Āyurvedamahodadhau annapānavidhi · Chapter 6
balinas taruṇasyāpi viśeṣāt kāmadāyakam /
iti māhiṣam //
atha ajākṣīram /
ajānām alpakāma(ya)tvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt /
nātyambupānād vyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ
ājam agnibalakṛt kṣayakāmaśvāsahṛccalaharaṃ paramaṃ tat /
raktapittaharam āśv atisāre raktaje ca kathitaṃ hitam eva // 4 [sic!] //
atha uṣṭrīkṣīram /
uṣṭrīkṣīraṃ suptiśophāpahāraṃ pittaśleṣmātyarśasā ca praśastam /
ānāhaghnaṃ codarāṇāṃ praśastaṃ jantughnaṃ vai śasyate sarvakālam
atha aśvākṣīram /
uṣṇam aikaśaphaṃ balyaṃ śvāsa (śākhā) vātāpahaṃ payaḥ /
madhurāmla (rasaṃ) karaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasam laghu
(kharāśvākṣīram)
atha strīstanyam /
mānuṣyaṃ(ṣaṃ) madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam /
nasyāś cotanapathyaṃ ca jīvanaṃ laghu dīpanam
atha hastinīkṣīram /
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru /
snigdhaṃ (sthai) dhairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam {cf. Rājanighaṇṭu 15.15} //
atha payaḥsāmānyaguṇāḥ /
payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam /
tad evāsyataraṃ (tiśṛtaṃ) vidyāt gurutarpaṇabṛṃhaṇam
varjayitvā striyāḥ stanya āmam eva hi khāṇḍitam /
dharoṣmam amṛtaṃ kṣīraṃ viparītam ato cyate ('nyathā)
atha ninditadugdham /
aniṣṭagandham amlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat /
varjaṃ (rjyaṃ) salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitaṃ bhavet /
kṣīraṃ na bhuñjīna (divā) yadi bhuñjīta na svapet /
yadi svapet kṣayaṃ cāyus tasmāt kṣīraṃ divāmṛtam
atha dhāroṣṇādiguṇāḥ /
dhāroṣṇam amṛtaṃ pathyaṃ dhārāśītaṃ tridoṣakṛt /
śṛtaṃ śītaṃ tridoṣaghnaṃ śītoṣṇa [śṛtoṣṇaṃ] kaphavātajit
athāvikaṃ pathyatamaṃ śṛtoṣṇaṃ mājaṃ payo vai śṛtaśītam eva /
dhārāsuśītaṃ mahiṣīpayaś ca dhāroṣṇam evaṃ hitam eva gavyam
anyac ca /
pittaghnaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ vātaghnaṃ cāvikaṃ payaḥ /
vātapittaharaṃ gavyaṃ tridoṣaghnam ajāpayaḥ
atha prābhātikādidugdhaguṇāḥ /
prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam /
rātrau saumyaguṇatvāc ca vyāyāmābhāvatas tathā
divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt /
vātapittaharaṃ caiva cākṣuṣyaṃ cāparāhṇikam
atha pūrvāhṇādau kṣīrapāne guṇaviśeṣāḥ /
vṛṣyaṃ bṛṃhaṇam agnivṛddhijanakaṃ pūrvāhṇakāle payo
madhyāhne baladāyakaṃ ratikaraṃ kṛcchrāśmarīchedanam /
bāle tv agnikaraṃ kṣaye balakaraṃ vṛddhasya retovahaṃ
rātrau kṣīram anekadoṣaśamanaṃ sevyaṃ sadā prāṇibhiḥ
bhuktā ye kaṭutīvracaṇḍavidalā ye cāmlatiktā rasāḥ
rūkṣakṣāravidāhaśoṣakaparā ye cātitāpapradāḥ
kāṣāyāḥ kaṭurūkṣadurjaratarāḥ saṃsevyamānā hasa[thā]t
