Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āyurvedamahodadhau annapānavidhi · Chapter 1

1.5

// āyurvedamahodadhiḥ //
annapānavidhiḥ
... ṇī mūtramalādikānāṃ jātā janitrīva harītakī nṛṇām

1.6

grīṣme tulyaguḍāṃ sasaindhavayutāṃ meghāc ca varṣāgame
tulyāṃ śarkarayā śaradyamalayā (śuṇṭhyā) yuñjayāt tuṣārāgame /
pippalyā śiśire vasantasamaye kṣaudreṇa saṃyojitā
rājan bhakṣa (bhuṅkṣva) harītakīm iva rujo naśyantu te śatravaḥ

1.7

avyāyāmaratā vasantasamaye grīṣme vyavāyapriyāḥ
saktāḥ prāvṛṣi palvalāmbhasi nave kūpodake dveṣiṇaḥ /
kaṭvamloṣṇaratāḥ śaraddadhibhujo hemantanidrālasāḥ
śītāmbhaḥparigāhinas tu śiśire naśyantu te śatravaḥ

1.8

atha pānīyavargaḥ
svādu pākarasaṃ śītaṃ tridoṣaśamanaṃ tathā /
pavitram atipathyaṃ ca gaṅgāvāri manoharam

1.9

proktaṃ svādu svaccham atyantarucyaṃ pathyaṃ pākyaṃ pācanaṃ pāpahāri /
tṛṣṇāmohadhvaṃsanaṃ cātimedhyaṃ prajñāṃ dhatte vāri bhāgīrathīyam

1.10

itigāṅgaṃ /
tasmāt kiṃcid gurutaraṃ svādu pittāpahaṃ param /
vātalaṃ vahnijananaṃ rūkṣaṃ ca yamunājalam

1.11

iti yāmunam /
atisvacchaṃ praśastaṃ ca śītalaṃ laghu lekhanam /
pittaśleṣmapraśamanaṃ nārmadaṃ sarvarogajit

1.12

iti nārmadaṃ
kaṇḍūkuṣṭhapraśamanaṃ vahnisaṃdīpanaṃ param /
pācanaṃ vātapittaghnaṃ vāri godāvarībhavam

1.13

pittārtiraktārtisamīrahāri kuṣṭhādiduṣṭāmayadoṣahāri /
pathyaṃ paraṃ dīpanapāpahāri godāvarīvāri tṛṣānivāri

1.14

iti godāvaryāḥ /
rūkṣaṃ ca śītalaṃ vāri vātaraktaprakopanam /
kiñcil laghutaraṃ svādu kṛṣṇaveṇyās samudbhavam

1.15

iti kṛṣṇaveṇyāḥ /
kāverīsalilaṃ pathyamāmaghnaṃ balavarṇakṛt /
āgneyam atiśītaṃ ca dadrukuṣṭhaviṣāpaham

1.16

iti kāveryāḥ /
tridoṣaśamanaṃ pathyaṃ svādu hṛdyaṃ ca jīvanam /
bhramaghnaṃ ca pipāsāghnaṃ divyaṃ vāri manoharam

1.17

iti akālajaladaṃ /
madhyamāntaradigjātāḥ laghvyo doṣatrayāpahāḥ /
dakśiṇeyā mahānadyaḥ pittaśleṣmavināśanāḥ //
pathyāś cottaradigjātā laghvyo doṣatrayāpahāḥ /
pūrvadeśodbhavā nadyaḥ sadyo vātakaphāpahāḥ /
paścimāḥ pittalotsargāḥ kaphavātavināśanāḥ

1.18

iti saṃkṣepataḥ proktā nadyaḥ sūkṣmāś ca saṃprati /
sāmudram udakaṃ visraṃ sakṣāraṃ sarvadoṣakṛt

1.19

acakṣuṣyaṃ madatplīhagulmodāvartanāśanam /
atha aṣṭavidhajalalakṣaṇam /
divyādīnāṃ pravakṣyāmi guṇadoṣān vicārataḥ

1.20

divyāntarikṣaṃ nādeyaṃ kaupaṃ caudeyasārasam /
tāḍāgam audbhidaṃ śailaṃ jalam aṣṭavidhaṃ smṛtam

1.21

śaratpayodanirmuktamahāvaiḍūryasaṃnibham /
sarvadoṣāpahaṃ svādu divyam ity ucyate jalam

1.22

prāvṛṭjaladanirmuktam avyaktasvādulakṣaṇam /
vāri sphāṭikasaṃkāśamāntarikṣam iti smṛtam

1.23

nadyāḥ śailaprasūtāyāḥ gomedakamaṇiprabham /
praśastabhūmibhāgasthaṃ jalaṃ nādeyam ucyate

