Avadānakalpalatā · Chapter 48
iti kṣemendraviracitāyāṃ bodhisattvāvadānakalpalatāyāṃ sarvārthasiddhāvadānaṃ satpacatvāriṃśaḥ pallavaḥ //
48. hastakāvadānam /
mattebhakumbhoccakucābhirāmāḥ karpūrahārāṃśuvilāsahāsāḥ /
prītipradāḥ puṇyavatāṃ bhavanti prauḍhā yuvatyaśca vibhūtayaśca
tathāgate bhagavati śrāvastyāṃ vanacāriṇi /
abhavatsuprabuddhākhyaḥ śrīmān gṛhapatiḥ purā
babhūva hastako nāma tasyātidayitaḥ sutaḥ /
pūrvārjitānāṃ puṇyānāṃ sākāra iva saṃcayaḥ
tasya janmadine jātaścāmīkaramayo mahān /
ekībhūta ivāścaryavrajaḥ pravarakuñcaraḥ
sa gajendraḥ kumāraśca tatpituśca manorathaḥ /
lokakautukakośāśca pūrṇatāṃ tyulyamāyayuḥ
sa śaśīva śiśuḥ kāle kalānilayatāṃ gataḥ /
ruruce rucimān sarvalokalocanabāndhavaḥ
sa śanaiḥ pūritābhogabhujastambhavibhūṣaṇam /
lebhe manobhavārambhabhavanaṃ navayauvanam
kadācidatha bhūbhartuḥ sa prasenajitaḥ sutām /
tanucīvaracihnena sahajena virājitām
kanyāṃ cīvarakanyākhyāṃ lāvaṇyalalitānanām /
udyānadarśanāyātāṃ dadarśāyatalocanām
akliṣṭarūpāmālokya tāmaparyuṣitadyutim /
vismayasmarayostulyamāyayau sahasā vaśam
so 'cintayadaho kāntamidamatyadbhutaṃ vapuḥ /
yasmin bhāti mukhavyājādadoṣaviśadaḥ śaśī
lāvaṇyamapratimameva bibhati tanvī bandhūkabandhuradharo madhurasvabhāvaḥ /
drohodyataḥ sarasavidrumapallavānāṃ bimbaprabhāprasabhabhramavandhyakāraḥ
vakrkraṃ na kṣamate madaṃ śaśamṛtaḥ kleśnāti kāntiḥ sudhām
utphullotpalakānanasya kurute dṛṣṭiḥ prabhābhrtsanam /
manye manmathasaṃgamocitatanoḥ sāptnyabhītipradā
līlāyāsyāḥ sahasā vilāsalaharīśoṣaṃ vidhatte rateḥ
udvṛtte kaṭhine parodharayuge naśyadviveke ciraṃ
yasyā doṣamaye 'pyaho guṇavatā hāreṇa baddhā sthitiḥ /
yaccāsminnavalambate 'mbujadhiyā rolambarekhā mukhe
lolākṣyāḥ kimapi praśāntanayane līnaṃ munīnāṃ manaḥ
iti cintayatastasya vapuḥ puṣpaśaropamam /
vilokya bhūpatisutā babhūvāścaryaniścalā
hṛte lajjāṃśuke tasyāḥ smareṇa smitakāriṇā /
pratyagrapulakākīrṇaṃ vapuḥ spaṣṭamadṛśyata
ruddhā navābhilāṣeṇa vailakṣyeṇa nivartitā /
manastatraiva nikṣipya sā śūnyeva śanairyayau
rājadhānīṃ samāsādya lajjāvismayamanmathaiḥ /
mīliteva nilīneva proṣiteva babhūva sā
kumāro 'pi svabhavane samudbhūtamanobhāvḥ /
tāmevendumukhīmagre saṃkalpairalikhanmuhuḥ
sa tāṃ mānasasarvasvaṃ smaravidyāmiva smaran /
pradadhyau kurlabhām matvā tanayām cakravartinaḥ
janmāntare tanuryasya tapaḥparicitā ciram /
dhanyaḥ sa tāmavāpnoti latāṃ sukṛtaśākhinaḥ
ramyapradānapuṇyena taddarśanamavāpyate /
na jāne tāni puṇyāni yeṣāṃ tatsaṃgamaḥ phalam
tadvakrkraśītakiraṇasmaraṇotsavena
tasyāśca durlabhatayā virahoṣmaṇā me /
no vedmi kiṃ dhṛtiriyaṃ kimayaṃ vimohaḥ
kiṃ jīvitaṃ kimasubhiḥ sahaḥ viprayogaḥ
