Āyurvedamahodadhau annapānavidhi · Chapter 1
// āyurvedamahodadhiḥ //
annapānavidhiḥ
... ṇī mūtramalādikānāṃ jātā janitrīva harītakī nṛṇām
grīṣme tulyaguḍāṃ sasaindhavayutāṃ meghāc ca varṣāgame
tulyāṃ śarkarayā śaradyamalayā (śuṇṭhyā) yuñjayāt tuṣārāgame /
pippalyā śiśire vasantasamaye kṣaudreṇa saṃyojitā
rājan bhakṣa (bhuṅkṣva) harītakīm iva rujo naśyantu te śatravaḥ
avyāyāmaratā vasantasamaye grīṣme vyavāyapriyāḥ
saktāḥ prāvṛṣi palvalāmbhasi nave kūpodake dveṣiṇaḥ /
kaṭvamloṣṇaratāḥ śaraddadhibhujo hemantanidrālasāḥ
śītāmbhaḥparigāhinas tu śiśire naśyantu te śatravaḥ
atha pānīyavargaḥ
svādu pākarasaṃ śītaṃ tridoṣaśamanaṃ tathā /
pavitram atipathyaṃ ca gaṅgāvāri manoharam
proktaṃ svādu svaccham atyantarucyaṃ pathyaṃ pākyaṃ pācanaṃ pāpahāri /
tṛṣṇāmohadhvaṃsanaṃ cātimedhyaṃ prajñāṃ dhatte vāri bhāgīrathīyam
itigāṅgaṃ /
tasmāt kiṃcid gurutaraṃ svādu pittāpahaṃ param /
vātalaṃ vahnijananaṃ rūkṣaṃ ca yamunājalam
iti yāmunam /
atisvacchaṃ praśastaṃ ca śītalaṃ laghu lekhanam /
pittaśleṣmapraśamanaṃ nārmadaṃ sarvarogajit
iti nārmadaṃ
kaṇḍūkuṣṭhapraśamanaṃ vahnisaṃdīpanaṃ param /
pācanaṃ vātapittaghnaṃ vāri godāvarībhavam
pittārtiraktārtisamīrahāri kuṣṭhādiduṣṭāmayadoṣahāri /
pathyaṃ paraṃ dīpanapāpahāri godāvarīvāri tṛṣānivāri
iti godāvaryāḥ /
rūkṣaṃ ca śītalaṃ vāri vātaraktaprakopanam /
kiñcil laghutaraṃ svādu kṛṣṇaveṇyās samudbhavam
iti kṛṣṇaveṇyāḥ /
kāverīsalilaṃ pathyamāmaghnaṃ balavarṇakṛt /
āgneyam atiśītaṃ ca dadrukuṣṭhaviṣāpaham
iti kāveryāḥ /
tridoṣaśamanaṃ pathyaṃ svādu hṛdyaṃ ca jīvanam /
bhramaghnaṃ ca pipāsāghnaṃ divyaṃ vāri manoharam
iti akālajaladaṃ /
madhyamāntaradigjātāḥ laghvyo doṣatrayāpahāḥ /
dakśiṇeyā mahānadyaḥ pittaśleṣmavināśanāḥ //
pathyāś cottaradigjātā laghvyo doṣatrayāpahāḥ /
pūrvadeśodbhavā nadyaḥ sadyo vātakaphāpahāḥ /
paścimāḥ pittalotsargāḥ kaphavātavināśanāḥ
iti saṃkṣepataḥ proktā nadyaḥ sūkṣmāś ca saṃprati /
sāmudram udakaṃ visraṃ sakṣāraṃ sarvadoṣakṛt
acakṣuṣyaṃ madatplīhagulmodāvartanāśanam /
atha aṣṭavidhajalalakṣaṇam /
divyādīnāṃ pravakṣyāmi guṇadoṣān vicārataḥ
divyāntarikṣaṃ nādeyaṃ kaupaṃ caudeyasārasam /
tāḍāgam audbhidaṃ śailaṃ jalam aṣṭavidhaṃ smṛtam
śaratpayodanirmuktamahāvaiḍūryasaṃnibham /
sarvadoṣāpahaṃ svādu divyam ity ucyate jalam
prāvṛṭjaladanirmuktam avyaktasvādulakṣaṇam /
vāri sphāṭikasaṃkāśamāntarikṣam iti smṛtam
nadyāḥ śailaprasūtāyāḥ gomedakamaṇiprabham /
praśastabhūmibhāgasthaṃ jalaṃ nādeyam ucyate
bhūmyutkhātasamudbhūtaṃ mahāśailasamudbhavam /
vimalaṃ madhuraṃ svādu kaupaṃ jalam udāhṛtam
svayaṃ dīrṇaśilākhanne (cchanne) nīlotpaladalaprabham /
latāvitānasaṃchannaṃ caudeyam iti saṃjñitam
ānūpadeśajaṃ vāri sārasaṃ guru picchalam /