1.24

bhūmyutkhātasamudbhūtaṃ mahāśailasamudbhavam /
vimalaṃ madhuraṃ svādu kaupaṃ jalam udāhṛtam

1.25

svayaṃ dīrṇaśilākhanne (cchanne) nīlotpaladalaprabham /
latāvitānasaṃchannaṃ caudeyam iti saṃjñitam

1.26

ānūpadeśajaṃ vāri sārasaṃ guru picchalam /
madhuraṃ śleṣmajananaṃ smṛtaṃ vātādikopanam

1.27

nadyāḥ śailavarād vāpi bhūtam ekāṃtasaṃsthitam /
latāvitānasaṃchannaṃ tāḍāgam iti saṃjñitam

1.28

praśastabhūmibhāgasthaṃ naikasaṃvatsaroṣitam /
kaṣāyamadhuraṃ svādu audbhidaṃ salilaṃ smṛtam

1.29

śailasānusamudbhūtaṃ spṛṣṭaṃ vātahimātapaiḥ /
laghu śītāmalaṃ svādu smṛtaṃ prasravaṇaṃ jalam

1.30

etāhi (ni) mahiṣāśvoṣṭragomṛgājagajādibhiḥ /
adūṣitāni pātreṣu mṛṇmayeṣu vinikṣipet

1.31

sarvam ākāśajaṃ vāri svāduto hy anumīyate /
pārthivaṃ hi rasāmijñair bhūmibhāgena lakṣyate

1.32

raktakāpotapītābhaṃ pāṇḍu śvetāsiteṣu ca /
kaṭvamlatiktakaṃ kṣāraṃ kaṣāyamadhurādibhiḥ

1.33

atha nādeyādīnāṃ guṇāḥ
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghulekhanam /
tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca

1.34

vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam /
cauṇḍayam agnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛt tathā

1.35

kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam /
sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ vātajit tathā

1.36

madhuraṃ pittaśamanam avidāhy audbhidaṃ smṛtam /
kedāraṃ madhuraṃ pāke gurudoṣavipākalam (proktaṃ vipāke guru doṣalam)

1.37

tadvat pālvalam uddiṣṭaṃ viśeṣād doṣalaṃ ca tat /
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ niravadyaṃ ca jāṅgalam

1.38

kaupaṃ jalaṃ ca tṛṣṇāghnaṃ śramaghnaṃ prītivardhanam /
(ānūpaṃ śleṣmalaṃ proktaṃ medodoṣavivardhanam /)
dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu

1.39

iti jāṃgalānūpasādhāraṇodakaṃ /
atha ṛtumedena jalapānavidhiḥ
kaupaṃ prasravaṇaṃ vasantasamaye grīṣme tad evocitaṃ
kāle vā nabhavṛṣṭideśyam athavā kaupaṃ ghanānāṃ punaḥ /
nīhāre sarasītaḍāgaviṣayaṃ sarvaṃ śaratsaṃgame
sevyaṃ sūryasitāṃśuraśmipavanavyādhūtadoṣa 'payaḥ

1.40

avyaktarasagandhaṃ yat śastaṃ vātātapāpaham /
pavitram ambu tat pathyaṃ anyatra (kva) kathitaṃ pibet

1.41

gharmasūryendusaṃsiktamahorātrāt saraṃ yajet?
atha uṣṇāmbuguṇāḥ
tac cāvyaktarasaṃ himaṃ laghutaraṃ gharmāṃbu mūrchāpahaṃ
ṛṣlo (?) ṣmātapa (tṛṭśleṣmāmaya) mohahaṃ śramaharaṃ tandrātinidrāpahaṃ
hṛdyaṃ svādu vicitradaṃ smṛtikaraṃ dāhaughavicchedi? (danaṃ)
itthaṃ deham alāyuṣor dhṛtikaraṃ saṃjīvanaṃ jīvanam

1.45

atha ninditajalalakṣaṇaṃ
viṇmūtratṛṇanīlikāviṣayutaṃ taptaṃ dhanaṃ phenilaṃ
dantagrāhyam anārtavaṃ salavaṇaṃ śaivālakaiḥ saṃbhṛtam /
lūtājantuvimiśritaṃ gurutaraṃ parṇaughapaṅkāvilaṃ
candrārkāṃśusugopitaṃ ca na piben nīraṃ sadā doṣalam {cf. Rājanighaṇṭu 14.56}

1.43

atha sevyajalalakṣaṇaṃ
prasannaṃ svādu hṛdyaṃ ca pathyaṃ saṃtarpaṇaṃ laghu /
ekapradeśajaṃ sevyaṃ sadā paryāpitaṃ jalam

