આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 1

॥ આયુર્વેદમહોદધિઃ ॥
અન્નપાનવિધિઃ
... ણી મૂત્રમલાદિકાનાં જાતા જનિત્રીવ હરીતકી નૃણામ્

ગ્રીષ્મે તુલ્યગુડાં સસૈન્ધવયુતાં મેઘાચ્ ચ વર્ષાગમે
તુલ્યાં શર્કરયા શરદ્યમલયા (શુણ્ઠ્યા) યુઞ્જયાત્ તુષારાગમે ।
પિપ્પલ્યા શિશિરે વસન્તસમયે ક્ષૌદ્રેણ સંયોજિતા
રાજન્ ભક્ષ (ભુઙ્ક્ષ્વ) હરીતકીમ્ ઇવ રુજો નશ્યન્તુ તે શત્રવઃ

અવ્યાયામરતા વસન્તસમયે ગ્રીષ્મે વ્યવાયપ્રિયાઃ
સક્તાઃ પ્રાવૃષિ પલ્વલામ્ભસિ નવે કૂપોદકે દ્વેષિણઃ ।
કટ્વમ્લોષ્ણરતાઃ શરદ્દધિભુજો હેમન્તનિદ્રાલસાઃ
શીતામ્ભઃપરિગાહિનસ્ તુ શિશિરે નશ્યન્તુ તે શત્રવઃ

અથ પાનીયવર્ગઃ
સ્વાદુ પાકરસં શીતં ત્રિદોષશમનં તથા ।
પવિત્રમ્ અતિપથ્યં ચ ગઙ્ગાવારિ મનોહરમ્

પ્રોક્તં સ્વાદુ સ્વચ્છમ્ અત્યન્તરુચ્યં પથ્યં પાક્યં પાચનં પાપહારિ ।
તૃષ્ણામોહધ્વંસનં ચાતિમેધ્યં પ્રજ્ઞાં ધત્તે વારિ ભાગીરથીયમ્

ઇતિગાઙ્ગં ।
તસ્માત્ કિંચિદ્ ગુરુતરં સ્વાદુ પિત્તાપહં પરમ્ ।
વાતલં વહ્નિજનનં રૂક્ષં ચ યમુનાજલમ્

ઇતિ યામુનમ્ ।
અતિસ્વચ્છં પ્રશસ્તં ચ શીતલં લઘુ લેખનમ્ ।
પિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનં નાર્મદં સર્વરોગજિત્

ઇતિ નાર્મદં
કણ્ડૂકુષ્ઠપ્રશમનં વહ્નિસંદીપનં પરમ્ ।
પાચનં વાતપિત્તઘ્નં વારિ ગોદાવરીભવમ્

પિત્તાર્તિરક્તાર્તિસમીરહારિ કુષ્ઠાદિદુષ્ટામયદોષહારિ ।
પથ્યં પરં દીપનપાપહારિ ગોદાવરીવારિ તૃષાનિવારિ

ઇતિ ગોદાવર્યાઃ ।
રૂક્ષં ચ શીતલં વારિ વાતરક્તપ્રકોપનમ્ ।
કિઞ્ચિલ્ લઘુતરં સ્વાદુ કૃષ્ણવેણ્યાસ્ સમુદ્ભવમ્

ઇતિ કૃષ્ણવેણ્યાઃ ।
કાવેરીસલિલં પથ્યમામઘ્નં બલવર્ણકૃત્ ।
આગ્નેયમ્ અતિશીતં ચ દદ્રુકુષ્ઠવિષાપહમ્

ઇતિ કાવેર્યાઃ ।
ત્રિદોષશમનં પથ્યં સ્વાદુ હૃદ્યં ચ જીવનમ્ ।
ભ્રમઘ્નં ચ પિપાસાઘ્નં દિવ્યં વારિ મનોહરમ્

