અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 48

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં સર્વાર્થસિદ્ધાવદાનં સત્પચત્વારિંશઃ પલ્લવઃ ॥
48. હસ્તકાવદાનમ્ ।
મત્તેભકુમ્ભોચ્ચકુચાભિરામાઃ કર્પૂરહારાંશુવિલાસહાસાઃ ।
પ્રીતિપ્રદાઃ પુણ્યવતાં ભવન્તિ પ્રૌઢા યુવત્યશ્ચ વિભૂતયશ્ચ

તથાગતે ભગવતિ શ્રાવસ્ત્યાં વનચારિણિ ।
અભવત્સુપ્રબુદ્ધાખ્યઃ શ્રીમાન્ ગૃહપતિઃ પુરા

બભૂવ હસ્તકો નામ તસ્યાતિદયિતઃ સુતઃ ।
પૂર્વાર્જિતાનાં પુણ્યાનાં સાકાર ઇવ સંચયઃ

તસ્ય જન્મદિને જાતશ્ચામીકરમયો મહાન્ ।
એકીભૂત ઇવાશ્ચર્યવ્રજઃ પ્રવરકુઞ્ચરઃ

સ ગજેન્દ્રઃ કુમારશ્ચ તત્પિતુશ્ચ મનોરથઃ ।
લોકકૌતુકકોશાશ્ચ પૂર્ણતાં ત્યુલ્યમાયયુઃ

સ શશીવ શિશુઃ કાલે કલાનિલયતાં ગતઃ ।
રુરુચે રુચિમાન્ સર્વલોકલોચનબાન્ધવઃ

સ શનૈઃ પૂરિતાભોગભુજસ્તમ્ભવિભૂષણમ્ ।
લેભે મનોભવારમ્ભભવનં નવયૌવનમ્

કદાચિદથ ભૂભર્તુઃ સ પ્રસેનજિતઃ સુતામ્ ।
તનુચીવરચિહ્નેન સહજેન વિરાજિતામ્

કન્યાં ચીવરકન્યાખ્યાં લાવણ્યલલિતાનનામ્ ।
ઉદ્યાનદર્શનાયાતાં દદર્શાયતલોચનામ્

અક્લિષ્ટરૂપામાલોક્ય તામપર્યુષિતદ્યુતિમ્ ।
વિસ્મયસ્મરયોસ્તુલ્યમાયયૌ સહસા વશમ્

સો ઽચિન્તયદહો કાન્તમિદમત્યદ્ભુતં વપુઃ ।
યસ્મિન્ ભાતિ મુખવ્યાજાદદોષવિશદઃ શશી

લાવણ્યમપ્રતિમમેવ બિભતિ તન્વી બન્ધૂકબન્ધુરધરો મધુરસ્વભાવઃ ।
દ્રોહોદ્યતઃ સરસવિદ્રુમપલ્લવાનાં બિમ્બપ્રભાપ્રસભભ્રમવન્ધ્યકારઃ

વક્ર્ક્રં ન ક્ષમતે મદં શશમૃતઃ ક્લેશ્નાતિ કાન્તિઃ સુધામ્
ઉત્ફુલ્લોત્પલકાનનસ્ય કુરુતે દૃષ્ટિઃ પ્રભાભ્ર્ત્સનમ્ ।
મન્યે મન્મથસંગમોચિતતનોઃ સાપ્ત્ન્યભીતિપ્રદા
લીલાયાસ્યાઃ સહસા વિલાસલહરીશોષં વિધત્તે રતેઃ

ઉદ્વૃત્તે કઠિને પરોધરયુગે નશ્યદ્વિવેકે ચિરં
યસ્યા દોષમયે ઽપ્યહો ગુણવતા હારેણ બદ્ધા સ્થિતિઃ ।
યચ્ચાસ્મિન્નવલમ્બતે ઽમ્બુજધિયા રોલમ્બરેખા મુખે
લોલાક્ષ્યાઃ કિમપિ પ્રશાન્તનયને લીનં મુનીનાં મનઃ

