અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 14

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયાં પ્રાતિહાર્યાવદાનં નામ ત્રયોદશઃ પલ્લવઃ ॥
14. દેવાવતારવદાનમ્ ।
જયતિ મહતાં પ્રભાવઃ પશ્ચાદગ્રે ચ વર્તમાનો યઃ ।
જનકુશલકર્મસરણિઃ પ્રકાશરત્નદીપો વઃ

પુરા સુરપુરે પાણ્ડુકમ્બલાખ્યે શિલાતલે ।
સમીપે પારિજાતસ્ય કોવિદારસ્ય સુપ્રભે

કૃત્વા ત્રિદશસંઘાનાં ભગવાન્ ધર્મદેશનામ્ ।
અનુગ્રહાય મર્ત્યાનાં જમ્બૂદ્વીપમવાતરત્

અમરૈરનુયાતસ્ય તસ્યાવતરતો ભુવમ્ ।
વિમાનકાનનાકીર્ણં બભૂવ ભુવનાઙ્ગણમ્

તસ્ય દન્તાંશુસંતાનૈરુપદેશમિવાચિતમ્ ।
જગ્રાહ ચન્દ્રરુચિરમ્ ચામરં ચતુરાનનઃ

છત્રં શતશલાકાઙ્કમનઙ્કં રઙ્કુપાણ્ડુરમ્ ।
પ્રસાદમિવ સાકારમાદદે ઽસ્ય પુરંદરઃ

સંકાશ્યનગરોપાન્તે કાનનોદુમ્બરાન્તિકે ।
અવતીર્ણં સુકૃતિનઃ સાનન્દાસ્તં વવન્દિરે

તસ્મિન્નુત્પલવર્ણાખ્યા ભિક્ષુકી જનસંગમે ।
અલબ્ધાવસરા દ્રષ્ટું નૃપરૂપમુપાદદે

પ્રદીપ્તરત્નમુકુટં ગણ્ડતાણ્ડવિકુણ્ડલમ્ ।
દૃષ્ટ્વૈવાસ્ય નવં રૂપં જહાસોષ્ણીષપલ્લવઃ

સા ચિન્તયન્તી કો વાયં જનૈર્નિર્વિવરઃ પુરઃ ।
અન્તરં નૃપરૂપં મે દૃષ્ટ્વા દાસ્યતિ સાદરઃ

અત્પ્ ઽન્યથા તુ ભગવત્પ્રણતિર્મમ દુર્લભા ।
ન ગુણં ગૌરવસ્થાનમૈશ્વર્યપ્રણયી જનઃ

અહો તૃણતૃલાલોલૈર્નિઃસારવિરસૈર્ધનૈઃ ।
હ્રિયતે વાસનાભ્યાસાન્નિર્વિચારતયા જનઃ

દત્તાન્તરા સા સહસા જનેન નૃપગૌરવાત્ ।
લોલહારં ભગવતઃ પ્રણામમકારોત્ પુરઃ

અસ્મિન્નવસરે ભિક્ષુરુદયી નામ સંસદિ ।
તાં વિલોક્ય તથારૂપામવદત્ સસ્મિતાનનઃ

ઇયમુત્પલવર્ણાખ્યા ભિક્ષુકી નૃપરૂપિણી ।
ઋદ્ધ્યા ભગવતઃ પાદૌ વન્દતે જનવન્દિતા

ઉત્પલામોદવર્ણાભુઆં વિજ્ઞાતેયં મયા પુરા ।
ઇત્યુક્ત્વા વિરતે તસ્મિન્ ભગવાનપ્યભાષત

અયુક્તમેવ ભિક્ષુક્યા દર્પદૃદ્ધિપ્રકાશનમ્ ।
કરોતિ પ્રશમગ્લાનિમભિમાનેન ચ જ્વરઃ

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્ કૃત્વા તાં તાં શુભ્રોપદેશનામ્ ।
વિસૃજ્ય દેવાન્ પ્રયયૌ સ્વપદં સહ ભિક્ષુભિઃ