madhuraṃ śleṣmajananaṃ smṛtaṃ vātādikopanam
nadyāḥ śailavarād vāpi bhūtam ekāṃtasaṃsthitam /
latāvitānasaṃchannaṃ tāḍāgam iti saṃjñitam
praśastabhūmibhāgasthaṃ naikasaṃvatsaroṣitam /
kaṣāyamadhuraṃ svādu audbhidaṃ salilaṃ smṛtam
śailasānusamudbhūtaṃ spṛṣṭaṃ vātahimātapaiḥ /
laghu śītāmalaṃ svādu smṛtaṃ prasravaṇaṃ jalam
etāhi (ni) mahiṣāśvoṣṭragomṛgājagajādibhiḥ /
adūṣitāni pātreṣu mṛṇmayeṣu vinikṣipet
sarvam ākāśajaṃ vāri svāduto hy anumīyate /
pārthivaṃ hi rasāmijñair bhūmibhāgena lakṣyate
raktakāpotapītābhaṃ pāṇḍu śvetāsiteṣu ca /
kaṭvamlatiktakaṃ kṣāraṃ kaṣāyamadhurādibhiḥ
atha nādeyādīnāṃ guṇāḥ
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghulekhanam /
tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca
vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam /
cauṇḍayam agnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛt tathā
kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam /
sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ vātajit tathā
madhuraṃ pittaśamanam avidāhy audbhidaṃ smṛtam /
kedāraṃ madhuraṃ pāke gurudoṣavipākalam (proktaṃ vipāke guru doṣalam)
tadvat pālvalam uddiṣṭaṃ viśeṣād doṣalaṃ ca tat /
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ niravadyaṃ ca jāṅgalam
kaupaṃ jalaṃ ca tṛṣṇāghnaṃ śramaghnaṃ prītivardhanam /
(ānūpaṃ śleṣmalaṃ proktaṃ medodoṣavivardhanam /)
dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu
iti jāṃgalānūpasādhāraṇodakaṃ /
atha ṛtumedena jalapānavidhiḥ
kaupaṃ prasravaṇaṃ vasantasamaye grīṣme tad evocitaṃ
kāle vā nabhavṛṣṭideśyam athavā kaupaṃ ghanānāṃ punaḥ /
nīhāre sarasītaḍāgaviṣayaṃ sarvaṃ śaratsaṃgame
sevyaṃ sūryasitāṃśuraśmipavanavyādhūtadoṣa 'payaḥ
avyaktarasagandhaṃ yat śastaṃ vātātapāpaham /
pavitram ambu tat pathyaṃ anyatra (kva) kathitaṃ pibet
gharmasūryendusaṃsiktamahorātrāt saraṃ yajet?
atha uṣṇāmbuguṇāḥ
tac cāvyaktarasaṃ himaṃ laghutaraṃ gharmāṃbu mūrchāpahaṃ
ṛṣlo (?) ṣmātapa (tṛṭśleṣmāmaya) mohahaṃ śramaharaṃ tandrātinidrāpahaṃ
hṛdyaṃ svādu vicitradaṃ smṛtikaraṃ dāhaughavicchedi? (danaṃ)
itthaṃ deham alāyuṣor dhṛtikaraṃ saṃjīvanaṃ jīvanam
atha ninditajalalakṣaṇaṃ
viṇmūtratṛṇanīlikāviṣayutaṃ taptaṃ dhanaṃ phenilaṃ
dantagrāhyam anārtavaṃ salavaṇaṃ śaivālakaiḥ saṃbhṛtam /
lūtājantuvimiśritaṃ gurutaraṃ parṇaughapaṅkāvilaṃ
candrārkāṃśusugopitaṃ ca na piben nīraṃ sadā doṣalam {cf. Rājanighaṇṭu 14.56}
atha sevyajalalakṣaṇaṃ
prasannaṃ svādu hṛdyaṃ ca pathyaṃ saṃtarpaṇaṃ laghu /
ekapradeśajaṃ sevyaṃ sadā paryāpitaṃ jalam
atha niśānte jalapānaguṇāḥ
kāsaśvāsātisārajvarakiṭibhakaṭīkoṣṭhapṛṣṭhagrahādīn
mūtragrāhodarārśaḥśvayathukṛmivamīn karṇanāsākṣirogān /
ye cānye vātapittakṣayakaphajakṛtā vyādhayaḥ santi jantoḥ
tāṃs tān abhyāsayogād apaharati payaḥpānam ante niśāyāḥ
aṃbhasaś culakān aṣṭau pibed anudinaṃ naraḥ /
navanāgabalo bhūtvā jīved varṣaśataṃ sudhīḥ
atha ghrāṇapītodakaguṇāḥ
vigataghananiśīthe prātar utthāya nityaṃ
pibati khalu naro yo ghrāṇarandhreṇa vāri /
sa bhavati matipūrṇaś cakṣuṣā tārkṣyayukto (tulyo)
valipalitavihīnas sarvarogair vimuktaḥ
atha netrarakṣāyai jalopayogavidhiḥ
śītāmbupūritamukhaḥ prativāsaraṃ yaḥ kālatraye 'pi nayanadvitayaṃ jalena /
āsiñcati dhruvam asau na kadācid akṣirogavyathāvidhuratāṃ bhajate manuṣyaḥ
nādeyaṃ navamṛdghaṭapraṇihitaṃ santaptam arkāṃśubhiḥ
rātrau saṃpratijuṣṭam indukiraṇair mandānilāndolitam {cf. Rājanighaṇṭu 14.54ab} /
śītaṃ bhinnamaṇiprabhaṃ laghutayā nāstīti śaṅkāvahaṃ
pāṭalyutpalaketakīsurabhitaṃ saṃsevayed vāri tat
re re rudrajaṭāṭavīparisakhyālolabhasmāvilaṃ
pronmañjatsurasundarīkucataṭasphāracchalacchīkaram /
dhārādhautakarālitāṃbaratanuṃ (?) niḥśeṣapāpāpahaṃ
gāṅgaṃ tuṅgataraṅgabhaṅgagahanaṃ pānīyam ānīyatām
?
atha śṛtoṣṇajalaguṇāḥ
pathyaṃ dīpanapācanaṃ laghutaraṃ saśvāsakāsāpahaṃ
hikkādhmānanavajvarāmaśamanaṃ śleṣmāpahaṃ vātajit /
saṃśuddhodaravastiśuddhikaraṇaṃ hṛtpārśvaśūlāpahaṃ
gulmārocakapīnase nigaditaṃ kaṇṭhyaṃ śṛtoṣṇaṃ jalam
pittottare pittaroge pittāsṛkkaphapittayoḥ /
mūrchārchardijvare dāhe (tṛṣṇā) ṛṣmātīsārapīḍite
dhātukṣīṇe viṣārte ca sannipāte viśeṣataḥ /
śastaṃ śoṣe 'kṣiroge ca śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ sadā
(3 ?)
atha pānakālabhedena vāriṇo guṇāḥ
chatrāmṛtaṃ viṣaṃ vajraṃ catvāro vāriṇo guṇāḥ /
bhuktvā tadaiva pratyūṣe abhukte bhojanaiḥ saha
ajīrṇaṃ jīrayaty āśu pītam uṣṇodakaṃ niśi /
varṣāsu na jalaṃ grāhyaṃ nādeyaṃ bahudoṣakṛt
atha śṛtodakasya guṇāḥ
kaphe pādāvaśeṣaṃ tu pānīyaṃ laghu dīpanam /
divāśṛtaṃ tu yat toyaṃ rātrau tad gurutāṃ vrajet //
śṛtaṃ śītaṃ tridoṣaghnam uṣitaṃ tac ca doṣakṛt /
tat pādaśeṣaṃ doṣaghnaṃ ardhahīnaṃ tu vātajit
rātrau śṛtaṃ tu divase gurutvam api gacchati /
atha pārśvaśūlādau śītāmbupānaniṣedhaḥ
pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe
ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare /
hikkāyāṃ snehapitte ca śītāmbu parivarjayet
atha gulmādau alpajalapānavidhiḥ
gulmārśognahaṇīkṣaye ca jaṭhare mandānalādhmātake
śophe pāṇḍugalagrahe ca jagade (vraṇagade) mohe (mehe) ca netrāmaye /
vātārucyatisārake kaphayute kuṣṭhapratiśyāyake
uṣṇaṃ vāri suśītalaṃ śṛtahimaṃ svalpaṃ prapeyaṃ jalam
nirāmotijarā (bhojanā) darvāk pibed vāri suśītalam /
ajīrṇe tu pibed vāri śītalaṃ svecchayā punaḥ //
atha nirvāpitodakaguṇāḥ
taptāyaḥpiṇḍasaṃyuktaṃ loṣṭanirvāpitaṃ jalam /
sarvadoṣaharaṃ pathyaṃ sadā vairujyakārakam //
atha vāriṇaḥ praśaṃsā /
kvacid uṣṇaṃ kvacic chītaṃ kvacit kvathitaśītalam /
kvacid bheṣajasaṃyuktaṃ kvacid vāri nivāryate {cf. Rājanighaṇṭu 14.80} //
tṛṣito moham āyāti mohāt prāṇān vimuñcati /
tasmāt svalpaṃ ca dātavyaṃ na kvacid vāri vāryate
pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvam eva hi tan mayam /
ato 'tyantavidhāne 'pi na kvacid vāri vāryate
mūrchāpittoṣṇadāheṣu vidhare (pittarakte) madātyaye /
bhramaklamaparīteṣu tamake vāri śītalam //
pibed ghaṭasahasrāṇi yāvannāstamito raviḥ /
astaṃ gate divānāthe bindur eko ghaṭāyate
ajīrṇe cauṣadhaṃ vāri jīrṇe vāri balapradam /
bhojane cāmṛtaṃ vāri rātrau vāri viṣopamam
atyambupānān na vipacyate 'nnaṃ nirambupānāc ca sa eva doṣaḥ /
tasmān naro vahnivivardhanāya muhurmuhur vāri pibed abhūri
kṣudhāsaṃśuṣkahṛtkaṇṭhaḥ prathamaṃ kabalān bahūn /
na bhukte prapibed ambu śītalaṃ mātrayā yutam
tena hṛtkaṇṭhaśuddhiḥ syāt sukhenānnaṃ pataty adhaḥ /
snigdhayuktaṃ ca yad bhaktaṃ tatas saṃtarpaṇaṃ bhavet
ādau dravaṃ samaśnīyāt tatrāmbu na pibed bahu /
madhye tu kathinaṃ bhuṅkte yatheṣṭaṃ śasyate jalam
prāk dravaṃ puruṣo 'śnīyāt madhye tu kathināśanaḥ /
ante punar dravāśī tu vastyārogye (?) na muṃcati
tathaiva bhojanasyānte pītam ambu balapradam /
dravyaṃ prayāti bhuktānte kin tu tanmātrayā pibet
ādau jalaṃ vahnivināśakāri paścāt tadante kaphabṛṃhaṇaṃ ca /
madhye tu pītaṃ samatāsukhaṃ ca tasyābhiyogo 'bhimatas sakṛc ca
amṛtaṃ viṣam iti salilaṃ cedaṃ niṣṭhā (vidyā) d atividitatatvārthaḥ /
yuttayā sevitam amṛtaṃ viṣam etad ayuktitaḥ pītam
pūrayed bhāgayugalaṃ kukṣeś cānnena susthitaḥ /
jalenaikaṃ caturthe ca vāyusaṃcāraṇāya vai
grāse grāse tu pātavyaṃ śītalaṃ vāri sarvadā /
bahuvāriyutaṃ cānnam agniṃ pacati satvaram
tasmād ādāv atisvalpaṃ madhye ca tṛptidāyakam /
mātrayā ca pibed ante na rogair bādhyate naraḥ
vāsitaṃ nūtanaiḥ puṣpaiḥ pāṭalīcampakādibhiḥ //
pathyaṃ sugandhi hṛdyaṃ ca śītalāmbu sadā pibet
sugamaṃ yat sarovālaśakalair adhivāsitam /
karpūreṇa ca yat toyaṃ tat peyaṃ sarvadā nṛṇām
grīṣme śaradi pātavyaṃ svecchayā salilaṃ naraiḥ /
anyadā kalpamaidhete (svalpam evaitad) vātaśleṣmabhayāt pibet
anye (anne) nāpi vinā jantuḥ prāṇān saṃdhārayec ciram /
toyābhāve pipāsārtaḥ kṣaṇāt prāṇair vimucyate
ādimadhyāvasāne ca bhojane payasā yute /
kṛśaṃ sādhyaṃ (kārśyaṃ sābhyaṃ) tathā sthaulyaṃ bhavanti kramaśo guṇāḥ
pānīyaṃ pānīyaṃ śaradi vasante ca pānīyam /
nādeyaṃ nādeyaṃ śaradi vasante ca nādeyam
Original text: Āyurvedamahodadhau annapānavidhi · Edition: S. Venkatasubrahmanya Sastri: Sushena's Ayurveda Mahodadhi-annapanavidhi, Madras 1950 (Madras Government Oriental Series, 60). · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0