ઇતિ ચિન્તયતસ્તસ્ય વપુઃ પુષ્પશરોપમમ્ ।
વિલોક્ય ભૂપતિસુતા બભૂવાશ્ચર્યનિશ્ચલા

હૃતે લજ્જાંશુકે તસ્યાઃ સ્મરેણ સ્મિતકારિણા ।
પ્રત્યગ્રપુલકાકીર્ણં વપુઃ સ્પષ્ટમદૃશ્યત

રુદ્ધા નવાભિલાષેણ વૈલક્ષ્યેણ નિવર્તિતા ।
મનસ્તત્રૈવ નિક્ષિપ્ય સા શૂન્યેવ શનૈર્યયૌ

રાજધાનીં સમાસાદ્ય લજ્જાવિસ્મયમન્મથૈઃ ।
મીલિતેવ નિલીનેવ પ્રોષિતેવ બભૂવ સા

કુમારો ઽપિ સ્વભવને સમુદ્ભૂતમનોભાવ્ઃ ।
તામેવેન્દુમુખીમગ્રે સંકલ્પૈરલિખન્મુહુઃ

સ તાં માનસસર્વસ્વં સ્મરવિદ્યામિવ સ્મરન્ ।
પ્રદધ્યૌ કુર્લભામ્ મત્વા તનયામ્ ચક્રવર્તિનઃ

જન્માન્તરે તનુર્યસ્ય તપઃપરિચિતા ચિરમ્ ।
ધન્યઃ સ તામવાપ્નોતિ લતાં સુકૃતશાખિનઃ

રમ્યપ્રદાનપુણ્યેન તદ્દર્શનમવાપ્યતે ।
ન જાને તાનિ પુણ્યાનિ યેષાં તત્સંગમઃ ફલમ્

તદ્વક્ર્ક્રશીતકિરણસ્મરણોત્સવેન
તસ્યાશ્ચ દુર્લભતયા વિરહોષ્મણા મે ।
નો વેદ્મિ કિં ધૃતિરિયં કિમયં વિમોહઃ
કિં જીવિતં કિમસુભિઃ સહઃ વિપ્રયોગઃ

તદ્વક્ર્ક્રબ્જજિતઃ પ્રસહ્ર ભજતે ક્ષૈણ્યં ક્ષપાવલ્લભઃ
તદ્ભૂવિભ્રમલજ્જિતં ચ વિનતિં ધતે ધનુર્માન્મથમ્ ।
તસ્યાહ્ પલ્લવપેશલદ્યુતિમુષા શોષાધરેણાર્દિતં
નૂનં પ્રાપ્ય પરાજયં વનમહીં બિમ્બ સમાલમ્બતે

ઇતિ પૂર્ણેન્દુવદનાવદનધ્યાનનિશ્ચલહ્ ।
નિશાં નિનાય સંત્યક્તઃ સેર્ષ્યયેવ સનિદ્રયા

કન્યાદર્શનવૃત્તાન્તં તતસ્તેન નિવેદિતમ્ ।
શ્રુત્વા પિતાસ્ય સંક્રન્તચિન્તાપરિચિતો ઽભવત્

સ તમૂચે વયં પુત્ર રાજ્ઞો ઽસ્ય પુરવાસિનહ્ ।
સ કથં તે દુહિતરં ચક્રવર્તી પ્રદાસ્યતિ

અશક્યં નૈવ કુર્વન્તિ સમીહન્તે ન દુર્લભમ્ ।
અસંભાવ્યં ન ભાષન્તે માનકામા મનીષિણઃ

ચૂતચમ્પકવલ્લીષુ સ્વાધીનાસુ નિરાદરઃ ।
ચિન્તયન્ પારિજાતસ્ય લતામ્ શુષ્યતિ ષટ્પદઃ

તવ તસ્યાશ્ચ સંબન્ધઃ પ્રાજ્ગન્મવિહિતો યદિ ।
તદવશ્યં ભવત્યેવ નિષ્પ્રયત્નફલોદયહ્

આશાપાશૈરનાકૃષ્ટં વિચારૈરકદર્થિતમ્ ।
પ્રયત્નભારૈરશ્રાન્તં વિધત્તે ભવિતવ્યતા

ઇત્યાકર્ણ્ય પિતુર્વાક્યં તત્તથેતિ વિચિન્તયન્ ।
ન ચેતઃ કન્યકાનીતં સમાનેતું શશાક સઃ