tat sarvaṃ balakṛt karoti tarasā dugdhaṃ niśāsevitam
atha kṣīravikriyākālaniyamaḥ /
muhūrtapañcakād ūrdhvaṃ kṣīraṃ bhajati vikriyām /
tad eva dviguṇe kāle viṣavad dhanti mānavam
atha dhāroṣṇasya payasaḥ punar guṇakīrtanam /
dhāroṣmaṃ [ṣṇaṃ] pavanaprakopaśamanaṃ dugdhaṃ gavāṃ puṣṭikṛt
pāṇḍuṃ kāmalakaṃ nihanti tarasā kṣīṇorjakṛcchrīkaram /
dāhaṃ dehagataṃ karāṅghranayanajvālāṃ ca piktonnatiṃ
duṣṭāsraṃ kṛśatāṃ kṛśānujanitāṃ kṛcchrādirogān jayet
atha kvathitādikṣīrasya pathyatākālavyavasthā /
akvathitaṃ daśa ghaṭikāḥ kvathitaṃ dviguṇāś ca tāḥ payaḥ pathyam
uṣasi ca sarasādyāṃ (?) (koṣṇaṃ ca svarasāḍhyaṃ) yāvat tāvat payaḥ prāśyam
atha jvare payasaḥ pathyāpathyatvam /
jīrṇajvare kaphakṣīṇe kṣīraṃ syād amṛtopamam /
tad eva taruṇe pītaṃ viṣavad dhanti mānavam
tasmāc chṛtaṃ vāpy aśrutaṃ kṣīraṃ tātkālikaṃ pibet /
caturbhāgajalaṃ dattvā yat tadāvartitaṃ payaḥ
tasmāt tad balakṛcchreṣṭhaṃ hitaṃ savarujāpaham /
atha asātmyakṣīrāṇāṃ kṣīrakalpanam /
(yeṣāṃ na sātmyaṃ) etac ca sākṣāt kṣīreṇa pītaṃ cādhmānakārakam
teṣām ardhajalaṃ datvā nāgaraṃ pippalīyutam /
āvartayet kṣīraśeṣaṃ tat pītvā sukham āvahet
atha gavyādidugdhabhedena pānakālānirṇayaḥ /
pūrvāhṇe māhiṣaṃ saśarkaraṃ svecchayā vā?
yeṣāṃ sāmyaṃ sadā bhavet /
(ḥgavyaṃ pūrvāhṇakāle syād aparāhṇe tu māhiṣam
kṣīraṃ saśarkaraṃ pathyaṃ yathāsātmyaṃ ca sarvadāḥ iti pāṭhyam)
ādau madhyāhne vā (tenādau tat tu madhye ca) grāmasyānte kadācana
sarvaṃ tan mānaśeṣaṃ (sarvabhojanaśeṣe) tu payaḥ śastaṃ (peyaṃ) sadā naraiḥ /
atha punaḥ śṛtaśītādikṣīraguṇavarṇanam /
pittaghnaṃ śṛtaśītalaṃ kaphaharaṃ pakvaṃ tad uṣṇaṃ punaḥ
śītaṃ yat tu na pācitaṃ tad akhilaṃ viṣṭambhadoṣāvaham
dhāroṣṇaṃ tv amṛtaṃ payaḥ śramaharaṃ nidrākaraṃ kāntidaṃ
tṛṣyaṃ bṛhaṇam agnivardhanam iti svādu tridoṣāpaham
atha annaviṣaiḥ saha dugdhaprāśapratiṣedhaḥ //
kṣīraṃ bhuñjīta godhūmānnena naiva ca naiva ca /
piṣṭānnenāpi nāśnīyān na dadhnā lavaṇena ca
na māṣair na ca mudrair vā na guḍena phalena vā /
bhūmikandair na vā śākair matsyamāṃsādibhir na vā
atha pāyasasya guṇāḥ /
pāyasaṃ bhakṣayed yuktyā tat pakvaṃ hi samaṃ pibet /
vṛṣyaṃ hṛdyaṃ ca pathyaṃ ca tat pittānalanāśanam
atha samāgnyāder api trikālapayaḥpānaniṣedhaḥ //
snigdhatvād gauravāj jāḍyāt trikālaṃ na pibet payaḥ /
samāgnir api kiṃ cānyo mandāgnir viṣamo 'thavā
tīkṣṇāgnes tu tadanumātiḥ /
tīkṣṇāgninā tu pātavyaṃ dvikālam api māhiṣam /
tasya dhātūn pacaty agnir yadā tena na siñcati
atha punaḥ kṣīrapraśaṃsā /
kṣiraṃ [rasaṃ] hitaṃ śreṣṭharasāyanaṃ ca kṣīraṃ vapurvarṇabalāyuṣe ca /
kṣīraṃ hi cāyuṣyakaraṃ narāṇāṃ kṣīraṃ balāsthāpanam uttamaṃ ca
kṣīraṃ hi sandīpanapācanīyaṃ kṣīraṃ hi coṣṇaṃ malaśodhanaṃ ca /
