આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 6

બલિનસ્ તરુણસ્યાપિ વિશેષાત્ કામદાયકમ્ ।
ઇતિ માહિષમ્ ॥
અથ અજાક્ષીરમ્ ।
અજાનામ્ અલ્પકામ(ય)ત્વાત્ કટુતિક્તનિષેવણાત્ ।
નાત્યમ્બુપાનાદ્ વ્યાયામાત્ સર્વવ્યાધિહરં પયઃ

આજમ્ અગ્નિબલકૃત્ ક્ષયકામશ્વાસહૃચ્ચલહરં પરમં તત્ ।
રક્તપિત્તહરમ્ આશ્વ્ અતિસારે રક્તજે ચ કથિતં હિતમ્ એવ ॥ 4 [સિચ્!] ॥
અથ ઉષ્ટ્રીક્ષીરમ્ ।
ઉષ્ટ્રીક્ષીરં સુપ્તિશોફાપહારં પિત્તશ્લેષ્માત્યર્શસા ચ પ્રશસ્તમ્ ।
આનાહઘ્નં ચોદરાણાં પ્રશસ્તં જન્તુઘ્નં વૈ શસ્યતે સર્વકાલમ્

અથ અશ્વાક્ષીરમ્ ।
ઉષ્ણમ્ ઐકશફં બલ્યં શ્વાસ (શાખા) વાતાપહં પયઃ ।
મધુરામ્લ (રસં) કરં રૂક્ષં લવણાનુરસમ્ લઘુ

(ખરાશ્વાક્ષીરમ્)
અથ સ્ત્રીસ્તન્યમ્ ।
માનુષ્યં(ષં) મધુરં સ્તન્યં કષાયાનુરસં હિમમ્ ।
નસ્યાશ્ ચોતનપથ્યં ચ જીવનં લઘુ દીપનમ્

અથ હસ્તિનીક્ષીરમ્ ।
હસ્તિન્યા મધુરં વૃષ્યં કષાયાનુરસં ગુરુ ।
સ્નિગ્ધં (સ્થૈ) ધૈર્યકરં શીતં ચક્ષુષ્યં બલવર્ધનમ્ {ચ્f. રાજનિઘણ્ટુ 15.15} ॥
અથ પયઃસામાન્યગુણાઃ ।
પયો ઽભિષ્યન્દિ ગુર્વામં પ્રાયશઃ પરિકીર્તિતમ્ ।
તદ્ એવાસ્યતરં (તિશૃતં) વિદ્યાત્ ગુરુતર્પણબૃંહણમ્

વર્જયિત્વા સ્ત્રિયાઃ સ્તન્ય આમમ્ એવ હિ ખાણ્ડિતમ્ ।
ધરોષ્મમ્ અમૃતં ક્ષીરં વિપરીતમ્ અતો ચ્યતે (ઽન્યથા)

અથ નિન્દિતદુગ્ધમ્ ।
અનિષ્ટગન્ધમ્ અમ્લં ચ વિવર્ણં વિરસં ચ યત્ ।
વર્જં (ર્જ્યં) સલવણં ક્ષીરં યચ્ ચ વિગ્રથિતં ભવેત્ ।
ક્ષીરં ન ભુઞ્જીન (દિવા) યદિ ભુઞ્જીત ન સ્વપેત્ ।
યદિ સ્વપેત્ ક્ષયં ચાયુસ્ તસ્માત્ ક્ષીરં દિવામૃતમ્

અથ ધારોષ્ણાદિગુણાઃ ।
ધારોષ્ણમ્ અમૃતં પથ્યં ધારાશીતં ત્રિદોષકૃત્ ।
શૃતં શીતં ત્રિદોષઘ્નં શીતોષ્ણ [શૃતોષ્ણં] કફવાતજિત્