તત્રોપવિષ્ટઃ પૃષ્ટસ્તૈઃ પ્રણતૈર્ભિક્ષુકીકથામ્ ।
પ્રાગ્જન્મકર્મસંબદ્ધાં સર્વજ્ઞસ્તાનભાષત

વારાણસ્યામભૂત્પૂર્વંસાર્થવાહો મહાધનઃ ।
પત્ની ધનવતી નામ તસ્ય પ્રાણસમાભવત્

પાણિપલ્લવિની તન્વીયઓવનોદ્યાનમઞ્જરી ।
ફલપુષ્પવતી કાલે સા તસ્માદ્ગર્ભમાદધે

અત્રાન્તરે જલનિધિદ્વીપાનુગમનોદ્યતમ્ ।
પ્રત્યાસન્નવિયોગાર્તા સા વલ્લભમભાષત

કિયતી ધનસંપત્તિર્વૃદ્ધિમદ્યાપિ નીયતે ।
યત્કૃતે ઘ્પ્રગમ્ભીરસ્તીર્યતે મકરાકરઃ

બહ્વપાયં ધનાદાનં નિરપાયા ગુણાર્જનમ્ ।
સ્વદેશાત્ પરદેશં હિ ગચ્છન્તિ દ્રવિણાર્થિનહ્

કેચિદ્દુઃખાન્નિવર્તન્તે દૂરં ગત્વાપિ નિષ્ફલાઃ ।
નિશ્ચલા ધનિનશ્ચાન્યે કર્મણામેષ નિશ્ચયઃ

ઇતિ પ્રિયાવચઃ શ્રુત્વા સાર્થવાહસ્તતો ઽભ્યધાત્ ।
મુગ્ધે સંભાવનાપાત્રો ભવત્યેવં ધનોદ્યતઃ

ધનાર્જનવિહીનાનાં પુઙ્ગુવન્મૂલભક્ષણાત્ ।
અદ્ય શ્વો વા સુખસ્થાનાં ભોગૈઃ સહ પરિક્ષયઃ

સ્વગૃહે ઽપિ દરિદ્રાણાં જનહ્ ક્રકચનિષ્ઠુરઃ ।
ધનિનાં પરલોકો ઽપિ પ્રેમસ્નિગ્ધજનં ભુવઃ

ક્ષીણમપ્યુદ્યતં વૃદ્ધ્યૈ ન વેણું બન્ધતે જનઃ ।
ન તુ સ પૂર્ણતાં યાતિ પ્રત્યાસન્નપરિક્ષયઃ

મૂર્ખો ઽપિ વિદુષાં વન્દ્યઃ સ્ત્રીણાં વૃદ્ધો ઽપિ વલ્લભઃ ।
ક્લિબો ઽપિ સેવ્યઃ શૂરાણામાસન્નાભ્યુદયો જનઃ

કેનાન્યકરણં ભુક્ત્વા પીત્વા કાવ્યામૃતાનિ વા ।
ક્ષણં વિચક્ષણેનાપિ ક્ષુપ્તિપાસે વિવર્જિતે

યસ્યાર્થઃ સ ગુણોન્નતૈઃ કૃતનુતિઃ કં વા ન ધત્તે ગુણં
દારિદ્ય્રોદયદોષદૂષિતરુચાં નિર્માલ્યતુલ્યા ગુણાઃ ।
વિત્તેનૈવ ગુણા ગુણી ન તુ ધની ધન્યો ધની નો ગુણી કાયાદ્દુષ્કૃતસંનિપાતશમનાદાયુર્ગુણાનાં ધનમ્

ઇતિ પ્રાણાધિકાર્થસ્ય પત્યુરાકર્ણ્ય સા વચઃ ।
સાઞ્જનાશ્રુકણોત્કીર્ણા લતેવાભૃતષટ્પદા