ઇતિ અકાલજલદં ।
મધ્યમાન્તરદિગ્જાતાઃ લઘ્વ્યો દોષત્રયાપહાઃ ।
દક્શિણેયા મહાનદ્યઃ પિત્તશ્લેષ્મવિનાશનાઃ ॥
પથ્યાશ્ ચોત્તરદિગ્જાતા લઘ્વ્યો દોષત્રયાપહાઃ ।
પૂર્વદેશોદ્ભવા નદ્યઃ સદ્યો વાતકફાપહાઃ ।
પશ્ચિમાઃ પિત્તલોત્સર્ગાઃ કફવાતવિનાશનાઃ

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા નદ્યઃ સૂક્ષ્માશ્ ચ સંપ્રતિ ।
સામુદ્રમ્ ઉદકં વિસ્રં સક્ષારં સર્વદોષકૃત્

અચક્ષુષ્યં મદત્પ્લીહગુલ્મોદાવર્તનાશનમ્ ।
અથ અષ્ટવિધજલલક્ષણમ્ ।
દિવ્યાદીનાં પ્રવક્ષ્યામિ ગુણદોષાન્ વિચારતઃ

દિવ્યાન્તરિક્ષં નાદેયં કૌપં ચૌદેયસારસમ્ ।
તાડાગમ્ ઔદ્ભિદં શૈલં જલમ્ અષ્ટવિધં સ્મૃતમ્

શરત્પયોદનિર્મુક્તમહાવૈડૂર્યસંનિભમ્ ।
સર્વદોષાપહં સ્વાદુ દિવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે જલમ્

પ્રાવૃટ્જલદનિર્મુક્તમ્ અવ્યક્તસ્વાદુલક્ષણમ્ ।
વારિ સ્ફાટિકસંકાશમાન્તરિક્ષમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્

નદ્યાઃ શૈલપ્રસૂતાયાઃ ગોમેદકમણિપ્રભમ્ ।
પ્રશસ્તભૂમિભાગસ્થં જલં નાદેયમ્ ઉચ્યતે

ભૂમ્યુત્ખાતસમુદ્ભૂતં મહાશૈલસમુદ્ભવમ્ ।
વિમલં મધુરં સ્વાદુ કૌપં જલમ્ ઉદાહૃતમ્

સ્વયં દીર્ણશિલાખન્ને (ચ્છન્ને) નીલોત્પલદલપ્રભમ્ ।
લતાવિતાનસંછન્નં ચૌદેયમ્ ઇતિ સંજ્ઞિતમ્

આનૂપદેશજં વારિ સારસં ગુરુ પિચ્છલમ્ ।
મધુરં શ્લેષ્મજનનં સ્મૃતં વાતાદિકોપનમ્

નદ્યાઃ શૈલવરાદ્ વાપિ ભૂતમ્ એકાંતસંસ્થિતમ્ ।
લતાવિતાનસંછન્નં તાડાગમ્ ઇતિ સંજ્ઞિતમ્

પ્રશસ્તભૂમિભાગસ્થં નૈકસંવત્સરોષિતમ્ ।
કષાયમધુરં સ્વાદુ ઔદ્ભિદં સલિલં સ્મૃતમ્

શૈલસાનુસમુદ્ભૂતં સ્પૃષ્ટં વાતહિમાતપૈઃ ।
લઘુ શીતામલં સ્વાદુ સ્મૃતં પ્રસ્રવણં જલમ્

એતાહિ (નિ) મહિષાશ્વોષ્ટ્રગોમૃગાજગજાદિભિઃ ।
અદૂષિતાનિ પાત્રેષુ મૃણ્મયેષુ વિનિક્ષિપેત્

સર્વમ્ આકાશજં વારિ સ્વાદુતો હ્ય્ અનુમીયતે ।
પાર્થિવં હિ રસામિજ્ઞૈર્ ભૂમિભાગેન લક્ષ્યતે

રક્તકાપોતપીતાભં પાણ્ડુ શ્વેતાસિતેષુ ચ ।
કટ્વમ્લતિક્તકં ક્ષારં કષાયમધુરાદિભિઃ

અથ નાદેયાદીનાં ગુણાઃ
નાદેયં વાતલં રૂક્ષં દીપનં લઘુલેખનમ્ ।
તાડાગં વાતલં સ્વાદુ કષાયં કટુપાકિ ચ