સ ગત્વા દન્તયુગલં યયાચે હેમકુઞ્ચરમ્ ।
નવસંદર્શને રાજ્ઞઃ પ્રીતિયોગ્યમુપાયનમ્

પુણ્યબન્ધેન કરિણા દત્તં દન્તયુગં તતઃ ।
સ હેમમયમાદાય દ્રષ્ટું ભૂમિપતિં યયૌ

સ રત્નરુચિરં પ્રાપ્ય ભવનં પૃથિવીપતેઃ ।
પ્રવિશ્યઃ પ્રણતઃ પ્રીત્યૈ હેમદન્તદ્વયં દદૌ

ભૂભુજા વિશ્રુતગુણઃ પ્રસાદેનાભિનન્દિતઃ ।
વરં ગૃહાણેત્યુક્તશ્ચ સ ન જગ્રાહ કિંચન

તસ્યાદીનદ્યુતેશ્ચક્રે માનમભ્યધિકં નૃપઃ ।
ઔચિત્યચારુચરિતઃ પ્રિયઃ કસ્ય ન નિઃસ્પૃહઃ

સ સદા દર્શને રાજ્ઞઃ કાઞ્ચનાઙ્ગાનિ દન્તિનઃ ।
પુનર્જાતનવાઙ્ગેન દત્તાણિ પ્રીયતે દદૌ

તમુવાચ મહીપાલઃ સેવાપ્રણયયન્ત્રિતઃ ।
દૂતીં મનઃપ્રસાદય વદનદ્યુતિમુદ્વહન્

પ્રભૂતહેમસંભારાં ગુર્વીં સોવામિમામહમ્ ।
ન સહે પ્રૌરવાર્ગો હિ ભવણીયો મહીભૃતામ્

સંવિભજ્ય જનાનીતૈઃ કા પ્રીતિર્મમ કાઞ્ચનૈઃ ।
તવાનર્ઘગુણા મૂર્તિરિયમેવ મમ પ્રિયા

લોભઃ પુરુષરત્નેષુ ભૂષણાર્હેષુ શોભતે ।
રાજ્ઞાં કોશેષુ સીદન્તિ હેમરત્નાશ્મસંચયાઃ

સમીહિતતમં તુભ્યં કિં પ્રયચ્છામિ કથ્યતામ્ ।
નિઃશેષકોશદાનેન ન નામાનુશયો ઽસ્તુ મે

રાજ્ઞ્ં દૃક્પાતપાત્રેણ પ્રાપ્યન્તે યદિ ન શ્રિયઃ ।
તદનર્થં ગતાર્થિન્યા કો ઽથઃ પાર્થિવસેવયા

ઇત્યુક્તઃ ક્ષિતિપાલેન કુમારઃ કલિતાઞ્જલિઃ ।
તમભાષત ભૂપાલ દાતુમર્હતિ કો ઽપરઃ

અનર્થિતેન રત્નાનિ વિબુધેભ્યઃ પ્રયચ્છતા ।
તદુન્નિદ્રં સમુદ્રસ્ય મુદ્રિતં ભવતા યશઃ

મહતાપિ પ્રયત્નેન પૂર્યતે ન મહાશયઃ ।
અલ્પકાનાં તદૈર્શ્વર્યં દારિદ્યં તન્મહીયસામ્

કિં તુ ત્વદ્ભુજગુપ્તાનાં ધર્મમાર્ગેણ જીવતાં ।
જનાનાં નાસ્તિ દારિદ્યં દ્રવિણં યેન મૃગ્યતે