અથાવિકં પથ્યતમં શૃતોષ્ણં માજં પયો વૈ શૃતશીતમ્ એવ ।
ધારાસુશીતં મહિષીપયશ્ ચ ધારોષ્ણમ્ એવં હિતમ્ એવ ગવ્યમ્

અન્યચ્ ચ ।
પિત્તઘ્નં માહિષં ક્ષીરં વાતઘ્નં ચાવિકં પયઃ ।
વાતપિત્તહરં ગવ્યં ત્રિદોષઘ્નમ્ અજાપયઃ

અથ પ્રાભાતિકાદિદુગ્ધગુણાઃ ।
પ્રાયઃ પ્રાભાતિકં ક્ષીરં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ।
રાત્રૌ સૌમ્યગુણત્વાચ્ ચ વ્યાયામાભાવતસ્ તથા

દિવાકરાભિતપ્તાનાં વ્યાયામાનિલસેવનાત્ ।
વાતપિત્તહરં ચૈવ ચાક્ષુષ્યં ચાપરાહ્ણિકમ્

અથ પૂર્વાહ્ણાદૌ ક્ષીરપાને ગુણવિશેષાઃ ।
વૃષ્યં બૃંહણમ્ અગ્નિવૃદ્ધિજનકં પૂર્વાહ્ણકાલે પયો
મધ્યાહ્ને બલદાયકં રતિકરં કૃચ્છ્રાશ્મરીછેદનમ્ ।
બાલે ત્વ્ અગ્નિકરં ક્ષયે બલકરં વૃદ્ધસ્ય રેતોવહં
રાત્રૌ ક્ષીરમ્ અનેકદોષશમનં સેવ્યં સદા પ્રાણિભિઃ

ભુક્તા યે કટુતીવ્રચણ્ડવિદલા યે ચામ્લતિક્તા રસાઃ
રૂક્ષક્ષારવિદાહશોષકપરા યે ચાતિતાપપ્રદાઃ
કાષાયાઃ કટુરૂક્ષદુર્જરતરાઃ સંસેવ્યમાના હસ[થા]ત્
તત્ સર્વં બલકૃત્ કરોતિ તરસા દુગ્ધં નિશાસેવિતમ્

અથ ક્ષીરવિક્રિયાકાલનિયમઃ ।
મુહૂર્તપઞ્ચકાદ્ ઊર્ધ્વં ક્ષીરં ભજતિ વિક્રિયામ્ ।
તદ્ એવ દ્વિગુણે કાલે વિષવદ્ ધન્તિ માનવમ્

અથ ધારોષ્ણસ્ય પયસઃ પુનર્ ગુણકીર્તનમ્ ।
ધારોષ્મં [ષ્ણં] પવનપ્રકોપશમનં દુગ્ધં ગવાં પુષ્ટિકૃત્
પાણ્ડું કામલકં નિહન્તિ તરસા ક્ષીણોર્જકૃચ્છ્રીકરમ્ ।
દાહં દેહગતં કરાઙ્ઘ્રનયનજ્વાલાં ચ પિક્તોન્નતિં
દુષ્ટાસ્રં કૃશતાં કૃશાનુજનિતાં કૃચ્છ્રાદિરોગાન્ જયેત્

અથ ક્વથિતાદિક્ષીરસ્ય પથ્યતાકાલવ્યવસ્થા ।
અક્વથિતં દશ ઘટિકાઃ ક્વથિતં દ્વિગુણાશ્ ચ તાઃ પયઃ પથ્યમ્
ઉષસિ ચ સરસાદ્યાં (?) (કોષ્ણં ચ સ્વરસાઢ્યં) યાવત્ તાવત્ પયઃ પ્રાશ્યમ્

અથ જ્વરે પયસઃ પથ્યાપથ્યત્વમ્ ।
જીર્ણજ્વરે કફક્ષીણે ક્ષીરં સ્યાદ્ અમૃતોપમમ્ ।
તદ્ એવ તરુણે પીતં વિષવદ્ ધન્તિ માનવમ્

