Avadānakalpalatā · Chapter 14

iti kṣemendraviracitāyāṃ bodhisattvāvadānakalpalatāyāṃ prātihāryāvadānaṃ nāma trayodaśaḥ pallavaḥ //
14. devāvatāravadānam /
jayati mahatāṃ prabhāvaḥ paścādagre ca vartamāno yaḥ /
janakuśalakarmasaraṇiḥ prakāśaratnadīpo vaḥ

purā surapure pāṇḍukambalākhye śilātale /
samīpe pārijātasya kovidārasya suprabhe

kṛtvā tridaśasaṃghānāṃ bhagavān dharmadeśanām /
anugrahāya martyānāṃ jambūdvīpamavātarat

amarairanuyātasya tasyāvatarato bhuvam /
vimānakānanākīrṇaṃ babhūva bhuvanāṅgaṇam

tasya dantāṃśusaṃtānairupadeśamivācitam /
jagrāha candraruciram cāmaraṃ caturānanaḥ

chatraṃ śataśalākāṅkamanaṅkaṃ raṅkupāṇḍuram /
prasādamiva sākāramādade 'sya puraṃdaraḥ

saṃkāśyanagaropānte kānanodumbarāntike /
avatīrṇaṃ sukṛtinaḥ sānandāstaṃ vavandire

tasminnutpalavarṇākhyā bhikṣukī janasaṃgame /
alabdhāvasarā draṣṭuṃ nṛparūpamupādade

pradīptaratnamukuṭaṃ gaṇḍatāṇḍavikuṇḍalam /
dṛṣṭvaivāsya navaṃ rūpaṃ jahāsoṣṇīṣapallavaḥ

sā cintayantī ko vāyaṃ janairnirvivaraḥ puraḥ /
antaraṃ nṛparūpaṃ me dṛṣṭvā dāsyati sādaraḥ

atp 'nyathā tu bhagavatpraṇatirmama durlabhā /
na guṇaṃ gauravasthānamaiśvaryapraṇayī janaḥ

aho tṛṇatṛlālolairniḥsāravirasairdhanaiḥ /
hriyate vāsanābhyāsānnirvicāratayā janaḥ

dattāntarā sā sahasā janena nṛpagauravāt /
lolahāraṃ bhagavataḥ praṇāmamakārot puraḥ

asminnavasare bhikṣurudayī nāma saṃsadi /
tāṃ vilokya tathārūpāmavadat sasmitānanaḥ

iyamutpalavarṇākhyā bhikṣukī nṛparūpiṇī /
ṛddhyā bhagavataḥ pādau vandate janavanditā

utpalāmodavarṇābhuāṃ vijñāteyaṃ mayā purā /
ityuktvā virate tasmin bhagavānapyabhāṣata

ayuktameva bhikṣukyā darpadṛddhiprakāśanam /
karoti praśamaglānimabhimānena ca jvaraḥ

ityuktvā bhagavān kṛtvā tāṃ tāṃ śubhropadeśanām /
visṛjya devān prayayau svapadaṃ saha bhikṣubhiḥ

tatropaviṣṭaḥ pṛṣṭastaiḥ praṇatairbhikṣukīkathām /
prāgjanmakarmasaṃbaddhāṃ sarvajñastānabhāṣata

vārāṇasyāmabhūtpūrvaṃsārthavāho mahādhanaḥ /
patnī dhanavatī nāma tasya prāṇasamābhavat

pāṇipallavinī tanvīyaovanodyānamañjarī /
phalapuṣpavatī kāle sā tasmādgarbhamādadhe

atrāntare jalanidhidvīpānugamanodyatam /
pratyāsannaviyogārtā sā vallabhamabhāṣata

kiyatī dhanasaṃpattirvṛddhimadyāpi nīyate /
yatkṛte ghpragambhīrastīryate makarākaraḥ

bahvapāyaṃ dhanādānaṃ nirapāyā guṇārjanam /
svadeśāt paradeśaṃ hi gacchanti draviṇārthinah