ધનાર્થિનો ન તુ વયં ન ચ સેવાધિકારિણઃ ।
ધનં ધનં ધનધિયાં માન એવ મનસ્વિનામ્

મીલદ્ગુણેન પરમેશ્વરસેવનેન નુર્મૂલતામ્ સુમનસાં સહસા ગતાનામ્ ।
દૈન્યાત્પુનઃ કૃપણપણ્યપથે ચ્યુતાનાં ન સ્પર્શમાત્રમપિ સાધુજનઃ કરોતિ

અર્થિત્વાન્મરણમ્ વરં તનુભૃતામ્ દૈન્યાવસન્નાત્મનાં
અર્થી સર્વજનાવમાનવસતિઃ સત્કારયોગ્યઃ શવઃ ।
કુમ્ભસ્તાવદધહ્ પ્રયાતિ ગુણવાન્ કૂપાવતારે પરં
યાવન્મોહતમઃપ્રવેશવિવશઃ પ્રાપ્તો ઽર્થિતા લમ્બતે

સામાન્યા ધનસંપદઃ ક્રયકૃષિપ્રાપ્યા સદા ધીમતાં
સંતોષો યદિ નાસ્તિ તત્કિમપરા ભૂમિર્નિધાનાવૃતા ।
સન્ત્યેવાતિશયપ્રસાદનિરતાસ્તા હેમરત્નક્રિયાઃ
કસ્યેષ્ટઃ પ્રિયસંગમાય વપુષાં સેવામયો વિક્રયઃ

ઇત્યપારધિયસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મહીપતિઃ ।
ગૄહ્યતામપરં કિંચિદિત્યભાષત સાદરઃ

ઔચિત્યચતુરાલાપઃ કર્કશો ઽપિ નૃપાં પ્રિયઃ ।
કૃપણશ્ચાટુકારો ઽપિ કર્ણશૂલાય કેવલઃ

ઔર્દાર્યપરિતુષ્ટેન સ રાજ્ઞભ્યર્થિતઃ પરમ્ ।
તમૂચે યદુ તુષ્ટો ઽસિ સુતા મહ્યં પ્રદીયતામ્

ઇત્યુક્તે તેન નૃપતિઃ સંદેહાન્દોલિતાશયઃ ।
પ્રાતર્વક્તાહમિત્યુક્ત્વા ક્ષણં ક્ષ્માતલમૈક્ષત

સ કુમારં વિસૃજ્યાથ પ્રધાનામાત્યમબ્રવીત્ ।
પ્રસાદરભસેનૈવ કૃતં વાક્ચાપલં મયા

ચક્રવર્તિકુલોત્પન્ના કન્યા પુણ્યપણોચિતા ।
કથં સામાન્યપૌરાય ગુણમાત્રેણ દીયતે

દદામીતિ પ્રતિશ્રુત્ય પશ્ચાદનુશયાકુલઃ ।
કથં સરાધનો ભૂત્વા ભવિષ્યામ્યર્થિનિષ્ફલઃ

કથં પ્રાપ્તસ્ય તસ્યાહં પ્રાતર્દ્રષ્ટ્ મુખં પુરઃ ।
પ્રિયો ઽપ્યપ્રિયતાં યાતઃ સ મે દુર્લભયેચ્છયા

નૂનં ગુણોપપન્નો ઽપિ પ્રકૃત્યૈવ શરીરિણામ્ ।
વક્તિ યાવન્ન દેહીતિ તાવદ્ગવતિ વલ્લભહ્

ઇતિ ભૂમિપતેઃ શ્રુત્વાઃ વચો દોલાવલમ્બિનઃ ।
તમુવાચ મહામાત્યઃ સંચિન્ત્યાવસરોચિતમ્

અનાલોચિતપર્યન્તાઃ પ્રત્યગ્રસરસાદરાઃ ।
સ્વભાવરભસા એવ ભવન્તિ પ્રભુબુદ્ધયઃ

અશક્યાર્થનયા તેન લુબ્ધેનેવ ગુણોદયઃ ।
રાજસેવાપ્રવૃત્તેન હેમહસ્તી વિનાશિતઃ

વાચ્યો ઽસૌ ભવતા સ્વૈરં કન્યાર્થી પુનરાગતઃ ।
હેમહસ્તિનમારુહ્ય પ્રાપ્તઃ પ્રાપ્સ્યસિ મે સુતામ્