તસ્માચ્ છૃતં વાપ્ય્ અશ્રુતં ક્ષીરં તાત્કાલિકં પિબેત્ ।
ચતુર્ભાગજલં દત્ત્વા યત્ તદાવર્તિતં પયઃ

તસ્માત્ તદ્ બલકૃચ્છ્રેષ્ઠં હિતં સવરુજાપહમ્ ।
અથ અસાત્મ્યક્ષીરાણાં ક્ષીરકલ્પનમ્ ।
(યેષાં ન સાત્મ્યં) એતચ્ ચ સાક્ષાત્ ક્ષીરેણ પીતં ચાધ્માનકારકમ્

તેષામ્ અર્ધજલં દત્વા નાગરં પિપ્પલીયુતમ્ ।
આવર્તયેત્ ક્ષીરશેષં તત્ પીત્વા સુખમ્ આવહેત્

અથ ગવ્યાદિદુગ્ધભેદેન પાનકાલાનિર્ણયઃ ।
પૂર્વાહ્ણે માહિષં સશર્કરં સ્વેચ્છયા વા?
યેષાં સામ્યં સદા ભવેત્ ।
(ઃગવ્યં પૂર્વાહ્ણકાલે સ્યાદ્ અપરાહ્ણે તુ માહિષમ્
ક્ષીરં સશર્કરં પથ્યં યથાસાત્મ્યં ચ સર્વદાઃ ઇતિ પાઠ્યમ્)
આદૌ મધ્યાહ્ને વા (તેનાદૌ તત્ તુ મધ્યે ચ) ગ્રામસ્યાન્તે કદાચન

સર્વં તન્ માનશેષં (સર્વભોજનશેષે) તુ પયઃ શસ્તં (પેયં) સદા નરૈઃ ।
અથ પુનઃ શૃતશીતાદિક્ષીરગુણવર્ણનમ્ ।
પિત્તઘ્નં શૃતશીતલં કફહરં પક્વં તદ્ ઉષ્ણં પુનઃ
શીતં યત્ તુ ન પાચિતં તદ્ અખિલં વિષ્ટમ્ભદોષાવહમ્
ધારોષ્ણં ત્વ્ અમૃતં પયઃ શ્રમહરં નિદ્રાકરં કાન્તિદં
તૃષ્યં બૃહણમ્ અગ્નિવર્ધનમ્ ઇતિ સ્વાદુ ત્રિદોષાપહમ્

અથ અન્નવિષૈઃ સહ દુગ્ધપ્રાશપ્રતિષેધઃ ॥
ક્ષીરં ભુઞ્જીત ગોધૂમાન્નેન નૈવ ચ નૈવ ચ ।
પિષ્ટાન્નેનાપિ નાશ્નીયાન્ ન દધ્ના લવણેન ચ

ન માષૈર્ ન ચ મુદ્રૈર્ વા ન ગુડેન ફલેન વા ।
ભૂમિકન્દૈર્ ન વા શાકૈર્ મત્સ્યમાંસાદિભિર્ ન વા

અથ પાયસસ્ય ગુણાઃ ।
પાયસં ભક્ષયેદ્ યુક્ત્યા તત્ પક્વં હિ સમં પિબેત્ ।
વૃષ્યં હૃદ્યં ચ પથ્યં ચ તત્ પિત્તાનલનાશનમ્

અથ સમાગ્ન્યાદેર્ અપિ ત્રિકાલપયઃપાનનિષેધઃ ॥
સ્નિગ્ધત્વાદ્ ગૌરવાજ્ જાડ્યાત્ ત્રિકાલં ન પિબેત્ પયઃ ।
સમાગ્નિર્ અપિ કિં ચાન્યો મન્દાગ્નિર્ વિષમો ઽથવા

તીક્ષ્ણાગ્નેસ્ તુ તદનુમાતિઃ ।
તીક્ષ્ણાગ્નિના તુ પાતવ્યં દ્વિકાલમ્ અપિ માહિષમ્ ।
તસ્ય ધાતૂન્ પચત્ય્ અગ્નિર્ યદા તેન ન સિઞ્ચતિ