tadvakrkrabjajitaḥ prasahra bhajate kṣaiṇyaṃ kṣapāvallabhaḥ
tadbhūvibhramalajjitaṃ ca vinatiṃ dhate dhanurmānmatham /
tasyāh pallavapeśaladyutimuṣā śoṣādhareṇārditaṃ
nūnaṃ prāpya parājayaṃ vanamahīṃ bimba samālambate
iti pūrṇenduvadanāvadanadhyānaniścalah /
niśāṃ nināya saṃtyaktaḥ serṣyayeva sanidrayā
kanyādarśanavṛttāntaṃ tatastena niveditam /
śrutvā pitāsya saṃkrantacintāparicito 'bhavat
sa tamūce vayaṃ putra rājño 'sya puravāsinah /
sa kathaṃ te duhitaraṃ cakravartī pradāsyati
aśakyaṃ naiva kurvanti samīhante na durlabham /
asaṃbhāvyaṃ na bhāṣante mānakāmā manīṣiṇaḥ
cūtacampakavallīṣu svādhīnāsu nirādaraḥ /
cintayan pārijātasya latām śuṣyati ṣaṭpadaḥ
tava tasyāśca saṃbandhaḥ prājganmavihito yadi /
tadavaśyaṃ bhavatyeva niṣprayatnaphalodayah
āśāpāśairanākṛṣṭaṃ vicārairakadarthitam /
prayatnabhārairaśrāntaṃ vidhatte bhavitavyatā
ityākarṇya piturvākyaṃ tattatheti vicintayan /
na cetaḥ kanyakānītaṃ samānetuṃ śaśāka saḥ
sa gatvā dantayugalaṃ yayāce hemakuñcaram /
navasaṃdarśane rājñaḥ prītiyogyamupāyanam
puṇyabandhena kariṇā dattaṃ dantayugaṃ tataḥ /
sa hemamayamādāya draṣṭuṃ bhūmipatiṃ yayau
sa ratnaruciraṃ prāpya bhavanaṃ pṛthivīpateḥ /
praviśyaḥ praṇataḥ prītyai hemadantadvayaṃ dadau
bhūbhujā viśrutaguṇaḥ prasādenābhinanditaḥ /
varaṃ gṛhāṇetyuktaśca sa na jagrāha kiṃcana
tasyādīnadyuteścakre mānamabhyadhikaṃ nṛpaḥ /
aucityacārucaritaḥ priyaḥ kasya na niḥspṛhaḥ
sa sadā darśane rājñaḥ kāñcanāṅgāni dantinaḥ /
punarjātanavāṅgena dattāṇi prīyate dadau
tamuvāca mahīpālaḥ sevāpraṇayayantritaḥ /
dūtīṃ manaḥprasādaya vadanadyutimudvahan
prabhūtahemasaṃbhārāṃ gurvīṃ sovāmimāmaham /
na sahe prauravārgo hi bhavaṇīyo mahībhṛtām
saṃvibhajya janānītaiḥ kā prītirmama kāñcanaiḥ /
tavānarghaguṇā mūrtiriyameva mama priyā
lobhaḥ puruṣaratneṣu bhūṣaṇārheṣu śobhate /
rājñāṃ kośeṣu sīdanti hemaratnāśmasaṃcayāḥ
samīhitatamaṃ tubhyaṃ kiṃ prayacchāmi kathyatām /
niḥśeṣakośadānena na nāmānuśayo 'stu me
rājñṃ dṛkpātapātreṇa prāpyante yadi na śriyaḥ /
tadanarthaṃ gatārthinyā ko 'thaḥ pārthivasevayā
ityuktaḥ kṣitipālena kumāraḥ kalitāñjaliḥ /
tamabhāṣata bhūpāla dātumarhati ko 'paraḥ
anarthitena ratnāni vibudhebhyaḥ prayacchatā /
tadunnidraṃ samudrasya mudritaṃ bhavatā yaśaḥ
mahatāpi prayatnena pūryate na mahāśayaḥ /
alpakānāṃ tadairśvaryaṃ dāridyaṃ tanmahīyasām
kiṃ tu tvadbhujaguptānāṃ dharmamārgeṇa jīvatāṃ /
janānāṃ nāsti dāridyaṃ draviṇaṃ yena mṛgyate
dhanārthino na tu vayaṃ na ca sevādhikāriṇaḥ /
dhanaṃ dhanaṃ dhanadhiyāṃ māna eva manasvinām
mīladguṇena parameśvarasevanena nurmūlatām sumanasāṃ sahasā gatānām /