તેનોત્કૃત્તઃ સ્વહસ્તેન કુતસ્તસ્ય સ કુઞ્જરઃ ।
ન ચાસૌ તદ્વિરહિતઃ પુનરાયાતિ લજ્જયા

ઇત્યમાત્યસ્ય વચસા નૃપતિર્યુક્તિમાશ્રિતઃ ।
પ્રાપ્તં કુમારમન્યેદ્યુસ્તદેવાભિમુખો ઽવદત્

કુમારો ઽપિ ગૄહં ગત્વા વિવાહોચિતમઙ્ગલૈઃ ।
હૌમદ્વિરદમારુહ્ય સ્વજનેન સજાયયૌ

સ્વર્ણવારણસંરૂઢં તમાયાન્તં મહીપતિઃ ।
વિલોક્યાશ્ચર્યવિભવં મેને પુણ્યવતાં વરમ્

કૌતુકાદથ ભૂપાલસ્તં ગજં હેમવિગ્રહમ્ ।
આરુરોહ મહોત્સાહઃ સુમેરુમિવ વજ્રભૃત્

આરૂઢે પૃથિવીપાલે ન ચચાલ સ કુઞ્જરઃ ।
પ્રસર્સર્પ કુમારેણ પુનશ્ચાલંકૃતાસનઃ

તં જ્ઞાત્વા નૃપતિર્દેવં તત્પ્રભાવેણ વિસ્મિતઃ ।
ધન્યો ઽસ્મીતિ વદન્ કન્યાં દદૌ તસ્મૈ સ્મરશ્રિયમ્

અભ્યર્ચ્ય કન્યારત્નેન નૃપતિઃ પુરુષોત્તમમ્ ।
હર્ષોત્સવસમુદ્ધૂતઃ સુધાસિન્ધુરિવાબભૌ

તતઃ કુમારે દયિતામાદાય સ્વગૃહં ગતે ।
સફલો ઽભૂદનઙ્ગસ્ય કાર્મુકાકર્ષણશ્રમઃ

નવે વયસિ ભોગાર્હે નવકાન્તાસમાગમે ।
તસ્યાભૂદ્વિભવોદારઃ સદા નવનવોત્સવઃ

તતઃ કદાચિદ્ભૂપાલઃ કૃતકૃત્યઃ પ્રસેનજિત્ ।
પુણ્યપ્રભાવં જામાતુઃ કલયન્ સમચિન્તયત્

અહો દિવ્યઃ પ્રભાવો ઽસૌ કુમારસ્ય પ્રદૃશ્યતે ।
ન હિ સામાન્યપુણ્યાનાં પાકો ભવતિ તદ્વિધઃ

કુલં લક્ષ્મીહર્મ્યં હૃતશશિમદા રૂપલહરી
વયઃ સંભોગાર્હં ગુણપરિચયો ભૂષણચયઃ ।
યશઃ પુણ્યોદ્યાનપ્રસૃતકુસુમોલ્લાસરુચિરં
ન વિદ્મઃ કસ્યાયં કુશલપરિણામસ્ય વિભવઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સુચિરં સ સંજાતકુતૂહલઃ ।
સર્વજ્ઞદર્શનાવદ્ધમારુરોહ મનોરથમ્

સ જાતાતરમાહૂય સુતાં ચ સચિવૈઃ સહ ।
ભગવન્તં યયૌ દ્રષ્ટું મનસા પ્રથમં ગતઃ

યાતે દૃષ્ટિપથં જેતવને સંત્યજ્ય વાહનમ્ ।
ઉપસૃત્યઃ નૃપઃ પદ્ભ્યાં ભગવન્તં વ્યલોકયત્

સ તં પ્રણમ્ય તત્પાદપદ્મભૂતિશિખામણિઃ ।
સુતાં જામાતરં ચાસ્મૈ નમ્રો નામ્ના ન્યવેદયત્