kecidduḥkhānnivartante dūraṃ gatvāpi niṣphalāḥ /
niścalā dhaninaścānye karmaṇāmeṣa niścayaḥ

iti priyāvacaḥ śrutvā sārthavāhastato 'bhyadhāt /
mugdhe saṃbhāvanāpātro bhavatyevaṃ dhanodyataḥ

dhanārjanavihīnānāṃ puṅguvanmūlabhakṣaṇāt /
adya śvo vā sukhasthānāṃ bhogaiḥ saha parikṣayaḥ

svagṛhe 'pi daridrāṇāṃ janah krakacaniṣṭhuraḥ /
dhanināṃ paraloko 'pi premasnigdhajanaṃ bhuvaḥ

kṣīṇamapyudyataṃ vṛddhyai na veṇuṃ bandhate janaḥ /
na tu sa pūrṇatāṃ yāti pratyāsannaparikṣayaḥ

mūrkho 'pi viduṣāṃ vandyaḥ strīṇāṃ vṛddho 'pi vallabhaḥ /
klibo 'pi sevyaḥ śūrāṇāmāsannābhyudayo janaḥ

kenānyakaraṇaṃ bhuktvā pītvā kāvyāmṛtāni vā /
kṣaṇaṃ vicakṣaṇenāpi kṣuptipāse vivarjite

yasyārthaḥ sa guṇonnataiḥ kṛtanutiḥ kaṃ vā na dhatte guṇaṃ
dāridyrodayadoṣadūṣitarucāṃ nirmālyatulyā guṇāḥ /
vittenaiva guṇā guṇī na tu dhanī dhanyo dhanī no guṇī kāyādduṣkṛtasaṃnipātaśamanādāyurguṇānāṃ dhanam

iti prāṇādhikārthasya patyurākarṇya sā vacaḥ /
sāñjanāśrukaṇotkīrṇā latevābhṛtaṣaṭpadā

atha pravahaṇaṃ bheje sārthanāthastayā saha /
tīvratṛṣṇāgṛhītānāṃ hastapātraṃ mahodadhiḥ

tasya jāyāsakhasyāsau karmavātānuvartinaḥ /
abhajyata pravahaṇaṃ samanorathajīvitam

tataḥ phalakamāsādya bhāgaśeṣācca karmaṇaḥ /
kaśerudvīpamāsādya tatpatirvipadaṃ gataḥ

anāthām tatra śocantīṃ vihaṅgaḥ puruṣākṛtiḥ /
tāmāpa pādadīrṇāśāṃ suvarṇakulasaṃbhavaḥ

sa kāntāṃ sumukho nāma tāmuvāca rucākṛtaḥ /
samāśvasihi lolākṣi nirbhayo 'yaṃ tavāśrayaḥ

divyeyaṃ subhagā bhūmirvayaṃ tvatpraṇayaiṣaṇaḥ /
puṇyāyātāsi kalyāṇi ghoro 'yaṃ makarākaraḥ

ityuktvā tena śanakairnītā ratnālayaṃ gṛham /
saṃpūrṇagarbhā tanayaṃ cārurūpamasūta sā

vardhamāne śiśau tasmin sā śanaiḥ priyavādinā /
mugdhā tena vidagdhena saṃbhogābhimukhīkṛtā

saralatvānmṛdutvācca samīpapraṇayī janaḥ /
svayamāliṅgyate strībhirlatābhiriva pādapaḥ

divyodyāneṣu sā tena ramamāṇāṃ ghanastanī /
kumāraṃ rucirākāraṃ suṣuve sadṛśaṃ pituḥ

tasmin padmamukhābhikhye yauvanālaṃkṛtākṛtau /
sumukhaḥ pakṣiṇāṃ rājā kāle lokāntaraṃ yayau

tataḥ padmamukhaḥ śrīmānāsasāda padaṃ pituḥ /
guṇināmavivādena svādhīnāḥ kulasaṃpadaḥ

prāptaiśvaryaṃ tamavadadvijane jananī sutam /
tatprabhāvasya saṃbhāvya sarvatra prabhaviṣṇutām