dainyātpunaḥ kṛpaṇapaṇyapathe cyutānāṃ na sparśamātramapi sādhujanaḥ karoti
arthitvānmaraṇam varaṃ tanubhṛtām dainyāvasannātmanāṃ
arthī sarvajanāvamānavasatiḥ satkārayogyaḥ śavaḥ /
kumbhastāvadadhah prayāti guṇavān kūpāvatāre paraṃ
yāvanmohatamaḥpraveśavivaśaḥ prāpto 'rthitā lambate
sāmānyā dhanasaṃpadaḥ krayakṛṣiprāpyā sadā dhīmatāṃ
saṃtoṣo yadi nāsti tatkimaparā bhūmirnidhānāvṛtā /
santyevātiśayaprasādaniratāstā hemaratnakriyāḥ
kasyeṣṭaḥ priyasaṃgamāya vapuṣāṃ sevāmayo vikrayaḥ
ityapāradhiyastasya vacaḥ śrutvā mahīpatiḥ /
gṝhyatāmaparaṃ kiṃcidityabhāṣata sādaraḥ
aucityacaturālāpaḥ karkaśo 'pi nṛpāṃ priyaḥ /
kṛpaṇaścāṭukāro 'pi karṇaśūlāya kevalaḥ
aurdāryaparituṣṭena sa rājñabhyarthitaḥ param /
tamūce yadu tuṣṭo 'si sutā mahyaṃ pradīyatām
ityukte tena nṛpatiḥ saṃdehāndolitāśayaḥ /
prātarvaktāhamityuktvā kṣaṇaṃ kṣmātalamaikṣata
sa kumāraṃ visṛjyātha pradhānāmātyamabravīt /
prasādarabhasenaiva kṛtaṃ vākcāpalaṃ mayā
cakravartikulotpannā kanyā puṇyapaṇocitā /
kathaṃ sāmānyapaurāya guṇamātreṇa dīyate
dadāmīti pratiśrutya paścādanuśayākulaḥ /
kathaṃ sarādhano bhūtvā bhaviṣyāmyarthiniṣphalaḥ
kathaṃ prāptasya tasyāhaṃ prātardraṣṭ mukhaṃ puraḥ /
priyo 'pyapriyatāṃ yātaḥ sa me durlabhayecchayā
nūnaṃ guṇopapanno 'pi prakṛtyaiva śarīriṇām /
vakti yāvanna dehīti tāvadgavati vallabhah
iti bhūmipateḥ śrutvāḥ vaco dolāvalambinaḥ /
tamuvāca mahāmātyaḥ saṃcintyāvasarocitam
anālocitaparyantāḥ pratyagrasarasādarāḥ /
svabhāvarabhasā eva bhavanti prabhubuddhayaḥ
aśakyārthanayā tena lubdheneva guṇodayaḥ /
rājasevāpravṛttena hemahastī vināśitaḥ
vācyo 'sau bhavatā svairaṃ kanyārthī punarāgataḥ /
hemahastinamāruhya prāptaḥ prāpsyasi me sutām
tenotkṛttaḥ svahastena kutastasya sa kuñjaraḥ /
na cāsau tadvirahitaḥ punarāyāti lajjayā
ityamātyasya vacasā nṛpatiryuktimāśritaḥ /
prāptaṃ kumāramanyedyustadevābhimukho 'vadat
kumāro 'pi gṝhaṃ gatvā vivāhocitamaṅgalaiḥ /
haumadviradamāruhya svajanena sajāyayau
svarṇavāraṇasaṃrūḍhaṃ tamāyāntaṃ mahīpatiḥ /
vilokyāścaryavibhavaṃ mene puṇyavatāṃ varam
kautukādatha bhūpālastaṃ gajaṃ hemavigraham /
āruroha mahotsāhaḥ sumerumiva vajrabhṛt
ārūḍhe pṛthivīpāle na cacāla sa kuñjaraḥ /
prasarsarpa kumāreṇa punaścālaṃkṛtāsanaḥ
taṃ jñātvā nṛpatirdevaṃ tatprabhāveṇa vismitaḥ /
dhanyo 'smīti vadan kanyāṃ dadau tasmai smaraśriyam
abhyarcya kanyāratnena nṛpatiḥ puruṣottamam /
harṣotsavasamuddhūtaḥ sudhāsindhurivābabhau
tataḥ kumāre dayitāmādāya svagṛhaṃ gate /
saphalo 'bhūdanaṅgasya kārmukākarṣaṇaśramaḥ
nave vayasi bhogārhe navakāntāsamāgame /
tasyābhūdvibhavodāraḥ sadā navanavotsavaḥ
tataḥ kadācidbhūpālaḥ kṛtakṛtyaḥ prasenajit /