વાતશ્લેષ્મહરં વાપ્યં સક્ષારં કટુ પિત્તલમ્ ।
ચૌણ્ડયમ્ અગ્નિકરં રૂક્ષં મધુરં કફકૃત્ તથા

કફઘ્નં દીપનં હૃદ્યં લઘુ પ્રસ્રવણોદ્ભવમ્ ।
સક્ષારં પિત્તલં કૌપં શ્લેષ્મઘ્નં વાતજિત્ તથા

મધુરં પિત્તશમનમ્ અવિદાહ્ય્ ઔદ્ભિદં સ્મૃતમ્ ।
કેદારં મધુરં પાકે ગુરુદોષવિપાકલમ્ (પ્રોક્તં વિપાકે ગુરુ દોષલમ્)

તદ્વત્ પાલ્વલમ્ ઉદ્દિષ્ટં વિશેષાદ્ દોષલં ચ તત્ ।
સર્વદોષહરં હૃદ્યં નિરવદ્યં ચ જાઙ્ગલમ્

કૌપં જલં ચ તૃષ્ણાઘ્નં શ્રમઘ્નં પ્રીતિવર્ધનમ્ ।
(આનૂપં શ્લેષ્મલં પ્રોક્તં મેદોદોષવિવર્ધનમ્ ।)
દીપનં સ્વાદુ શીતં ચ તોયં સાધારણં લઘુ

ઇતિ જાંગલાનૂપસાધારણોદકં ।
અથ ઋતુમેદેન જલપાનવિધિઃ
કૌપં પ્રસ્રવણં વસન્તસમયે ગ્રીષ્મે તદ્ એવોચિતં
કાલે વા નભવૃષ્ટિદેશ્યમ્ અથવા કૌપં ઘનાનાં પુનઃ ।
નીહારે સરસીતડાગવિષયં સર્વં શરત્સંગમે
સેવ્યં સૂર્યસિતાંશુરશ્મિપવનવ્યાધૂતદોષ ઽપયઃ

અવ્યક્તરસગન્ધં યત્ શસ્તં વાતાતપાપહમ્ ।
પવિત્રમ્ અમ્બુ તત્ પથ્યં અન્યત્ર (ક્વ) કથિતં પિબેત્

ઘર્મસૂર્યેન્દુસંસિક્તમહોરાત્રાત્ સરં યજેત્?
અથ ઉષ્ણામ્બુગુણાઃ
તચ્ ચાવ્યક્તરસં હિમં લઘુતરં ઘર્માંબુ મૂર્છાપહં
ઋષ્લો (?) ષ્માતપ (તૃટ્શ્લેષ્મામય) મોહહં શ્રમહરં તન્દ્રાતિનિદ્રાપહં
હૃદ્યં સ્વાદુ વિચિત્રદં સ્મૃતિકરં દાહૌઘવિચ્છેદિ? (દનં)
ઇત્થં દેહમ્ અલાયુષોર્ ધૃતિકરં સંજીવનં જીવનમ્

અથ નિન્દિતજલલક્ષણં
વિણ્મૂત્રતૃણનીલિકાવિષયુતં તપ્તં ધનં ફેનિલં
દન્તગ્રાહ્યમ્ અનાર્તવં સલવણં શૈવાલકૈઃ સંભૃતમ્ ।
લૂતાજન્તુવિમિશ્રિતં ગુરુતરં પર્ણૌઘપઙ્કાવિલં
ચન્દ્રાર્કાંશુસુગોપિતં ચ ન પિબેન્ નીરં સદા દોષલમ્ {ચ્f. રાજનિઘણ્ટુ 14.56}

અથ સેવ્યજલલક્ષણં
પ્રસન્નં સ્વાદુ હૃદ્યં ચ પથ્યં સંતર્પણં લઘુ ।
એકપ્રદેશજં સેવ્યં સદા પર્યાપિતં જલમ્