putra prāptā tvayā lakṣmīriyaṃ nijakulocitā /
ayaṃ tu sārthavāhānme jātaḥ putro niraṃśakaḥ

vārāṇasyāmayaṃ rājā śaśaktyā kriyatāṃ tvayā /
prītīsaṃvādasāsvādaḥ svadeśe seva saṃpadaḥ

iti māturgirā pakṣī pakṣapātena bhūyasā /
skandhe bhrātaramāropya vyomnā vārāṇasīṃ yayau

tatra siṃhāsanāsīnaṃ brahmadattaṃ mahīpatim /
saṃjaghānaikadainaṃ sa vajragranakharaiḥ kharaiḥ

abhiṣicyāgrajaṃ pūrṇaṃ tasminneva nṛpāsane /
amātyān so 'vadadbhītān samagrānagravikramaḥ

yasya rājño 'bhiṣiktasya mayā yaḥ pracalīkaraḥ (?) /
so 'pyatītaḥ prabho bhaktyā tamevānugamiṣyati

ityuktvā pravarāmātyān svairaṃ vihagapuṇgavaḥ /
yayau bhrātaramāmantrya punardeśanasaṃvidā

sa eva brahmadatto 'yamiti mantrita mantriṇām (?) /
sa nṛpaḥ khyātimāyātaḥ svajaneṣu pareṣu ca

atrāntare samānītā sagarbhā hastinī vanāt /
na mumocārdhaniryātagarbhaṃ ruddhamivāntare

sādhvīkarāgrasaṃsparśādiyaṃ garbhaṃ vimuñcati /
iti mauhūrtikādiṣṭaṃ rājñe mantrī nyavedayat

śāsanādatha bhūbhartuḥ spṛṣṭvā hastena hastinīm /
antaḥ purāṅganāścakrustatra satyopayāvanam

tāsāṃ satyagirā garbhaṃ nātyajat kariṇī yadā /
tadā vilakṣyaḥ sarvo 'bhūt bhūpasyāntaḥpure janaḥ

atha gopāṅganābhyetya śīlasatyopayācanam /
kṛtvā pasparśa kariṇīṃ yenāsau garbhamatyajat

kṛtvā nijajāyānāṃ jñātvā śīladaridratām /
mene gopāṃ manaḥsveva tāṃ jagatrtritaye satīm

sa satījātilobhena sośumbāṃ nāma tatsutām /
pariṇīyānināyāgre devīśabdasya pātratām

tasyāḥ saṃcintya lāvaṇyaṃ capalatvaṃ ca yoṣitām /
sa sarvagāmīnīṃ nidrāmapi tatyāja śaṅkitaḥ

asminnavasare druṣṭuṃ bhrātaraṃ vihagādhiyaḥ /
yayau padmamukhastatra snehādatiśayotsukhaḥ

bhūpālo 'pi tamāliṅgya prītyā vihitasatkṛtiḥ /
vijane svakathāmasmai nivedya punarabravīt

śīlasatyatulārohāt dṛṣṭadoṣeṇa yoṣitām /
mamāntaḥpuravaimukhyāt vivāho 'bhinavaḥ kṛtaḥ

rūpayauvanagāminmyām tasyāmapi na me dhṛtiḥ /
ekatra dṛṣṭadoṣāṇāṃ sarvatrāśaṅkate manaḥ

tasmāttava pure bhrātarvimānuṣye nidhīyatām /
śīlaśankāṃ parityajya bhavāmi vigatajvaraḥ

tasmāt pratiniśaṃ pakṣī śāsanāt tava madgṛham /
prāpayiṣyati tāṃ svairamityayaṃ me manorathaḥ

iti bhrāturvacaḥ śrutvā tamuvāca vihaṅgamaḥ /
īrṣyāśaṅkākalaṅkena rājan mithyaiva mā kṛthāḥ

na nāma ramate ramye nāsvādaṃ vetti bhojane /
na paśyati na nidrāti nityamīrṣyāvaśāturaḥ

klībaḥ kāmī sukhī vidvān dhanī namraḥ prabhuḥ kṣamī /
arthī mānyaḥ khalaḥ snigdhaḥ strī satīti kathaiva kā