અથ પુનઃ ક્ષીરપ્રશંસા ।
ક્ષિરં [રસં] હિતં શ્રેષ્ઠરસાયનં ચ ક્ષીરં વપુર્વર્ણબલાયુષે ચ ।
ક્ષીરં હિ ચાયુષ્યકરં નરાણાં ક્ષીરં બલાસ્થાપનમ્ ઉત્તમં ચ

ક્ષીરં હિ સન્દીપનપાચનીયં ક્ષીરં હિ ચોષ્ણં મલશોધનં ચ ।
ક્ષીરં હિ સંધાનકૃદુષ્ણશીતં ક્ષીરં કવોષ્ણં મલનાશાનં ચ

અથ મત્સ્યાદિભિઃ સહ ક્ષીરસેવાપ્રતિષેધઃ ।
મત્સ્યમાંસગુડમુદ્ગમૂલકૈઃ કુષ્ઠમ્ આવહતિ સેવિતં પયઃ ।
શાકજામ્બવસુરાદિસેવિતં મારયત્ય્ અબુધમ્ આશુ સર્પવત્ {ચ્f. રાજનિઘણ્ટુ 15.30}

અથ રસવિશેષૈઃ પયઃપાનવિધિઃ ॥
ક્ષીરેણ સહ ભોજ્યાનિ ન વિરુદ્ધાનિ તદ્યથા ।
આમ્રેષ્ટા [અમ્લેષ્વ્ આ]મલકં પથ્યં શર્કરા મધુરેષુ ચ

પટોલઃ શાક [તિક્ત] વર્ગેષુ કટુકે ચાર્દ્રકં ભજેત્ [પચેઃ] ॥
કષાયેષુ યવશ્ ચૈવ લવણેષુ ચ સૈન્ધવમ્

ઇત્ય્ આયુર્વેદમહોદધૌ સુષેણકૃતે ક્ષીરવર્ગઃ ॥
અથ ગોદધિગુણાઃ ॥
તત્રાપિ ચાતિશીતં ચ દીપનં બલવર્ધનમ્ ।
વાતઘ્નં મધુરં રૂક્ષં દધિ ગવ્યં મનોહરમ્

સ્નિગ્ધં વિપાકે મધુરં દીપનં બલવર્ધનમ્ ।
વાતાપહં પવિત્રં ચ દધિ ગવ્યં રુચિપ્રદમ્

અરોચકે પીનસમૂત્રકૃચ્છ્રે શીતજ્વરે તદ્વિષમજ્વરે ચ ।
દુર્નામરોગગ્રહણીગદે ચ ગવ્યં પ્રશસ્તં દધિ સર્વદૈવ

અથ ઋતુભેદેન દધ્ય્ ઉપયોગે ગુણાગુણાઃ ।
શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ નિન્દિતં દધિ દોષકૃત્ ।
હેમન્તે શિશિરે તચ્ ચ વર્ષાકાલે ફલપ્રદમ્

અથ માહીષદધિગુણાઃ ।
વિપાકે મધુરં વૃષ્યં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્ ।
બલાસવર્ધનં ચૈવ વિશેષાન્ માહિષં દધિ

સ્નિગ્ધં મધુરશીતં ચ બલવર્ણકરં પરમ્ ।
વૃષ્યં મેદઃકરં સ્વાદુ શ્રમઘ્નં વાતનાશાનમ્

શ્લેષ્મામવર્ધનં ચૈવ સરપુષ્ટિકરં તથા ।
પવિત્રમ્ ઉષ્ણશમનં માહિષં કાન્તિવર્ધનમ્

માહિષં દધિ બલાસકારકં વાહ્નિમાન્દ્યકરમ્ આશુ ગુરુત્વાત્ ।
તત્ પ્રયોજ્ય કટુકૈર્ અવચૂર્ણે માહિષં ચ લઘુતામ્ ઉપયાતિ