અથ પ્રવહણં ભેજે સાર્થનાથસ્તયા સહ ।
તીવ્રતૃષ્ણાગૃહીતાનાં હસ્તપાત્રં મહોદધિઃ

તસ્ય જાયાસખસ્યાસૌ કર્મવાતાનુવર્તિનઃ ।
અભજ્યત પ્રવહણં સમનોરથજીવિતમ્

તતઃ ફલકમાસાદ્ય ભાગશેષાચ્ચ કર્મણઃ ।
કશેરુદ્વીપમાસાદ્ય તત્પતિર્વિપદં ગતઃ

અનાથામ્ તત્ર શોચન્તીં વિહઙ્ગઃ પુરુષાકૃતિઃ ।
તામાપ પાદદીર્ણાશાં સુવર્ણકુલસંભવઃ

સ કાન્તાં સુમુખો નામ તામુવાચ રુચાકૃતઃ ।
સમાશ્વસિહિ લોલાક્ષિ નિર્ભયો ઽયં તવાશ્રયઃ

દિવ્યેયં સુભગા ભૂમિર્વયં ત્વત્પ્રણયૈષણઃ ।
પુણ્યાયાતાસિ કલ્યાણિ ઘોરો ઽયં મકરાકરઃ

ઇત્યુક્ત્વા તેન શનકૈર્નીતા રત્નાલયં ગૃહમ્ ।
સંપૂર્ણગર્ભા તનયં ચારુરૂપમસૂત સા

વર્ધમાને શિશૌ તસ્મિન્ સા શનૈઃ પ્રિયવાદિના ।
મુગ્ધા તેન વિદગ્ધેન સંભોગાભિમુખીકૃતા

સરલત્વાન્મૃદુત્વાચ્ચ સમીપપ્રણયી જનઃ ।
સ્વયમાલિઙ્ગ્યતે સ્ત્રીભિર્લતાભિરિવ પાદપઃ

દિવ્યોદ્યાનેષુ સા તેન રમમાણાં ઘનસ્તની ।
કુમારં રુચિરાકારં સુષુવે સદૃશં પિતુઃ

તસ્મિન્ પદ્મમુખાભિખ્યે યૌવનાલંકૃતાકૃતૌ ।
સુમુખઃ પક્ષિણાં રાજા કાલે લોકાન્તરં યયૌ

તતઃ પદ્મમુખઃ શ્રીમાનાસસાદ પદં પિતુઃ ।
ગુણિનામવિવાદેન સ્વાધીનાઃ કુલસંપદઃ

પ્રાપ્તૈશ્વર્યં તમવદદ્વિજને જનની સુતમ્ ।
તત્પ્રભાવસ્ય સંભાવ્ય સર્વત્ર પ્રભવિષ્ણુતામ્

પુત્ર પ્રાપ્તા ત્વયા લક્ષ્મીરિયં નિજકુલોચિતા ।
અયં તુ સાર્થવાહાન્મે જાતઃ પુત્રો નિરંશકઃ

વારાણસ્યામયં રાજા શશક્ત્યા ક્રિયતાં ત્વયા ।
પ્રીતીસંવાદસાસ્વાદઃ સ્વદેશે સેવ સંપદઃ

ઇતિ માતુર્ગિરા પક્ષી પક્ષપાતેન ભૂયસા ।
સ્કન્ધે ભ્રાતરમારોપ્ય વ્યોમ્ના વારાણસીં યયૌ

તત્ર સિંહાસનાસીનં બ્રહ્મદત્તં મહીપતિમ્ ।
સંજઘાનૈકદૈનં સ વજ્રગ્રનખરૈઃ ખરૈઃ

અભિષિચ્યાગ્રજં પૂર્ણં તસ્મિન્નેવ નૃપાસને ।
અમાત્યાન્ સો ઽવદદ્ભીતાન્ સમગ્રાનગ્રવિક્રમઃ

યસ્ય રાજ્ઞો ઽભિષિક્તસ્ય મયા યઃ પ્રચલીકરઃ (?) ।
સો ઽપ્યતીતઃ પ્રભો ભક્ત્યા તમેવાનુગમિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા પ્રવરામાત્યાન્ સ્વૈરં વિહગપુણ્ગવઃ ।
યયૌ ભ્રાતરમામન્ત્ર્ય પુનર્દેશનસંવિદા

સ એવ બ્રહ્મદત્તો ઽયમિતિ મન્ત્રિત મન્ત્રિણામ્ (?) ।
સ નૃપઃ ખ્યાતિમાયાતઃ સ્વજનેષુ પરેષુ ચ