saralatve 'pi kuṭilāḥ sthāyinyo 'pyaticañcalāḥ /
kulīnā apui pārśvasthamāliṅgantyabalā latāḥ

dṛṣṭirlolādharo rāgī bhrūrvākrā kaṭhinau stanau /
dṛśyate naiva nirdoṣaḥ strīṇāmavayaveṣvapi

bhujyante kuśalaiḥ śyāmā bhramadbhramaravibhramaiḥ /
mūlānveṣī sarojinyāḥ paṅkenaivāvalipyata

naikasmin vismayabhuvāṃ sasmitānāṃ niyantrite /
śuciśīlavirāmāṇāṃ rāmāṇāṃ ramaṇe matiḥ

tathāpi matpurodyāne nirjane sā nidhīyatām

ityuktaḥ pakṣiṇā bhrātā nṛpatirvisasarja tām /
kāntāṃ kaśerukadvīpe taṃ ca satkṛtya sādaraḥ

sāpi pratiniśaṃ vyomnaḥ khagārūḍhā samāyayau /
divyagandhamayīṃ mālāmādāya dvīpasaṃbhavām

pārijātānvayatarostāni puṣpāṇyavāpa sā /
khyātāni timirāṇīva bhramadbhṛṅgāndhakārataḥ

atha vārāṇasīvāsī kadācinmānavābhudhaḥ /
prayayau samidhāhārī dvijanmā kānanaṃ yuvā

tatra kinnarakāminyā sa dṛṣṭaḥ spaṣṭamanmathaḥ /
yasya saṃdarśanenaiva sābhavadvismṛtasmṛtiḥ

asau navābhilāṣeṇa janakeneva sārpitā /
kāntā kāntimayī nāma vijahāra guhāgṛhe

tatrābharaṇaratnāśuḥ pratītatimirotkare /
ramamāṇā ciraṃ tena kāle putramavāpa sā

balavān marududbhavaḥ sa bālye 'pi yadā śiśuḥ /
tadā mātā tasya saṃjñāṃ śīghraga ityasādhayat

sāpi nivāghnasaṃbhogā sukhātṛptā guhāntare /
priyaṃ dhṝtvā sadā yāti pidhāya śilayā gṛham

kadācidatha vṛttāntaṃ nijapitrā niveditam /
ākarṇya śīghragaścintāvismayākulito 'vadat

śilānibaddhadvāre 'sminnandhasyaiva gṝhāntare /
aho sneho 'pyayaṃ tāta tava bandhanatāṃ gataḥ

ehi vārāṇasīmeva gacchāvaste nijāspadam /
vioulāmapyayatnena śilāmutsārayāmyaham

svadeśavirahakleśaṃ dyḥśaṃ sahase katham /
tyaktuṃ na śakyate kauściddeśo deha iva svakaḥ

bhāraṃ draviṇasaṃbhāraṃ vetti granthiguṇāguṇaḥ /
bhogaṃ nirupabhogaṃ ca svadeśavirahī janaḥ

ityuktvā sa guhāgohādutpāṭya vipulāṃ śilām /
kṛtābhyupagamenāśu janakena yayau saha

prayātayostatastūrṇaṃ samabhyetyātha kinnarī /
śūnyaṃ dṛṣṭvā guhāgehaṃ nirvedādityavintayat

aho me vismṛtasnehaḥ sa gataḥ kkāpi durjanaḥ /
dvijihvānāṃ bhujaṃgānāṃ kauṭilyaṃ vā kimadbhutam

na ramante palāyante paryante sukharāgiṇaḥ /
cirasthā api niḥsnehāḥ śukā iva dvijātayaḥ

iti saṃcintya sā patyurnikārātprītimatyajat /
puṣpopamāni premāṇi na sahante kadarthanām

vidyāguṇena kenāsau putro me bhuvi jāīvati /
iti dhyātvā sakhīhaste tasmai vīṇāṃ dideśa sā

saṃbhogasukhapaṇyaiva prītiḥ patiṣu yoṣitām /
aparyuṣitavātsalyā putraprītistu niścalā

javena vrajatostūrṇaṃ tayordaurjanyalajjayā /
śīgragāya dadau vīṇāṃ tatsakhī vegagāminī