અથ નિશાન્તે જલપાનગુણાઃ
કાસશ્વાસાતિસારજ્વરકિટિભકટીકોષ્ઠપૃષ્ઠગ્રહાદીન્
મૂત્રગ્રાહોદરાર્શઃશ્વયથુકૃમિવમીન્ કર્ણનાસાક્ષિરોગાન્ ।
યે ચાન્યે વાતપિત્તક્ષયકફજકૃતા વ્યાધયઃ સન્તિ જન્તોઃ
તાંસ્ તાન્ અભ્યાસયોગાદ્ અપહરતિ પયઃપાનમ્ અન્તે નિશાયાઃ

અંભસશ્ ચુલકાન્ અષ્ટૌ પિબેદ્ અનુદિનં નરઃ ।
નવનાગબલો ભૂત્વા જીવેદ્ વર્ષશતં સુધીઃ

અથ ઘ્રાણપીતોદકગુણાઃ
વિગતઘનનિશીથે પ્રાતર્ ઉત્થાય નિત્યં
પિબતિ ખલુ નરો યો ઘ્રાણરન્ધ્રેણ વારિ ।
સ ભવતિ મતિપૂર્ણશ્ ચક્ષુષા તાર્ક્ષ્યયુક્તો (તુલ્યો)
વલિપલિતવિહીનસ્ સર્વરોગૈર્ વિમુક્તઃ

અથ નેત્રરક્ષાયૈ જલોપયોગવિધિઃ
શીતામ્બુપૂરિતમુખઃ પ્રતિવાસરં યઃ કાલત્રયે ઽપિ નયનદ્વિતયં જલેન ।
આસિઞ્ચતિ ધ્રુવમ્ અસૌ ન કદાચિદ્ અક્ષિરોગવ્યથાવિધુરતાં ભજતે મનુષ્યઃ

નાદેયં નવમૃદ્ઘટપ્રણિહિતં સન્તપ્તમ્ અર્કાંશુભિઃ
રાત્રૌ સંપ્રતિજુષ્ટમ્ ઇન્દુકિરણૈર્ મન્દાનિલાન્દોલિતમ્ {ચ્f. રાજનિઘણ્ટુ 14.54અબ્} ।
શીતં ભિન્નમણિપ્રભં લઘુતયા નાસ્તીતિ શઙ્કાવહં
પાટલ્યુત્પલકેતકીસુરભિતં સંસેવયેદ્ વારિ તત્

રે રે રુદ્રજટાટવીપરિસખ્યાલોલભસ્માવિલં
પ્રોન્મઞ્જત્સુરસુન્દરીકુચતટસ્ફારચ્છલચ્છીકરમ્ ।
ધારાધૌતકરાલિતાંબરતનું (?) નિઃશેષપાપાપહં
ગાઙ્ગં તુઙ્ગતરઙ્ગભઙ્ગગહનં પાનીયમ્ આનીયતામ્

?

અથ શૃતોષ્ણજલગુણાઃ
પથ્યં દીપનપાચનં લઘુતરં સશ્વાસકાસાપહં
હિક્કાધ્માનનવજ્વરામશમનં શ્લેષ્માપહં વાતજિત્ ।
સંશુદ્ધોદરવસ્તિશુદ્ધિકરણં હૃત્પાર્શ્વશૂલાપહં
ગુલ્મારોચકપીનસે નિગદિતં કણ્ઠ્યં શૃતોષ્ણં જલમ્

પિત્તોત્તરે પિત્તરોગે પિત્તાસૃક્કફપિત્તયોઃ ।
મૂર્છાર્છર્દિજ્વરે દાહે (તૃષ્ણા) ઋષ્માતીસારપીડિતે

ધાતુક્ષીણે વિષાર્તે ચ સન્નિપાતે વિશેષતઃ ।
શસ્તં શોષે ઽક્ષિરોગે ચ શૃતં શીતં જલં સદા

(3 ?)
અથ પાનકાલભેદેન વારિણો ગુણાઃ
છત્રામૃતં વિષં વજ્રં ચત્વારો વારિણો ગુણાઃ ।
ભુક્ત્વા તદૈવ પ્રત્યૂષે અભુક્તે ભોજનૈઃ સહ

અજીર્ણં જીરયત્ય્ આશુ પીતમ્ ઉષ્ણોદકં નિશિ ।
વર્ષાસુ ન જલં ગ્રાહ્યં નાદેયં બહુદોષકૃત્