kṣīraṃ hi saṃdhānakṛduṣṇaśītaṃ kṣīraṃ kavoṣṇaṃ malanāśānaṃ ca
atha matsyādibhiḥ saha kṣīrasevāpratiṣedhaḥ /
matsyamāṃsaguḍamudgamūlakaiḥ kuṣṭham āvahati sevitaṃ payaḥ /
śākajāmbavasurādisevitaṃ mārayaty abudham āśu sarpavat {cf. Rājanighaṇṭu 15.30}
atha rasaviśeṣaiḥ payaḥpānavidhiḥ //
kṣīreṇa saha bhojyāni na viruddhāni tadyathā /
āmreṣṭā [amleṣv ā]malakaṃ pathyaṃ śarkarā madhureṣu ca
paṭolaḥ śāka [tikta] vargeṣu kaṭuke cārdrakaṃ bhajet [paceḥ] //
kaṣāyeṣu yavaś caiva lavaṇeṣu ca saindhavam
ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte kṣīravargaḥ //
atha godadhiguṇāḥ //
tatrāpi cātiśītaṃ ca dīpanaṃ balavardhanam /
vātaghnaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ dadhi gavyaṃ manoharam
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam /
vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam
arocake pīnasamūtrakṛcchre śītajvare tadviṣamajvare ca /
durnāmarogagrahaṇīgade ca gavyaṃ praśastaṃ dadhi sarvadaiva
atha ṛtubhedena dadhy upayoge guṇāguṇāḥ /
śaradgrīṣmavasanteṣu ninditaṃ dadhi doṣakṛt /
hemante śiśire tac ca varṣākāle phalapradam
atha māhīṣadadhiguṇāḥ /
vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ raktapittaprasādanam /
balāsavardhanaṃ caiva viśeṣān māhiṣaṃ dadhi
snigdhaṃ madhuraśītaṃ ca balavarṇakaraṃ param /
vṛṣyaṃ medaḥkaraṃ svādu śramaghnaṃ vātanāśānam
śleṣmāmavardhanaṃ caiva sarapuṣṭikaraṃ tathā /
pavitram uṣṇaśamanaṃ māhiṣaṃ kāntivardhanam
māhiṣaṃ dadhi balāsakārakaṃ vāhnimāndyakaram āśu gurutvāt /
tat prayojya kaṭukair avacūrṇe māhiṣaṃ ca laghutām upayāti
// māhiṣaṃ dadhi //
atha ajādadhiguṇāḥ /
dadhyamlaṃ (dhyājaṃ) kaphavātanāśanakaraṃ vātaghnam uṣṇaṃ tathā
durnāmaśvasane ca kāsasahite cāgneś ca saṃdīpanam /
vṛṣyaṃ bṛṃhaṇam agnikāntibaladaṃ sarvāmayadhvaṃsanaṃ
āsāṃśeṣva (rśaḥsv a)tisārake vigaditaṃ pathyaṃ sadā prāṇinām
kāsaśvāsaharaṃ rucyaṃ śophātīsāranāśanam /
āgneyaṃ sarvadoṣaghnaṃ viśeṣāc chāgalaṃ dadhi
atha āvikasya dadhno guṇāḥ /
āvikaṃ snigdhamadhuraṃ guru pittakaphapradam /
pathyaṃ kevalavāteṣu śophe cānilaśoṇite
atha aśvādadhiguṇāḥ /
vājijaṃ samadhuraṃ valavarṇaṃ svedadāham upayāti vināśam (gurutvam) /
dīpanīyam atidoṣalaṃ sadā cākṣuṣaṃ ca marutaḥ pravikopi
atha auṣṭradadhiguṇāḥ /
vātārśakuṣṭhakrimināśanaṃ syāt* auṣṭraṃ vipāke kaṭukaṃ satiktam /
sakṣāram amlaṃ kaṭu kuṣṭhakopi (kṛmikoṣṭhanāśanaṃ) balyaṃ ca saṃtarpaṇam āśu kāri
atha hastinīdadhiguṇāḥ /
guru coṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat /
atha strīdadhiguṇāḥ /
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ saṃtarpaṇaṃ guru
cākṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ dadhikātra (nāryā) guṇottamam