ઉપવિષ્ટેષુ સર્વેષુ પ્રણામાનતમૌલિષુ ।
પપ્રચ્છ રાજા સર્વજ્ઞં ભગવન્તં કૃતાઞ્જલિઃ

અયં ગુણગઓપેતઃ કુમારઃ શ્રીમતાં વરઃ ।
હૈમેવ દન્તિનાયાતો ભગવન્ કેન કર્મણા

ઇયં ચીવરકન્યા ચ મત્સુતાસ્ય નવા વધૂઃ ।
કેન પુણ્યપ્રભાવેણ જીવિતાદધિવલ્લભા

ઇતિ પૃષ્ટઃ ક્ષિતીશેન સર્વવિદ્ભગવાન્ જિનઃ ।
તમૂચે ભૂપતે પુંસાં પુણ્યોદ્ભૂતા વિભૂતયઃ

યદુદારો યદુચિતો યદ્ ભ્રાજિંષ્ણુ યદદ્ભુતમ્ ।
સ્પૃહણીયં ચ યલ્લોકે તત્તત્પુણ્યસમુદ્બહ્વમ્

વિપશ્વી ભગવાન્ પૂર્વં સુગતઃ સહ ભિક્ષુભિઃ ।
ચચાર લોકકૃપયા રાજ્ઞો બન્ધુમતઃ પુરે

તસ્મિન્નવસરે તત્ર કુમાર્યા સહ દારકઃ ।
વિક્રીડાવર્ત્મનિ પુરઃ કૃત્વા દારુમયં ગજમ્

તૌ વિલોક્ય સમાયાન્તં ધ્માતજમ્બૂનદદ્યુતિમ્ ।
ફુલ્લપદ્મદલાકારકરુણાસ્નિગ્ધલોચનમ્

ભગવન્તં સમુદ્ભૂતતદ્ભક્તિસરસોન્મુખૌ ।
ક્રીડાગજં નિવેદ્યાસ્મૈ પ્રણતૌ તસ્થતુઃ પુરઃ

ભગવાનપિ સર્વજ્ઞસ્તયોર્જ્ઞાત્વા મનોરથમ્ ।
દયયા ચરણસ્પર્શં વિદધે દારુદન્તિનઃ

સમ્યક્ ચિત્તપ્રસાદેન દૃષ્ટૌ ભગવતાથ તૌ ।
પ્રણીધાનં વિવાહાય ચક્રતુર્દારકૌ મિથઃ

કુલપ્રભાવવિભવૈર્ભૂયાજ્જન્મ મમોચિતમ્ ।
વાહનં હેમદન્તી ચ કુમારસ્યેત્યભૂન્મતિઃ

દૃષ્ટ્વા ભગવતઃ કન્યા સંસક્ત્રે ચારુચીવરે ।
જન્મચીવરયુક્તાં સ્યામહમેતચિન્તયત્

સ એષ પ્રણિધાનેન જાતસ્તેનેહ હસ્તકઃ ।
ઇયં ચીવરકન્યા ચ તનુચીવરલક્ષણ

ઇતિ ક્ષ્રુત્વા ક્ષિતિપતિસ્તદ્વૃત્તં સુગતો ઽદિતમ્ ।
મુકુટસ્પૃષ્ટતત્પાદપદ્મઃ સ્વભવનં યયૌ

યાતે સવિસ્મયં રાજ્ઞિ કુમારઃ સહ જાયયા ।
કથ્યમાનં ભગવતા ધર્મં શુશ્રાવ શુદ્ધધીઃ

તતસ્તૌ જાતવૈરાગ્યૌ ક્ષીણસંસારવાસનૌ ।
પ્રવ્રજ્યયા જિતક્લેશૌ શુદ્ધાં બોધિમવાપતુઃ

વિતતસુકૃતપુણ્યાભ્યાસયોગેન પુંસાં ભવતિ કુશલભાજાં ધર્મકામાર્થસંપત્ ।
અભિમતમથ ભુક્ત્વા તત્ફલં સદારાસ્તે વિઘનગગનકાન્તિં શાન્તિમન્તે ભજન્તે