ādyā tantririyaṃ nāsyāḥ spraṣṭavyā vighnakāriṇī /
ityābhāṣya tayā dattāṃ vīṇāṃ prāpya jagāma saḥ

tataḥ svadeśe janakaṃ svagṛhe viniveśya saḥ /
vīṇāpravīṇaḥ sarvatra lābhapūjāmavāptavān

tataḥ kadāvidvāṇijā ambudhidvīpagāminā /
āropitaḥ pravahaṇaṃ divyavīṇānurāgiṇā

vīṇāmūrcchanayā tasya śrotrapīyūṣadhārayā /
kṣaṇe kṣaṇe samudro 'pi nistaraṅga ivābhavat

athādyatantrisaṃsparśādutpannopaplavoplute /
bhagne pravahaṇe sarvavaṇijāmabhavat kṣayaḥ

tato balāhakāvāptyā pavanapretitaḥ kṣaṇāt /
kaśerudvīpamāsede karmaśeṣeṇa śīghragaḥ

tatrābdhikūlasaṃlīnaṃ divyodyānaṃ praviśya saḥ /
śyāmāṃ dadarśa sośumbāṃ mūrdhanyastabakastanām

grandhantīṃ timirākhyānāṃ puṣpāṇāmujjvalasrajam /
nibandhanaṃ tanuguṇaiḥ kurvāṇāmapyacetasām

sāpi taṃ rucirākāraṃ dṛṣṭvā vismayamāyayau /
dhīraṃ śaiśavatāruṇyasaṃdhimadhyasthatāṃ gatam

māramārutasaṃcālasakampakarapallavā /
sā śīrṇaśīlakusumā lateva praṇanāma tam

cirārūḍheva sahasā prītiḥ prauḍhā tayorabhūt /
prāgjanmasnehasaṃlīnaṃ na muñcati mano manaḥ

ramamāṇāṃ divā tena niśāyāṃ ca mahībhujā /
mene vāmācaritatāṃ tām priyo gūḍhakāmukaḥ

tena vārāṇasīṃ gantuṃ jñātvā vṛttaṃ samarthitā /
tannināya khagārūḍhā tadgirā mīlitekṣaṇam

vārito 'pi tadā vyomni nayanonmīlane tayā /
so 'bahvatsahasaivāndhaścāpalādvivṛtekṣaṇaḥ

sā tamantaḥpurodyāne nidhāya bhayakātarā /
viveśa śokasaṃtaptā śayyāveśma mahīpateḥ

dūyamānena manasā rajanīmativāhya tām /
prātarna gantuṃ na sthātuṃ cintākrāntā śaśāka sā

atrāntare samudbhūtaścyutasaurabhanirbharaḥ /
madhumāso vilāsānāṃ yauvanaṃ puṣpadhanvanaḥ

kokilālikulaiḥ kālaḥ kālaḥ kālo viyoginām /
śīrṇaśokanavāśokaduḥsahaḥ pratidṛṣyate

rājāpyaviratautsukyādudyānaṃ gantumudyataḥ /
dinamekaṃ na tatyāja sośumbāṃ kāmamohitaḥ

sa tayāsaha rāgasya madasya madanasya ca /
saṃsāramiva viśrāntipadapuṣpavanaṃ yayau

tatra bālānilālolalatāvailakṣyakāriṇīm /
paśyan pramodamāsede yaditāmeva bhūpatiḥ

anyarāgaviṣākrāntā sāpyabhūnmalinasmṛtiḥ /
sukhamapyasukhaṃ vetti cintāśalyākulaṃ manaḥ

antargatabhujaṃgābhiḥ strībhiratyantarāgiṇaḥ /
kaṇṭhe kṛtābhirnṛtyanti mālābhiriva mohitāḥ

tatraikāntalatākuñjanikuñjanihitasthitiḥ /
andhaḥ saurabhamāghrāya sośumbātimirasrajaḥ

sahasaiva vikāreṇa rāgādvismṛtasaṃvṛtiḥ /
agāyanmadanakṣībā gaṇayanti bahyaṃ kutaḥ

tanupavanavilāsaiḥ kīryamāṇaḥ priyāyāḥ
samadabadanapadmāmodasaṃbhārasāraḥ /
timirakusumagandhaḥ so 'yamāyāti dūrāt
bhramarasaraṇivīṇāvibhramārāvaramyaḥ