અત્રાન્તરે સમાનીતા સગર્ભા હસ્તિની વનાત્ ।
ન મુમોચાર્ધનિર્યાતગર્ભં રુદ્ધમિવાન્તરે

સાધ્વીકરાગ્રસંસ્પર્શાદિયં ગર્ભં વિમુઞ્ચતિ ।
ઇતિ મૌહૂર્તિકાદિષ્ટં રાજ્ઞે મન્ત્રી ન્યવેદયત્

શાસનાદથ ભૂભર્તુઃ સ્પૃષ્ટ્વા હસ્તેન હસ્તિનીમ્ ।
અન્તઃ પુરાઙ્ગનાશ્ચક્રુસ્તત્ર સત્યોપયાવનમ્

તાસાં સત્યગિરા ગર્ભં નાત્યજત્ કરિણી યદા ।
તદા વિલક્ષ્યઃ સર્વો ઽભૂત્ ભૂપસ્યાન્તઃપુરે જનઃ

અથ ગોપાઙ્ગનાભ્યેત્ય શીલસત્યોપયાચનમ્ ।
કૃત્વા પસ્પર્શ કરિણીં યેનાસૌ ગર્ભમત્યજત્

કૃત્વા નિજજાયાનાં જ્ઞાત્વા શીલદરિદ્રતામ્ ।
મેને ગોપાં મનઃસ્વેવ તાં જગત્ર્ત્રિતયે સતીમ્

સ સતીજાતિલોભેન સોશુમ્બાં નામ તત્સુતામ્ ।
પરિણીયાનિનાયાગ્રે દેવીશબ્દસ્ય પાત્રતામ્

તસ્યાઃ સંચિન્ત્ય લાવણ્યં ચપલત્વં ચ યોષિતામ્ ।
સ સર્વગામીનીં નિદ્રામપિ તત્યાજ શઙ્કિતઃ

અસ્મિન્નવસરે દ્રુષ્ટું ભ્રાતરં વિહગાધિયઃ ।
યયૌ પદ્મમુખસ્તત્ર સ્નેહાદતિશયોત્સુખઃ

ભૂપાલો ઽપિ તમાલિઙ્ગ્ય પ્રીત્યા વિહિતસત્કૃતિઃ ।
વિજને સ્વકથામસ્મૈ નિવેદ્ય પુનરબ્રવીત્

શીલસત્યતુલારોહાત્ દૃષ્ટદોષેણ યોષિતામ્ ।
મમાન્તઃપુરવૈમુખ્યાત્ વિવાહો ઽભિનવઃ કૃતઃ

રૂપયૌવનગામિન્મ્યામ્ તસ્યામપિ ન મે ધૃતિઃ ।
એકત્ર દૃષ્ટદોષાણાં સર્વત્રાશઙ્કતે મનઃ

તસ્માત્તવ પુરે ભ્રાતર્વિમાનુષ્યે નિધીયતામ્ ।
શીલશન્કાં પરિત્યજ્ય ભવામિ વિગતજ્વરઃ

તસ્માત્ પ્રતિનિશં પક્ષી શાસનાત્ તવ મદ્ગૃહમ્ ।
પ્રાપયિષ્યતિ તાં સ્વૈરમિત્યયં મે મનોરથઃ

ઇતિ ભ્રાતુર્વચઃ શ્રુત્વા તમુવાચ વિહઙ્ગમઃ ।
ઈર્ષ્યાશઙ્કાકલઙ્કેન રાજન્ મિથ્યૈવ મા કૃથાઃ

ન નામ રમતે રમ્યે નાસ્વાદં વેત્તિ ભોજને ।
ન પશ્યતિ ન નિદ્રાતિ નિત્યમીર્ષ્યાવશાતુરઃ

ક્લીબઃ કામી સુખી વિદ્વાન્ ધની નમ્રઃ પ્રભુઃ ક્ષમી ।
અર્થી માન્યઃ ખલઃ સ્નિગ્ધઃ સ્ત્રી સતીતિ કથૈવ કા

