપ્રાણયઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્ તન્ મે ક્ષેમતરં ભવેત્

યદિ ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ શસ્ત્રપાણયઃ સન્તઃ મામ્ અશસ્ત્રમ્
અનુદ્યતાયુધમ્ અપ્રતીકારમ્17 અકૃતપ્રતિવિધાનમ્ ઉદાસીનાવસ્થં
હન્યુસ્ તન્ મે
નોતેસ્:
1. ધર્મૈઃ પ્રેતાનાં પરસ્વર્ગાદભ્યુ^ યોગઃ સતદ્વિચ્છેદાન્ન ભવતિ પ્રત્યત
2. ^કુલે^ ... પતનમિત્યેર્વવેદ^
3. એવ શયાવિષ્ટચેતા
4. આહ 43
5. કર્તુ
6. હન્તુ
7. વિસ્મારેણ
8. ચિષાદઃ
9. વયમધ્યસમ્ભાવ્યમાનપાપાસ્ત્વજનવધયાયે પ્ર^
10. હતિ
11. યુદ્ધા
12. પ્રવતીમદે
13. ક્લેશાંયાર્થસ્ય પ્રા^
14. ^મિચ્છતીતિ
15. ^આહ 44
16. ^બ્રતીકાર^
17. તાયધમં^
પ્. 35
ક્ષેમતરં યુક્તતરં સ્યાત્ ।
પરો મનોરથઃ (સિદ્ધઃ) સ્યાત્ પાપ્(આ)કરણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સશસ્ત્રં1 સપ્રતીકારં માં હન્તું ન કેચન ક્ષમાઃ સ્યુર્
ઇત્ય્ ઉભયોર્ ઉપાદાનમ્ ॥ 45 ॥
ઇદાનીં સઞ્જયો ધૃતરાષ્ટ્રં2 પ્રત્ય્ અર્જુનકથાપ્રસ્તાવં
સમાપયન્ન્ ઇ(દ)મ્ આહ ---
એવમ્ ઉક્ત્વાર્જુનઃ સઙ્ખ્યે3 રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ ।
ઉત્સૃજ્ય સશરં ચાપં શોકસંવિગ્નમાનસઃ