śrutvā hṛdayasaṃvādagītaṃ tattasya bhūpatiḥ /
udyānavicayaṃ kṛtvā taṃ dadarśa latāntare

gāḍharocamadakṣībaṃ sa taṃ papraccha śaṅkitaḥ /
api jānasi sośumbāṃ tasya vā lakṣaṇaṃ tanoḥ

so 'bravīt kiṃ na jānāmi sośumbāṃ bimbapāṭalām /
upaviṣṭo 'dhare yasyā rāgarājye manobhavaḥ

nyastaṃ smareṇeva tadūrūmūle lekhāmayaṃ svastikamasti kāntam /
āvartaśobhā stanamaṇḍale vā lāvaṇyakallolanibhāsti tasyāḥ

etadākarṇya nṛpatiḥ sadyaḥ saṃtāpaśoṣitam /
mumoca rāgakusumaṃ nirmālyaminva cetasaḥ

so 'bravīnnāsti nārīṇāṃ śīlarakṣā śatairati /
khapuṣpamāleva satī sarvathā naiva jāyate

ityuktvāndhena tāṃ rājā saha śmaśānakānanam /
gardabhāropitāṃ tūrṇaṃ tatyāja nagarādbahiḥ

sā tena saha nirlajjā vrajantī dinasaṃkṣaye /
aṭavyāṃ caurapatinā prāptaiva saha saṃpadā

janairabhidrute tasmin sahasā cauramaṇḍale /
niraparāśa evāndhaścaurabhrāntyā nipātitaḥ

cauro 'pi niśāṃ bhuktvā sośumbāṃ kṣasṇasaṃgataḥ /
gṛhītvābharaṇānyasyā jagāmottīrya nimnagām

kāraṇḍavāyāh saritastasyāstīre nirambarā /
śuśova sāñjanairaśrujālaiḥ sā malinastanī

tasmin kṣaṇe mukhāsaktaṃ māṃsamutsṛjya jambuke /
yāte jalotplutaṃ matsyaṃ tajjahāraṃ vihaṅgamaḥ

matsye nimagne sahasā khagena piśite hṛte /
sa babhūvobhayabhraṃśāccintāniścalalocanaḥ

tasyāstaṃ vīkṣyaṃ duḥkhe 'pi mukhe smitamadṝśyata /
hāsaḥ parasya skhalite duḥsthasyāpyupajāyate

sa tāṃ vailakṣyakupitaḥ provācānucitasmitām /
aho hasasi māṃ loke hāsyāyatanatām gatām

nṛpaṃ tyaktvāgatā hyandhamtyaktavāndhaṃ cauramāśritā /
tavāhamubhayabhraṣṭaḥ tribhraṣṭāyāḥ smitāspadam

āstām vaḥ parihāso 'yaṃ taṃ yuktyāhaṃ karomi te /
khalāste viṣamasthānām ye biḍambanapaṇḍitāḥ

ityuktvā nagarīṃ gatvā sa nṛpāya nyavedayat /
sośumbā te nadītīre tapoyukteti manmatiḥ

atha nināya tām rājā vitīryābharaṇāmbaram /
doṣamācchādayatyeva rāgadveṣaḥ śarīriṇām

saivādyotpalavarṇeyamudāyī śīghrago 'pyasau /
prāgjanmāntarapuṇyena bhikṣḥuvratamupāgatau

abhavadatirasārdraṃ mānāsṃ rāgayoge
yadu madanavidheyaṃ rāgayuktaṃ yadasyāḥ /
virataśamavirārā tena tasmin muhūtre
kṛtanarapatirūpānandinaṃ mām vavande