સરલત્વે ઽપિ કુટિલાઃ સ્થાયિન્યો ઽપ્યતિચઞ્ચલાઃ ।
કુલીના અપુઇ પાર્શ્વસ્થમાલિઙ્ગન્ત્યબલા લતાઃ

દૃષ્ટિર્લોલાધરો રાગી ભ્રૂર્વાક્રા કઠિનૌ સ્તનૌ ।
દૃશ્યતે નૈવ નિર્દોષઃ સ્ત્રીણામવયવેષ્વપિ

ભુજ્યન્તે કુશલૈઃ શ્યામા ભ્રમદ્ભ્રમરવિભ્રમૈઃ ।
મૂલાન્વેષી સરોજિન્યાઃ પઙ્કેનૈવાવલિપ્યત

નૈકસ્મિન્ વિસ્મયભુવાં સસ્મિતાનાં નિયન્ત્રિતે ।
શુચિશીલવિરામાણાં રામાણાં રમણે મતિઃ

તથાપિ મત્પુરોદ્યાને નિર્જને સા નિધીયતામ્

ઇત્યુક્તઃ પક્ષિણા ભ્રાતા નૃપતિર્વિસસર્જ તામ્ ।
કાન્તાં કશેરુકદ્વીપે તં ચ સત્કૃત્ય સાદરઃ

સાપિ પ્રતિનિશં વ્યોમ્નઃ ખગારૂઢા સમાયયૌ ।
દિવ્યગન્ધમયીં માલામાદાય દ્વીપસંભવામ્

પારિજાતાન્વયતરોસ્તાનિ પુષ્પાણ્યવાપ સા ।
ખ્યાતાનિ તિમિરાણીવ ભ્રમદ્ભૃઙ્ગાન્ધકારતઃ

અથ વારાણસીવાસી કદાચિન્માનવાભુધઃ ।
પ્રયયૌ સમિધાહારી દ્વિજન્મા કાનનં યુવા

તત્ર કિન્નરકામિન્યા સ દૃષ્ટઃ સ્પષ્ટમન્મથઃ ।
યસ્ય સંદર્શનેનૈવ સાભવદ્વિસ્મૃતસ્મૃતિઃ

અસૌ નવાભિલાષેણ જનકેનેવ સાર્પિતા ।
કાન્તા કાન્તિમયી નામ વિજહાર ગુહાગૃહે

તત્રાભરણરત્નાશુઃ પ્રતીતતિમિરોત્કરે ।
રમમાણા ચિરં તેન કાલે પુત્રમવાપ સા

બલવાન્ મરુદુદ્ભવઃ સ બાલ્યે ઽપિ યદા શિશુઃ ।
તદા માતા તસ્ય સંજ્ઞાં શીઘ્રગ ઇત્યસાધયત્

સાપિ નિવાઘ્નસંભોગા સુખાતૃપ્તા ગુહાન્તરે ।
પ્રિયં ધૄત્વા સદા યાતિ પિધાય શિલયા ગૃહમ્

કદાચિદથ વૃત્તાન્તં નિજપિત્રા નિવેદિતમ્ ।
આકર્ણ્ય શીઘ્રગશ્ચિન્તાવિસ્મયાકુલિતો ઽવદત્

શિલાનિબદ્ધદ્વારે ઽસ્મિન્નન્ધસ્યૈવ ગૄહાન્તરે ।
અહો સ્નેહો ઽપ્યયં તાત તવ બન્ધનતાં ગતઃ

એહિ વારાણસીમેવ ગચ્છાવસ્તે નિજાસ્પદમ્ ।
વિઓઉલામપ્યયત્નેન શિલામુત્સારયામ્યહમ્

સ્વદેશવિરહક્લેશં દ્ય્ઃશં સહસે કથમ્ ।
ત્યક્તું ન શક્યતે કૌશ્ચિદ્દેશો દેહ ઇવ સ્વકઃ

ભારં દ્રવિણસંભારં વેત્તિ ગ્રન્થિગુણાગુણઃ ।
ભોગં નિરુપભોગં ચ સ્વદેશવિરહી જનઃ

ઇત્યુક્ત્વા સ ગુહાગોહાદુત્પાટ્ય વિપુલાં શિલામ્ ।
કૃતાભ્યુપગમેનાશુ જનકેન યયૌ સહ

પ્રયાતયોસ્તતસ્તૂર્ણં સમભ્યેત્યાથ કિન્નરી ।
શૂન્યં દૃષ્ટ્વા ગુહાગેહં નિર્વેદાદિત્યવિન્તયત્