puṇyaprabhāvaṃ jāmātuḥ kalayan samacintayat
aho divyaḥ prabhāvo 'sau kumārasya pradṛśyate /
na hi sāmānyapuṇyānāṃ pāko bhavati tadvidhaḥ
kulaṃ lakṣmīharmyaṃ hṛtaśaśimadā rūpalaharī
vayaḥ saṃbhogārhaṃ guṇaparicayo bhūṣaṇacayaḥ /
yaśaḥ puṇyodyānaprasṛtakusumollāsaruciraṃ
na vidmaḥ kasyāyaṃ kuśalapariṇāmasya vibhavaḥ
iti saṃcintya suciraṃ sa saṃjātakutūhalaḥ /
sarvajñadarśanāvaddhamāruroha manoratham
sa jātātaramāhūya sutāṃ ca sacivaiḥ saha /
bhagavantaṃ yayau draṣṭuṃ manasā prathamaṃ gataḥ
yāte dṛṣṭipathaṃ jetavane saṃtyajya vāhanam /
upasṛtyaḥ nṛpaḥ padbhyāṃ bhagavantaṃ vyalokayat
sa taṃ praṇamya tatpādapadmabhūtiśikhāmaṇiḥ /
sutāṃ jāmātaraṃ cāsmai namro nāmnā nyavedayat
upaviṣṭeṣu sarveṣu praṇāmānatamauliṣu /
papraccha rājā sarvajñaṃ bhagavantaṃ kṛtāñjaliḥ
ayaṃ guṇagaopetaḥ kumāraḥ śrīmatāṃ varaḥ /
haimeva dantināyāto bhagavan kena karmaṇā
iyaṃ cīvarakanyā ca matsutāsya navā vadhūḥ /
kena puṇyaprabhāveṇa jīvitādadhivallabhā
iti pṛṣṭaḥ kṣitīśena sarvavidbhagavān jinaḥ /
tamūce bhūpate puṃsāṃ puṇyodbhūtā vibhūtayaḥ
yadudāro yaducito yad bhrājiṃṣṇu yadadbhutam /
spṛhaṇīyaṃ ca yalloke tattatpuṇyasamudbahvam
vipaśvī bhagavān pūrvaṃ sugataḥ saha bhikṣubhiḥ /
cacāra lokakṛpayā rājño bandhumataḥ pure
tasminnavasare tatra kumāryā saha dārakaḥ /
vikrīḍāvartmani puraḥ kṛtvā dārumayaṃ gajam
tau vilokya samāyāntaṃ dhmātajambūnadadyutim /
phullapadmadalākārakaruṇāsnigdhalocanam
bhagavantaṃ samudbhūtatadbhaktisarasonmukhau /
krīḍāgajaṃ nivedyāsmai praṇatau tasthatuḥ puraḥ
bhagavānapi sarvajñastayorjñātvā manoratham /
dayayā caraṇasparśaṃ vidadhe dārudantinaḥ
samyak cittaprasādena dṛṣṭau bhagavatātha tau /
praṇīdhānaṃ vivāhāya cakraturdārakau mithaḥ
kulaprabhāvavibhavairbhūyājjanma mamocitam /
vāhanaṃ hemadantī ca kumārasyetyabhūnmatiḥ
dṛṣṭvā bhagavataḥ kanyā saṃsaktre cārucīvare /
janmacīvarayuktāṃ syāmahametacintayat
sa eṣa praṇidhānena jātasteneha hastakaḥ /
iyaṃ cīvarakanyā ca tanucīvaralakṣaṇa
iti kṣrutvā kṣitipatistadvṛttaṃ sugato 'ditam /
mukuṭaspṛṣṭatatpādapadmaḥ svabhavanaṃ yayau
yāte savismayaṃ rājñi kumāraḥ saha jāyayā /
kathyamānaṃ bhagavatā dharmaṃ śuśrāva śuddhadhīḥ
tatastau jātavairāgyau kṣīṇasaṃsāravāsanau /
pravrajyayā jitakleśau śuddhāṃ bodhimavāpatuḥ
vitatasukṛtapuṇyābhyāsayogena puṃsāṃ bhavati kuśalabhājāṃ dharmakāmārthasaṃpat /
abhimatamatha bhuktvā tatphalaṃ sadārāste vighanagaganakāntiṃ śāntimante bhajante
Original text: Avadānakalpalatā · Edition: P.L. Vaidya. Avadāna-kalpalatā, 2 vols. Darbhanga: Mithila Institute, 1959 (Buddhist Sanskrit Texts, 22) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0