અથ શૃતોદકસ્ય ગુણાઃ
કફે પાદાવશેષં તુ પાનીયં લઘુ દીપનમ્ ।
દિવાશૃતં તુ યત્ તોયં રાત્રૌ તદ્ ગુરુતાં વ્રજેત્ ॥
શૃતં શીતં ત્રિદોષઘ્નમ્ ઉષિતં તચ્ ચ દોષકૃત્ ।
તત્ પાદશેષં દોષઘ્નં અર્ધહીનં તુ વાતજિત્

રાત્રૌ શૃતં તુ દિવસે ગુરુત્વમ્ અપિ ગચ્છતિ ।
અથ પાર્શ્વશૂલાદૌ શીતામ્બુપાનનિષેધઃ
પાર્શ્વશૂલે પ્રતિશ્યાયે વાતરોગે ગલગ્રહે

આધ્માને સ્તિમિતે કોષ્ઠે સદ્યઃશુદ્ધે નવજ્વરે ।
હિક્કાયાં સ્નેહપિત્તે ચ શીતામ્બુ પરિવર્જયેત્

અથ ગુલ્માદૌ અલ્પજલપાનવિધિઃ
ગુલ્માર્શોગ્નહણીક્ષયે ચ જઠરે મન્દાનલાધ્માતકે
શોફે પાણ્ડુગલગ્રહે ચ જગદે (વ્રણગદે) મોહે (મેહે) ચ નેત્રામયે ।
વાતારુચ્યતિસારકે કફયુતે કુષ્ઠપ્રતિશ્યાયકે
ઉષ્ણં વારિ સુશીતલં શૃતહિમં સ્વલ્પં પ્રપેયં જલમ્

નિરામોતિજરા (ભોજના) દર્વાક્ પિબેદ્ વારિ સુશીતલમ્ ।
અજીર્ણે તુ પિબેદ્ વારિ શીતલં સ્વેચ્છયા પુનઃ ॥
અથ નિર્વાપિતોદકગુણાઃ
તપ્તાયઃપિણ્ડસંયુક્તં લોષ્ટનિર્વાપિતં જલમ્ ।
સર્વદોષહરં પથ્યં સદા વૈરુજ્યકારકમ્ ॥
અથ વારિણઃ પ્રશંસા ।
ક્વચિદ્ ઉષ્ણં ક્વચિચ્ છીતં ક્વચિત્ ક્વથિતશીતલમ્ ।
ક્વચિદ્ ભેષજસંયુક્તં ક્વચિદ્ વારિ નિવાર્યતે {ચ્f. રાજનિઘણ્ટુ 14.80} ॥
તૃષિતો મોહમ્ આયાતિ મોહાત્ પ્રાણાન્ વિમુઞ્ચતિ ।
તસ્માત્ સ્વલ્પં ચ દાતવ્યં ન ક્વચિદ્ વારિ વાર્યતે

પાનીયં પ્રાણિનાં પ્રાણા વિશ્વમ્ એવ હિ તન્ મયમ્ ।
અતો ઽત્યન્તવિધાને ઽપિ ન ક્વચિદ્ વારિ વાર્યતે

મૂર્છાપિત્તોષ્ણદાહેષુ વિધરે (પિત્તરક્તે) મદાત્યયે ।
ભ્રમક્લમપરીતેષુ તમકે વારિ શીતલમ્ ॥
પિબેદ્ ઘટસહસ્રાણિ યાવન્નાસ્તમિતો રવિઃ ।
અસ્તં ગતે દિવાનાથે બિન્દુર્ એકો ઘટાયતે

અજીર્ણે ચૌષધં વારિ જીર્ણે વારિ બલપ્રદમ્ ।
ભોજને ચામૃતં વારિ રાત્રૌ વારિ વિષોપમમ્

અત્યમ્બુપાનાન્ ન વિપચ્યતે ઽન્નં નિરમ્બુપાનાચ્ ચ સ એવ દોષઃ ।
તસ્માન્ નરો વહ્નિવિવર્ધનાય મુહુર્મુહુર્ વારિ પિબેદ્ અભૂરિ