અહો મે વિસ્મૃતસ્નેહઃ સ ગતઃ ક્કાપિ દુર્જનઃ ।
દ્વિજિહ્વાનાં ભુજંગાનાં કૌટિલ્યં વા કિમદ્ભુતમ્

ન રમન્તે પલાયન્તે પર્યન્તે સુખરાગિણઃ ।
ચિરસ્થા અપિ નિઃસ્નેહાઃ શુકા ઇવ દ્વિજાતયઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સા પત્યુર્નિકારાત્પ્રીતિમત્યજત્ ।
પુષ્પોપમાનિ પ્રેમાણિ ન સહન્તે કદર્થનામ્

વિદ્યાગુણેન કેનાસૌ પુત્રો મે ભુવિ જાઈવતિ ।
ઇતિ ધ્યાત્વા સખીહસ્તે તસ્મૈ વીણાં દિદેશ સા

સંભોગસુખપણ્યૈવ પ્રીતિઃ પતિષુ યોષિતામ્ ।
અપર્યુષિતવાત્સલ્યા પુત્રપ્રીતિસ્તુ નિશ્ચલા

જવેન વ્રજતોસ્તૂર્ણં તયોર્દૌર્જન્યલજ્જયા ।
શીગ્રગાય દદૌ વીણાં તત્સખી વેગગામિની

આદ્યા તન્ત્રિરિયં નાસ્યાઃ સ્પ્રષ્ટવ્યા વિઘ્નકારિણી ।
ઇત્યાભાષ્ય તયા દત્તાં વીણાં પ્રાપ્ય જગામ સઃ

તતઃ સ્વદેશે જનકં સ્વગૃહે વિનિવેશ્ય સઃ ।
વીણાપ્રવીણઃ સર્વત્ર લાભપૂજામવાપ્તવાન્

તતઃ કદાવિદ્વાણિજા અમ્બુધિદ્વીપગામિના ।
આરોપિતઃ પ્રવહણં દિવ્યવીણાનુરાગિણા

વીણામૂર્ચ્છનયા તસ્ય શ્રોત્રપીયૂષધારયા ।
ક્ષણે ક્ષણે સમુદ્રો ઽપિ નિસ્તરઙ્ગ ઇવાભવત્

અથાદ્યતન્ત્રિસંસ્પર્શાદુત્પન્નોપપ્લવોપ્લુતે ।
ભગ્ને પ્રવહણે સર્વવણિજામભવત્ ક્ષયઃ

તતો બલાહકાવાપ્ત્યા પવનપ્રેતિતઃ ક્ષણાત્ ।
કશેરુદ્વીપમાસેદે કર્મશેષેણ શીઘ્રગઃ

તત્રાબ્ધિકૂલસંલીનં દિવ્યોદ્યાનં પ્રવિશ્ય સઃ ।
શ્યામાં દદર્શ સોશુમ્બાં મૂર્ધન્યસ્તબકસ્તનામ્

ગ્રન્ધન્તીં તિમિરાખ્યાનાં પુષ્પાણામુજ્જ્વલસ્રજમ્ ।
નિબન્ધનં તનુગુણૈઃ કુર્વાણામપ્યચેતસામ્

સાપિ તં રુચિરાકારં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાયયૌ ।
ધીરં શૈશવતારુણ્યસંધિમધ્યસ્થતાં ગતમ્

મારમારુતસંચાલસકમ્પકરપલ્લવા ।
સા શીર્ણશીલકુસુમા લતેવ પ્રણનામ તમ્

ચિરારૂઢેવ સહસા પ્રીતિઃ પ્રૌઢા તયોરભૂત્ ।
પ્રાગ્જન્મસ્નેહસંલીનં ન મુઞ્ચતિ મનો મનઃ

રમમાણાં દિવા તેન નિશાયાં ચ મહીભુજા ।
મેને વામાચરિતતાં તામ્ પ્રિયો ગૂઢકામુકઃ

તેન વારાણસીં ગન્તું જ્ઞાત્વા વૃત્તં સમર્થિતા ।
તન્નિનાય ખગારૂઢા તદ્ગિરા મીલિતેક્ષણમ્