laghuṇā [pā]ke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ pittanāśanam /
kaṣāyānuguṇaṃ nāryā dadhi varcovivardhanam
kuryād guttayābhilāṣaṃ ca dadhi maskaparisṛtam /
satukṣīreṇa vañjātaṃ guruvad dadhi tat smṛtam /
(dadhnas tu yad adhas toyaṃ tan mastuni pariśṛtaṃ /
śṛtāt kṣīrāc ca yañjātaṃ guṇavad dadhi tat smṛtam /)
vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam /
atha dadhikhaṇḍaguṇāḥ /
daghnaḥ khaṇḍo gurur vṛṣyo vijñeyo balavardhanaḥ /
vastravivana (niṣpīḍita)ś cāpi kaphapittavināśanaḥ
atha asāradadhiguṇāḥ /
dadhi tv asāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viḍbhedi (viṣṭambhi) vātalam /
dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam
atha mastuguṇāḥ /
tṛṣṇāklamaharaṃ mastu [śītaṃ sroto] viśodhanam //
amlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ avṛṣyaṃ kaphavātanut
atha dadhisāmānyaguṇāḥ /
amlaṃ syād rasapākato gurutaraṃ vātāpahaṃ śītalaṃ
grāhyuṣṇaṃ grahaṇīgade nigaditaṃ viṇmūtrakṛcchrāpaham /
balyaṃ śophakaphāgnimāndyajananaṃ raktapradaṃ bhuktadaṃ
[kāsā] rūkṣārocakapīnase viṣamake śītajvare tanmaya [ta]m
grahaṇyāṃ pīnase mūtrakṛcchre ca viṣamajvare /
arocake ca mandāgnau śasyate dadhi sarvadā
lavaṇamaricasarpiḥśarkarāmudgadhātrīkusumarasavihīnaṃ [nai] caivam adyāt tu nityam /
na ca śaradi vasante noṣṇakāle na rātrau na dadhi kaphavikāre [pitta] pītaroge na dadyāt
elāsaindhavaśarkaraṃ samaricaṃ dhātrīguḍaṃ sarpiṣā
pathyaṃ syād varamudgasūpasahitaṃ saṃsevanīya dadhi /
naivoṣṇaṃ bahu picchalaṃ na ca śaradgrīṣme vasante hitaṃ
pittāsṛkjvarakuṣṭhadaṃ bhramakaraṃ (bī) vāsarpadaṃ cānyathā
dadhi trikaṭukamiśraṃ rājikācūrṇamiśraṃ
kaphaharam anilaghnaṃ cāgnisaṃdhukṣaṇaṃ ca
tuhinaśiśirakāle sevanīyaṃ ca pathyaṃ
bhavati sudṛḍhakāyo rūpavān satvavāṃś ca
(racayati tanudārthyaṃ kāntimattvaṃ ca nṛṇām)
saguḍadadhi sukhoṣṇaṃ dhautavastreṇa samyak
yuvatikaravilāsair gālitaṃ dhūpitaṃ ca /
śiśirakiraṇaviśvājājicūrṇena miśraṃ
kaphaharam anilaghnaṃ cāgnisaṃdhukṣaṇaṃ ca //
(tuhinaśiśirakāle sevanīyaṃ ca pathyaṃ /
bhavati sudṛḍhakāyo rūpavān satvavāṃś ca) //
adhikataravilāsaiḥ sevitaṃ marditaṃ ca
dadhi taruṇam apathyaṃ pathyasaṃpuṣṭihetoḥ
balakaram ativṛṣyaṃ medakṛdīpanaṃ ca /
kaphaharam anile syān nātipittaprakopaṃ
tad aniśam iha sevyaṃ mādhuraṃ cāmlabhāvāt
madhuraṃ bhakṣayec caitad atyamlaṃ varjayet sadā /
madhuraṃ dadhi rogaghnaṃ atyamlaṃ rogakārakam
Original text: Āyurvedamahodadhau annapānavidhi · Edition: S. Venkatasubrahmanya Sastri: Sushena's Ayurveda Mahodadhi-annapanavidhi, Madras 1950 (Madras Government Oriental Series, 60). · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0