ક્ષુધાસંશુષ્કહૃત્કણ્ઠઃ પ્રથમં કબલાન્ બહૂન્ ।
ન ભુક્તે પ્રપિબેદ્ અમ્બુ શીતલં માત્રયા યુતમ્

તેન હૃત્કણ્ઠશુદ્ધિઃ સ્યાત્ સુખેનાન્નં પતત્ય્ અધઃ ।
સ્નિગ્ધયુક્તં ચ યદ્ ભક્તં તતસ્ સંતર્પણં ભવેત્

આદૌ દ્રવં સમશ્નીયાત્ તત્રામ્બુ ન પિબેદ્ બહુ ।
મધ્યે તુ કથિનં ભુઙ્ક્તે યથેષ્ટં શસ્યતે જલમ્

પ્રાક્ દ્રવં પુરુષો ઽશ્નીયાત્ મધ્યે તુ કથિનાશનઃ ।
અન્તે પુનર્ દ્રવાશી તુ વસ્ત્યારોગ્યે (?) ન મુંચતિ

તથૈવ ભોજનસ્યાન્તે પીતમ્ અમ્બુ બલપ્રદમ્ ।
દ્રવ્યં પ્રયાતિ ભુક્તાન્તે કિન્ તુ તન્માત્રયા પિબેત્

આદૌ જલં વહ્નિવિનાશકારિ પશ્ચાત્ તદન્તે કફબૃંહણં ચ ।
મધ્યે તુ પીતં સમતાસુખં ચ તસ્યાભિયોગો ઽભિમતસ્ સકૃચ્ ચ

અમૃતં વિષમ્ ઇતિ સલિલં ચેદં નિષ્ઠા (વિદ્યા) દ્ અતિવિદિતતત્વાર્થઃ ।
યુત્તયા સેવિતમ્ અમૃતં વિષમ્ એતદ્ અયુક્તિતઃ પીતમ્

પૂરયેદ્ ભાગયુગલં કુક્ષેશ્ ચાન્નેન સુસ્થિતઃ ।
જલેનૈકં ચતુર્થે ચ વાયુસંચારણાય વૈ

ગ્રાસે ગ્રાસે તુ પાતવ્યં શીતલં વારિ સર્વદા ।
બહુવારિયુતં ચાન્નમ્ અગ્નિં પચતિ સત્વરમ્

તસ્માદ્ આદાવ્ અતિસ્વલ્પં મધ્યે ચ તૃપ્તિદાયકમ્ ।
માત્રયા ચ પિબેદ્ અન્તે ન રોગૈર્ બાધ્યતે નરઃ

વાસિતં નૂતનૈઃ પુષ્પૈઃ પાટલીચમ્પકાદિભિઃ ॥
પથ્યં સુગન્ધિ હૃદ્યં ચ શીતલામ્બુ સદા પિબેત્

સુગમં યત્ સરોવાલશકલૈર્ અધિવાસિતમ્ ।
કર્પૂરેણ ચ યત્ તોયં તત્ પેયં સર્વદા નૃણામ્

ગ્રીષ્મે શરદિ પાતવ્યં સ્વેચ્છયા સલિલં નરૈઃ ।
અન્યદા કલ્પમૈધેતે (સ્વલ્પમ્ એવૈતદ્) વાતશ્લેષ્મભયાત્ પિબેત્

અન્યે (અન્ને) નાપિ વિના જન્તુઃ પ્રાણાન્ સંધારયેચ્ ચિરમ્ ।
તોયાભાવે પિપાસાર્તઃ ક્ષણાત્ પ્રાણૈર્ વિમુચ્યતે

આદિમધ્યાવસાને ચ ભોજને પયસા યુતે ।
કૃશં સાધ્યં (કાર્શ્યં સાભ્યં) તથા સ્થૌલ્યં ભવન્તિ ક્રમશો ગુણાઃ

પાનીયં પાનીયં શરદિ વસન્તે ચ પાનીયમ્ ।
નાદેયં નાદેયં શરદિ વસન્તે ચ નાદેયમ્