વારિતો ઽપિ તદા વ્યોમ્નિ નયનોન્મીલને તયા ।
સો ઽબહ્વત્સહસૈવાન્ધશ્ચાપલાદ્વિવૃતેક્ષણઃ

સા તમન્તઃપુરોદ્યાને નિધાય ભયકાતરા ।
વિવેશ શોકસંતપ્તા શય્યાવેશ્મ મહીપતેઃ

દૂયમાનેન મનસા રજનીમતિવાહ્ય તામ્ ।
પ્રાતર્ન ગન્તું ન સ્થાતું ચિન્તાક્રાન્તા શશાક સા

અત્રાન્તરે સમુદ્ભૂતશ્ચ્યુતસૌરભનિર્ભરઃ ।
મધુમાસો વિલાસાનાં યૌવનં પુષ્પધન્વનઃ

કોકિલાલિકુલૈઃ કાલઃ કાલઃ કાલો વિયોગિનામ્ ।
શીર્ણશોકનવાશોકદુઃસહઃ પ્રતિદૃષ્યતે

રાજાપ્યવિરતૌત્સુક્યાદુદ્યાનં ગન્તુમુદ્યતઃ ।
દિનમેકં ન તત્યાજ સોશુમ્બાં કામમોહિતઃ

સ તયાસહ રાગસ્ય મદસ્ય મદનસ્ય ચ ।
સંસારમિવ વિશ્રાન્તિપદપુષ્પવનં યયૌ

તત્ર બાલાનિલાલોલલતાવૈલક્ષ્યકારિણીમ્ ।
પશ્યન્ પ્રમોદમાસેદે યદિતામેવ ભૂપતિઃ

અન્યરાગવિષાક્રાન્તા સાપ્યભૂન્મલિનસ્મૃતિઃ ।
સુખમપ્યસુખં વેત્તિ ચિન્તાશલ્યાકુલં મનઃ

અન્તર્ગતભુજંગાભિઃ સ્ત્રીભિરત્યન્તરાગિણઃ ।
કણ્ઠે કૃતાભિર્નૃત્યન્તિ માલાભિરિવ મોહિતાઃ

તત્રૈકાન્તલતાકુઞ્જનિકુઞ્જનિહિતસ્થિતિઃ ।
અન્ધઃ સૌરભમાઘ્રાય સોશુમ્બાતિમિરસ્રજઃ

સહસૈવ વિકારેણ રાગાદ્વિસ્મૃતસંવૃતિઃ ।
અગાયન્મદનક્ષીબા ગણયન્તિ બહ્યં કુતઃ

તનુપવનવિલાસૈઃ કીર્યમાણઃ પ્રિયાયાઃ
સમદબદનપદ્મામોદસંભારસારઃ ।
તિમિરકુસુમગન્ધઃ સો ઽયમાયાતિ દૂરાત્
ભ્રમરસરણિવીણાવિભ્રમારાવરમ્યઃ

શ્રુત્વા હૃદયસંવાદગીતં તત્તસ્ય ભૂપતિઃ ।
ઉદ્યાનવિચયં કૃત્વા તં દદર્શ લતાન્તરે

ગાઢરોચમદક્ષીબં સ તં પપ્રચ્છ શઙ્કિતઃ ।
અપિ જાનસિ સોશુમ્બાં તસ્ય વા લક્ષણં તનોઃ

સો ઽબ્રવીત્ કિં ન જાનામિ સોશુમ્બાં બિમ્બપાટલામ્ ।
ઉપવિષ્ટો ઽધરે યસ્યા રાગરાજ્યે મનોભવઃ

ન્યસ્તં સ્મરેણેવ તદૂરૂમૂલે લેખામયં સ્વસ્તિકમસ્તિ કાન્તમ્ ।
આવર્તશોભા સ્તનમણ્ડલે વા લાવણ્યકલ્લોલનિભાસ્તિ તસ્યાઃ