1.44

atha niśānte jalapānaguṇāḥ
kāsaśvāsātisārajvarakiṭibhakaṭīkoṣṭhapṛṣṭhagrahādīn
mūtragrāhodarārśaḥśvayathukṛmivamīn karṇanāsākṣirogān /
ye cānye vātapittakṣayakaphajakṛtā vyādhayaḥ santi jantoḥ
tāṃs tān abhyāsayogād apaharati payaḥpānam ante niśāyāḥ

1.45

aṃbhasaś culakān aṣṭau pibed anudinaṃ naraḥ /
navanāgabalo bhūtvā jīved varṣaśataṃ sudhīḥ

1.46

atha ghrāṇapītodakaguṇāḥ
vigataghananiśīthe prātar utthāya nityaṃ
pibati khalu naro yo ghrāṇarandhreṇa vāri /
sa bhavati matipūrṇaś cakṣuṣā tārkṣyayukto (tulyo)
valipalitavihīnas sarvarogair vimuktaḥ

1.47

atha netrarakṣāyai jalopayogavidhiḥ
śītāmbupūritamukhaḥ prativāsaraṃ yaḥ kālatraye 'pi nayanadvitayaṃ jalena /
āsiñcati dhruvam asau na kadācid akṣirogavyathāvidhuratāṃ bhajate manuṣyaḥ

1.48

nādeyaṃ navamṛdghaṭapraṇihitaṃ santaptam arkāṃśubhiḥ
rātrau saṃpratijuṣṭam indukiraṇair mandānilāndolitam {cf. Rājanighaṇṭu 14.54ab} /
śītaṃ bhinnamaṇiprabhaṃ laghutayā nāstīti śaṅkāvahaṃ
pāṭalyutpalaketakīsurabhitaṃ saṃsevayed vāri tat

1.49

re re rudrajaṭāṭavīparisakhyālolabhasmāvilaṃ
pronmañjatsurasundarīkucataṭasphāracchalacchīkaram /
dhārādhautakarālitāṃbaratanuṃ (?) niḥśeṣapāpāpahaṃ
gāṅgaṃ tuṅgataraṅgabhaṅgagahanaṃ pānīyam ānīyatām

1.51

atha śṛtoṣṇajalaguṇāḥ
pathyaṃ dīpanapācanaṃ laghutaraṃ saśvāsakāsāpahaṃ
hikkādhmānanavajvarāmaśamanaṃ śleṣmāpahaṃ vātajit /
saṃśuddhodaravastiśuddhikaraṇaṃ hṛtpārśvaśūlāpahaṃ
gulmārocakapīnase nigaditaṃ kaṇṭhyaṃ śṛtoṣṇaṃ jalam

1.52

pittottare pittaroge pittāsṛkkaphapittayoḥ /
mūrchārchardijvare dāhe (tṛṣṇā) ṛṣmātīsārapīḍite

1.54

dhātukṣīṇe viṣārte ca sannipāte viśeṣataḥ /
śastaṃ śoṣe 'kṣiroge ca śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ sadā

1.55

(3 ?)
atha pānakālabhedena vāriṇo guṇāḥ
chatrāmṛtaṃ viṣaṃ vajraṃ catvāro vāriṇo guṇāḥ /
bhuktvā tadaiva pratyūṣe abhukte bhojanaiḥ saha

1.57

ajīrṇaṃ jīrayaty āśu pītam uṣṇodakaṃ niśi /
varṣāsu na jalaṃ grāhyaṃ nādeyaṃ bahudoṣakṛt

1.57

atha śṛtodakasya guṇāḥ
kaphe pādāvaśeṣaṃ tu pānīyaṃ laghu dīpanam /
divāśṛtaṃ tu yat toyaṃ rātrau tad gurutāṃ vrajet //
śṛtaṃ śītaṃ tridoṣaghnam uṣitaṃ tac ca doṣakṛt /
tat pādaśeṣaṃ doṣaghnaṃ ardhahīnaṃ tu vātajit

1.58

rātrau śṛtaṃ tu divase gurutvam api gacchati /
atha pārśvaśūlādau śītāmbupānaniṣedhaḥ
pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe

1.59

ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare /
hikkāyāṃ snehapitte ca śītāmbu parivarjayet

1.60

atha gulmādau alpajalapānavidhiḥ
gulmārśognahaṇīkṣaye ca jaṭhare mandānalādhmātake
śophe pāṇḍugalagrahe ca jagade (vraṇagade) mohe (mehe) ca netrāmaye /
vātārucyatisārake kaphayute kuṣṭhapratiśyāyake
uṣṇaṃ vāri suśītalaṃ śṛtahimaṃ svalpaṃ prapeyaṃ jalam