॥ માહિષં દધિ ॥
અથ અજાદધિગુણાઃ ।
દધ્યમ્લં (ધ્યાજં) કફવાતનાશનકરં વાતઘ્નમ્ ઉષ્ણં તથા
દુર્નામશ્વસને ચ કાસસહિતે ચાગ્નેશ્ ચ સંદીપનમ્ ।
વૃષ્યં બૃંહણમ્ અગ્નિકાન્તિબલદં સર્વામયધ્વંસનં
આસાંશેષ્વ (ર્શઃસ્વ્ અ)તિસારકે વિગદિતં પથ્યં સદા પ્રાણિનામ્

કાસશ્વાસહરં રુચ્યં શોફાતીસારનાશનમ્ ।
આગ્નેયં સર્વદોષઘ્નં વિશેષાચ્ છાગલં દધિ

અથ આવિકસ્ય દધ્નો ગુણાઃ ।
આવિકં સ્નિગ્ધમધુરં ગુરુ પિત્તકફપ્રદમ્ ।
પથ્યં કેવલવાતેષુ શોફે ચાનિલશોણિતે

અથ અશ્વાદધિગુણાઃ ।
વાજિજં સમધુરં વલવર્ણં સ્વેદદાહમ્ ઉપયાતિ વિનાશમ્ (ગુરુત્વમ્) ।
દીપનીયમ્ અતિદોષલં સદા ચાક્ષુષં ચ મરુતઃ પ્રવિકોપિ

અથ ઔષ્ટ્રદધિગુણાઃ ।
વાતાર્શકુષ્ઠક્રિમિનાશનં સ્યાત્* ઔષ્ટ્રં વિપાકે કટુકં સતિક્તમ્ ।
સક્ષારમ્ અમ્લં કટુ કુષ્ઠકોપિ (કૃમિકોષ્ઠનાશનં) બલ્યં ચ સંતર્પણમ્ આશુ કારિ

અથ હસ્તિનીદધિગુણાઃ ।
ગુરુ ચોષ્ણં કષાયં ચ કફમૂત્રાપહં ચ તત્ ।
અથ સ્ત્રીદધિગુણાઃ ।
સ્નિગ્ધં વિપાકે મધુરં બલ્યં સંતર્પણં ગુરુ

ચાક્ષુષ્યં સર્વદોષઘ્નં દધિકાત્ર (નાર્યા) ગુણોત્તમમ્

લઘુણા [પા]કે બલાસઘ્નં વીર્યોષ્ણં પિત્તનાશનમ્ ।
કષાયાનુગુણં નાર્યા દધિ વર્ચોવિવર્ધનમ્

કુર્યાદ્ ગુત્તયાભિલાષં ચ દધિ મસ્કપરિસૃતમ્ ।
સતુક્ષીરેણ વઞ્જાતં ગુરુવદ્ દધિ તત્ સ્મૃતમ્ ।

(દધ્નસ્ તુ યદ્ અધસ્ તોયં તન્ મસ્તુનિ પરિશૃતં ।
શૃતાત્ ક્ષીરાચ્ ચ યઞ્જાતં ગુણવદ્ દધિ તત્ સ્મૃતમ્ ।)
વાતપિત્તહરં રુચ્યં ધાત્વગ્નિબલવર્ધનમ્ ।
અથ દધિખણ્ડગુણાઃ ।
દઘ્નઃ ખણ્ડો ગુરુર્ વૃષ્યો વિજ્ઞેયો બલવર્ધનઃ ।
વસ્ત્રવિવન (નિષ્પીડિત)શ્ ચાપિ કફપિત્તવિનાશનઃ

અથ અસારદધિગુણાઃ ।
દધિ ત્વ્ અસારં રૂક્ષં ચ ગ્રાહિ વિડ્ભેદિ (વિષ્ટમ્ભિ) વાતલમ્ ।
દીપનીયં લઘુતરં સકષાયં રુચિપ્રદમ્

અથ મસ્તુગુણાઃ ।
તૃષ્ણાક્લમહરં મસ્તુ [શીતં સ્રોતો] વિશોધનમ્ ॥
અમ્લં કષાયં મધુરં અવૃષ્યં કફવાતનુત્

અથ દધિસામાન્યગુણાઃ ।
અમ્લં સ્યાદ્ રસપાકતો ગુરુતરં વાતાપહં શીતલં
ગ્રાહ્યુષ્ણં ગ્રહણીગદે નિગદિતં વિણ્મૂત્રકૃચ્છ્રાપહમ્ ।
બલ્યં શોફકફાગ્નિમાન્દ્યજનનં રક્તપ્રદં ભુક્તદં
[કાસા] રૂક્ષારોચકપીનસે વિષમકે શીતજ્વરે તન્મય [ત]મ્

ગ્રહણ્યાં પીનસે મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ વિષમજ્વરે ।
અરોચકે ચ મન્દાગ્નૌ શસ્યતે દધિ સર્વદા

લવણમરિચસર્પિઃશર્કરામુદ્ગધાત્રીકુસુમરસવિહીનં [નૈ] ચૈવમ્ અદ્યાત્ તુ નિત્યમ્ ।
ન ચ શરદિ વસન્તે નોષ્ણકાલે ન રાત્રૌ ન દધિ કફવિકારે [પિત્ત] પીતરોગે ન દદ્યાત્

એલાસૈન્ધવશર્કરં સમરિચં ધાત્રીગુડં સર્પિષા
પથ્યં સ્યાદ્ વરમુદ્ગસૂપસહિતં સંસેવનીય દધિ ।
નૈવોષ્ણં બહુ પિચ્છલં ન ચ શરદ્ગ્રીષ્મે વસન્તે હિતં
પિત્તાસૃક્જ્વરકુષ્ઠદં ભ્રમકરં (બી) વાસર્પદં ચાન્યથા

દધિ ત્રિકટુકમિશ્રં રાજિકાચૂર્ણમિશ્રં
કફહરમ્ અનિલઘ્નં ચાગ્નિસંધુક્ષણં ચ
તુહિનશિશિરકાલે સેવનીયં ચ પથ્યં
ભવતિ સુદૃઢકાયો રૂપવાન્ સત્વવાંશ્ ચ

(રચયતિ તનુદાર્થ્યં કાન્તિમત્ત્વં ચ નૃણામ્)
સગુડદધિ સુખોષ્ણં ધૌતવસ્ત્રેણ સમ્યક્
યુવતિકરવિલાસૈર્ ગાલિતં ધૂપિતં ચ ।
શિશિરકિરણવિશ્વાજાજિચૂર્ણેન મિશ્રં
કફહરમ્ અનિલઘ્નં ચાગ્નિસંધુક્ષણં ચ ॥
(તુહિનશિશિરકાલે સેવનીયં ચ પથ્યં ।
ભવતિ સુદૃઢકાયો રૂપવાન્ સત્વવાંશ્ ચ) ॥
અધિકતરવિલાસૈઃ સેવિતં મર્દિતં ચ

દધિ તરુણમ્ અપથ્યં પથ્યસંપુષ્ટિહેતોઃ
બલકરમ્ અતિવૃષ્યં મેદકૃદીપનં ચ ।
કફહરમ્ અનિલે સ્યાન્ નાતિપિત્તપ્રકોપં
તદ્ અનિશમ્ ઇહ સેવ્યં માધુરં ચામ્લભાવાત્

મધુરં ભક્ષયેચ્ ચૈતદ્ અત્યમ્લં વર્જયેત્ સદા ।
મધુરં દધિ રોગઘ્નં અત્યમ્લં રોગકારકમ્