એતદાકર્ણ્ય નૃપતિઃ સદ્યઃ સંતાપશોષિતમ્ ।
મુમોચ રાગકુસુમં નિર્માલ્યમિન્વ ચેતસઃ

સો ઽબ્રવીન્નાસ્તિ નારીણાં શીલરક્ષા શતૈરતિ ।
ખપુષ્પમાલેવ સતી સર્વથા નૈવ જાયતે

ઇત્યુક્ત્વાન્ધેન તાં રાજા સહ શ્મશાનકાનનમ્ ।
ગર્દભારોપિતાં તૂર્ણં તત્યાજ નગરાદ્બહિઃ

સા તેન સહ નિર્લજ્જા વ્રજન્તી દિનસંક્ષયે ।
અટવ્યાં ચૌરપતિના પ્રાપ્તૈવ સહ સંપદા

જનૈરભિદ્રુતે તસ્મિન્ સહસા ચૌરમણ્ડલે ।
નિરપરાશ એવાન્ધશ્ચૌરભ્રાન્ત્યા નિપાતિતઃ

ચૌરો ઽપિ નિશાં ભુક્ત્વા સોશુમ્બાં ક્ષસ્ણસંગતઃ ।
ગૃહીત્વાભરણાન્યસ્યા જગામોત્તીર્ય નિમ્નગામ્

કારણ્ડવાયાહ્ સરિતસ્તસ્યાસ્તીરે નિરમ્બરા ।
શુશોવ સાઞ્જનૈરશ્રુજાલૈઃ સા મલિનસ્તની

તસ્મિન્ ક્ષણે મુખાસક્તં માંસમુત્સૃજ્ય જમ્બુકે ।
યાતે જલોત્પ્લુતં મત્સ્યં તજ્જહારં વિહઙ્ગમઃ

મત્સ્યે નિમગ્ને સહસા ખગેન પિશિતે હૃતે ।
સ બભૂવોભયભ્રંશાચ્ચિન્તાનિશ્ચલલોચનઃ

તસ્યાસ્તં વીક્ષ્યં દુઃખે ઽપિ મુખે સ્મિતમદૄશ્યત ।
હાસઃ પરસ્ય સ્ખલિતે દુઃસ્થસ્યાપ્યુપજાયતે

સ તાં વૈલક્ષ્યકુપિતઃ પ્રોવાચાનુચિતસ્મિતામ્ ।
અહો હસસિ માં લોકે હાસ્યાયતનતામ્ ગતામ્

નૃપં ત્યક્ત્વાગતા હ્યન્ધમ્ત્યક્તવાન્ધં ચૌરમાશ્રિતા ।
તવાહમુભયભ્રષ્ટઃ ત્રિભ્રષ્ટાયાઃ સ્મિતાસ્પદમ્

આસ્તામ્ વઃ પરિહાસો ઽયં તં યુક્ત્યાહં કરોમિ તે ।
ખલાસ્તે વિષમસ્થાનામ્ યે બિડમ્બનપણ્ડિતાઃ

ઇત્યુક્ત્વા નગરીં ગત્વા સ નૃપાય ન્યવેદયત્ ।
સોશુમ્બા તે નદીતીરે તપોયુક્તેતિ મન્મતિઃ

અથ નિનાય તામ્ રાજા વિતીર્યાભરણામ્બરમ્ ।
દોષમાચ્છાદયત્યેવ રાગદ્વેષઃ શરીરિણામ્

સૈવાદ્યોત્પલવર્ણેયમુદાયી શીઘ્રગો ઽપ્યસૌ ।
પ્રાગ્જન્માન્તરપુણ્યેન ભિક્ષ્ઃઉવ્રતમુપાગતૌ

અભવદતિરસાર્દ્રં માનાસ્ં રાગયોગે
યદુ મદનવિધેયં રાગયુક્તં યદસ્યાઃ ।
વિરતશમવિરારા તેન તસ્મિન્ મુહૂત્રે
કૃતનરપતિરૂપાનન્દિનં મામ્ વવન્દે