1.65

nirāmotijarā (bhojanā) darvāk pibed vāri suśītalam /
ajīrṇe tu pibed vāri śītalaṃ svecchayā punaḥ //
atha nirvāpitodakaguṇāḥ
taptāyaḥpiṇḍasaṃyuktaṃ loṣṭanirvāpitaṃ jalam /
sarvadoṣaharaṃ pathyaṃ sadā vairujyakārakam //
atha vāriṇaḥ praśaṃsā /
kvacid uṣṇaṃ kvacic chītaṃ kvacit kvathitaśītalam /
kvacid bheṣajasaṃyuktaṃ kvacid vāri nivāryate {cf. Rājanighaṇṭu 14.80} //
tṛṣito moham āyāti mohāt prāṇān vimuñcati /
tasmāt svalpaṃ ca dātavyaṃ na kvacid vāri vāryate

1.66

pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvam eva hi tan mayam /
ato 'tyantavidhāne 'pi na kvacid vāri vāryate

1.68

mūrchāpittoṣṇadāheṣu vidhare (pittarakte) madātyaye /
bhramaklamaparīteṣu tamake vāri śītalam //
pibed ghaṭasahasrāṇi yāvannāstamito raviḥ /
astaṃ gate divānāthe bindur eko ghaṭāyate

1.62

ajīrṇe cauṣadhaṃ vāri jīrṇe vāri balapradam /
bhojane cāmṛtaṃ vāri rātrau vāri viṣopamam

1.70

atyambupānān na vipacyate 'nnaṃ nirambupānāc ca sa eva doṣaḥ /
tasmān naro vahnivivardhanāya muhurmuhur vāri pibed abhūri

1.71

kṣudhāsaṃśuṣkahṛtkaṇṭhaḥ prathamaṃ kabalān bahūn /
na bhukte prapibed ambu śītalaṃ mātrayā yutam

1.72

tena hṛtkaṇṭhaśuddhiḥ syāt sukhenānnaṃ pataty adhaḥ /
snigdhayuktaṃ ca yad bhaktaṃ tatas saṃtarpaṇaṃ bhavet

1.73

ādau dravaṃ samaśnīyāt tatrāmbu na pibed bahu /
madhye tu kathinaṃ bhuṅkte yatheṣṭaṃ śasyate jalam

1.74

prāk dravaṃ puruṣo 'śnīyāt madhye tu kathināśanaḥ /
ante punar dravāśī tu vastyārogye (?) na muṃcati

1.75

tathaiva bhojanasyānte pītam ambu balapradam /
dravyaṃ prayāti bhuktānte kin tu tanmātrayā pibet

1.76

ādau jalaṃ vahnivināśakāri paścāt tadante kaphabṛṃhaṇaṃ ca /
madhye tu pītaṃ samatāsukhaṃ ca tasyābhiyogo 'bhimatas sakṛc ca

1.77

amṛtaṃ viṣam iti salilaṃ cedaṃ niṣṭhā (vidyā) d atividitatatvārthaḥ /
yuttayā sevitam amṛtaṃ viṣam etad ayuktitaḥ pītam

1.78

pūrayed bhāgayugalaṃ kukṣeś cānnena susthitaḥ /
jalenaikaṃ caturthe ca vāyusaṃcāraṇāya vai

1.79

grāse grāse tu pātavyaṃ śītalaṃ vāri sarvadā /
bahuvāriyutaṃ cānnam agniṃ pacati satvaram

1.80

tasmād ādāv atisvalpaṃ madhye ca tṛptidāyakam /
mātrayā ca pibed ante na rogair bādhyate naraḥ

1.81

vāsitaṃ nūtanaiḥ puṣpaiḥ pāṭalīcampakādibhiḥ //
pathyaṃ sugandhi hṛdyaṃ ca śītalāmbu sadā pibet

1.82

sugamaṃ yat sarovālaśakalair adhivāsitam /
karpūreṇa ca yat toyaṃ tat peyaṃ sarvadā nṛṇām

1.83

grīṣme śaradi pātavyaṃ svecchayā salilaṃ naraiḥ /
anyadā kalpamaidhete (svalpam evaitad) vātaśleṣmabhayāt pibet

1.84

anye (anne) nāpi vinā jantuḥ prāṇān saṃdhārayec ciram /
toyābhāve pipāsārtaḥ kṣaṇāt prāṇair vimucyate

1.85

ādimadhyāvasāne ca bhojane payasā yute /
kṛśaṃ sādhyaṃ (kārśyaṃ sābhyaṃ) tathā sthaulyaṃ bhavanti kramaśo guṇāḥ

1.86

pānīyaṃ pānīyaṃ śaradi vasante ca pānīyam /
nādeyaṃ nādeyaṃ śaradi vasante ca nādeyam

Original text: Āyurvedamahodadhau annapānavidhi · Edition: S. Venkatasubrahmanya Sastri: Sushena's Ayurveda Mahodadhi-annapanavidhi, Madras 1950 (Madras Government Oriental Series, 60). · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc