અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 98

ઉત્તરસ્થાન
કર્ણ-શૂલે પવન-જે પિબેદ્ રાત્રૌ રસાશિતઃ ।
વાત-ઘ્ન-સાધિતં સર્પિઃ કર્ણં સ્વિન્નં ચ પૂરયેત્

પત્ત્રાણાં પૃથગ્ અશ્વત્થ-બિલ્વાર્કૈરણ્ડ-જન્મનામ્ ।
તૈલ-સિન્ધૂત્થ-દિગ્ધાનાં સ્વિન્નાનાં પુટ-પાકતઃ

રસૈઃ કવોષ્ણૈસ્ તદ્-વચ્ ચ મૂલકસ્યારલોર્ અપિ ।
ગણે વાત-હરે ઽમ્લેષુ મૂત્રેષુ ચ વિપાચિતઃ

મહા-સ્નેહો દ્રુતં હન્તિ સુ-તીવ્રામ્ અપિ વેદનામ્ ।
મહતઃ પઞ્ચ-મૂલસ્ય કાષ્ઠાત્ ક્ષૌમેણ વેષ્ટિતાત્

તૈલ-સિક્તાત્ પ્રદીપ્તાગ્રાત્ સ્નેહઃ સદ્યો રુજાપહઃ ।
યોજ્યશ્ ચૈવં ભદ્રકાષ્ઠાત્ કુષ્ઠાત્ કાષ્ઠાચ્ ચ સારલાત્

18.5બ્વ્ સ્નેહઃ સદ્યો રુજા-હરઃ
વાત-વ્યાધિ-પ્રતિશ્યાય-વિહિતં હિતમ્ અત્ર ચ ।
વર્જયેચ્ છિરસા સ્નાનં શીતામ્ભઃ-પાનમ્ અહ્ન્ય્ અપિ

18.6ચ્વ્ વર્જયેચ્ છિરસઃ સ્નાનં
પિત્ત-શૂલે સિતા-યુક્ત-ઘૃત-સ્નિગ્ધં વિરેચયેત્ ।
દ્રાક્ષા-યષ્ટી-શૃતં સ્તન્યં શસ્યતે કર્ણ-પૂરણમ્

યષ્ટ્ય્-અનન્તા-હિમોશીર-કાકોલી-લોધ્ર-જીવકૈઃ ।
મૃણાલ-બિસ-મઞ્જિષ્ઠા-શારિવાભિશ્ ચ સાધયેત્

યષ્ટીમધુ-રસ-પ્રસ્થ-ક્ષીર-દ્વિ-પ્રસ્થ-સંયુતમ્ ।
તૈલસ્ય કુડવં નસ્ય-પૂરણાભ્યઞ્જનૈર્ ઇદમ્

નિહન્તિ શૂલ-દાહોષાઃ કેવલં ક્ષૌદ્રમ્ એવ વા ।
યષ્ટ્ય્-આદિભિશ્ ચ સ-ઘૃતૈઃ કર્ણૌ દિહ્યાત્ સમન્તતઃ

વામયેત્ પિપ્પલી-સિદ્ધ-સર્પિઃ-સ્નિગ્ધં કફોદ્ભવે ।
ધૂમ-નાવન-ગણ્ડૂષ-સ્વેદાન્ કુર્યાત્ કફાપહાન્

લશુનાર્દ્રક-શિગ્રૂણાં મુરઙ્ગ્યા મૂલકસ્ય ચ ।
કદલ્યાઃ સ્વ-રસઃ શ્રેષ્ઠઃ કદ્-ઉષ્ણઃ કર્ણ-પૂરણે

18.12બ્વ્ સુરઙ્ગ્યા મૂલકસ્ય ચ 18.12બ્વ્ ભૃઙ્ગસ્ય મૂલકસ્ય ચ
અર્કાઙ્કુરાન્ અમ્લ-પિષ્ટાંસ્ તૈલાક્તાō̃ લવણાન્વિતાન્ ।
સંનિધાય સ્નુહી-કાણ્ડે કોરિતે તચ્-છદાવૃતાન્

18.13દ્વ્ કોરિતે તચ્ છદાવૃતે
સ્વેદયેત્ પુટ-પાકેન સ રસઃ શૂલ-જિત્ પરમ્ ।
રસેન બીજપૂરસ્ય કપિત્થસ્ય ચ પૂરયેત્

શુક્તેન પૂરયિત્વા વા ફેનેનાન્વ્ અવચૂર્ણયેત્ ।
અજાવિ-મૂત્ર-વંશ-ત્વક્-સિદ્ધં તૈલં ચ પૂરણમ્

18.15દ્વ્ -સિદ્ધ-તૈલેન પૂરયેત્
સિદ્ધં વા સાર્ષપં તૈલં હિઙ્ગુ-તુમ્બુરુ-નાગરૈઃ ।
રક્ત-જે પિત્ત-વત્ કાર્યં સિરાં ચાશુ વિમોક્ષયેત્

પક્વે પૂય-વહે કર્ણે ધૂમ-ગણ્ડૂષ-નાવનમ્ ।
યુઞ્જ્યાન્ નાડી-વિધાનં ચ દુષ્ટ-વ્રણ-હરં ચ યત્

સ્રોતઃ પ્રમૃજ્ય દિગ્ધં તુ દ્વૌ કાલૌ પિચુ-વર્તિભિઃ ।
પુરેણ ધૂપયિત્વા તુ માક્ષિકેણ પ્રપૂરયેત્

સુરસાદિ-ગણ-ક્વાથ-ફાણિતાક્તાં ચ યોજયેત્ ।
પિચુ-વર્તિં સુ-સૂક્ષ્મૈશ્ ચ તચ્-ચૂર્ણૈર્ અવચૂર્ણયેત્

18.19બ્વ્ -ફાણિતાક્તાં ચ શીલયેત્ 18.19બ્વ્ -ફાણિતાક્તાં પ્રયોજયેત્ 18.19બ્વ્
-ફાણિતાક્તાં નિયોજયેત્
શૂલ-ક્લેદ-ગુરુ-ત્વાનાં વિધિર્ એષ નિવર્તકઃ ।
પ્રિયઙ્ગુ-મધુકામ્બષ્ઠા-ધાતક્ય્-ઉત્પલ-પર્ણિભિઃ

મઞ્જિષ્ઠા-લોધ્ર-લાક્ષાભિઃ કપિત્થસ્ય રસેન ચ ।
પચેત્ તૈલં તદ્ આસ્રાવં નિગૃહ્ણાત્ય્ આશુ પૂરણાત્

નાદ-બાધિર્યયોઃ કુર્યાદ્ વાત-શૂલોક્તમ્ ઔષધમ્ ।
શ્લેષ્માનુબન્ધે શ્લેષ્માણમ્ પ્રાગ્ જયેદ્ વમનાદિભિઃ

એરણ્ડ-શિગ્રુ-વરુણ-મૂલકાત્ પત્ત્ર-જે રસે ।
ચતુર્-ગુણે પચેત્ તૈલં ક્ષીરે ચાષ્ટ-ગુણોન્મિતે

18.23અવ્ એરણ્ડ-શિગ્રુ-તરુણ-
યષ્ટ્ય્-આહ્વા-ક્ષીર-કાકોલી-કલ્ક-યુક્તં નિહન્તિ તત્ ।
નાદ-બાધિર્ય-શૂલાનિ નાવનાભ્યઙ્ગ-પૂરણૈઃ

18.24બ્વ્ -કલ્ક-યુક્તં હિનસ્તિ તત્
પક્વં પ્રતિવિષા-હિઙ્ગુ-મિશિ-ત્વક્-સ્વર્જિકોષણૈઃ ।
સ-શુક્તૈઃ પૂરણાત્ તૈલં રુક્-સ્રાવા-શ્રુતિ-નાદ-નુત્

18.25દ્વ્ રુક્-સ્રાવ-શ્રુતિ-નાદ-નુત્
કર્ણ-નાદે હિતં તૈલં સર્ષપોત્થં ચ પૂરણે ।
શુષ્ક-મૂલક-ખણ્ડાનાં ક્ષારો હિઙ્ગુ મહૌષધમ્

શતપુષ્પા-વચા-કુષ્ઠ-દારુ-શિગ્રુ-રસાઞ્જનમ્ ।
સૌવર્ચલ-યવ-ક્ષાર-સ્વર્જિકૌદ્ભિદ-સૈન્ધવમ્

ભૂર્જ-ગ્રન્થિ-વિડં મુસ્તા મધુ-શુક્તં ચતુર્-ગુણમ્ ।
માતુલુઙ્ગ-રસસ્ તદ્-વત્ કદલી-સ્વ-રસશ્ ચ તૈઃ

પક્વં તૈલં જયત્ય્ આશુ સુ-કૃચ્છ્રાન્ અપિ પૂરણાત્ ।
કણ્ડૂં ક્લેદં ચ બાધિર્ય-પૂતિ-કર્ણ-ત્વ-રુક્-કૃમીન્

18.29ચ્વ્ કણ્ડૂ-ક્ષ્વેડન-બાધિર્ય- 18.29ચ્વ્ કણ્ડૂ-જ્વલન-બાધિર્ય-
ક્ષાર-તૈલમ્ ઇદં શ્રેષ્ઠં મુખ-દન્તામયેષુ ચ ।
અથ સુપ્તાવ્ ઇવ સ્યાતાં કર્ણૌ રક્તં હરેત્ તતઃ

18.30દ્વ્ કર્ણૌ રક્તં હરેત્ તયોઃ
સ-શોફ-ક્લેદયોર્ મન્દ-શ્રુતેર્ વમનમ્ આચરેત્ ।
બાધિર્યં વર્જયેદ્ બાલ-વૃદ્ધયોશ્ ચિર-જં ચ યત્

પ્રતીનાહે પરિક્લેદ્ય સ્નેહ-સ્વેદૈર્ વિશોધયેત્ ।
કર્ણ-શોધનકેનાનુ કર્ણં તૈલસ્ય પૂરયેત્

18.32દ્વ્ કર્ણં તૈલેન પૂરયેત્
સ-શુક્ત-સૈન્ધવ-મધોર્ માતુલુઙ્ગ-રસસ્ય વા ।
શોધનાદ્ રૂક્ષ-તોત્પત્તૌ ઘૃત-મણ્ડસ્ય પૂરણમ્

18.33અવ્ સ-શુક્ત-સૈન્ધવેનાશુ 18.33બ્વ્ માતુલુઙ્ગ-રસેન વા 18.33દ્વ્
ઘૃત-મણ્ડેન પૂરણમ્
ક્રમો ઽયં મલ-પૂર્ણે ઽપિ કર્ણે કણ્ડ્વાં કફાપહમ્ ।
નસ્યાદિ તદ્-વચ્ છોફે ઽપિ કટૂષ્ણૈશ્ ચાત્ર લેપનમ્

18.34દ્વ્ કટૂષ્ણૈશ્ ચાનુ લેપનમ્
કર્ણ-સ્રાવોદિતં કુર્યાત્ પૂતિ-કૃમિણ-કર્ણયોઃ ।
પૂરણં કટુ-તૈલેન વિશેષાત્ કૃમિ-કર્ણકે

18.35બ્વ્ પૂતિ-કૃમિલ-કર્ણયોઃ 18.35બ્વ્ પૂતિ-કૃમિક-કર્ણયોઃ
વમિ-પૂર્વા હિતા કર્ણ-વિદ્રધૌ વિદ્રધિ-ક્રિયા ।
પિત્તોત્થ-કર્ણ-શૂલોક્તં કર્તવ્યં ક્ષત-વિદ્રધૌ

18.36અવ્ વમિઃ પૂર્વં હિતા કર્ણ-
અર્શો-ઽર્બુદેષુ નાસા-વદ્ આમા કર્ણ-વિદારિકા ।
કર્ણ-વિદ્રધિ-વત્ સાધ્યા યથા-દોષોદયેન ચ

પાલી-શોષે ઽનિલ-શ્રોત્ર-શૂલ-વન્ નસ્ય-લેપનમ્ ।
સ્વેદં ચ કુર્યાત્ સ્વિન્નાં ચ પાલીમ્ ઉદ્વર્તયેત્ તિલૈઃ

પ્રિયાલ-બીજ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-હયગન્ધા-યવાન્વિતૈઃ ।
તતઃ પુષ્ટિ-કરૈઃ સ્નેહૈર્ અભ્યઙ્ગં નિત્યમ્ આચરેત્

શતાવરી-વાજિગન્ધા-પયસ્યૈરણ્ડ-જીવકૈઃ ।
તૈલં વિપક્વં સ-ક્ષીરં પાલીનાં પુષ્ટિ-કૃત્ પરમ્

કલ્કેન જીવનીયેન તૈલં પયસિ પાચિતમ્ ।
આનૂપ-માંસ-ક્વાથે ચ પાલી-પોષણ-વર્ધનમ્

18.41ચ્વ્ આનૂપ-માંસ-ક્વાથેન
પાલીં છિત્ત્વાતિ-સંક્ષીણાં શેષાં સંધાય પોષયેત્ ।
યાપ્યૈવં તન્ત્રિકાખ્યાપિ પરિપોટે ઽપ્ય્ અયં વિધિઃ

ઉત્પાતે શીતલૈર્ લેપો જલૌકો-હૃત-શોણિતે ।
જમ્બ્વ્-આમ્ર-પલ્લવ-બલા-યષ્ટી-લોધ્ર-તિલોત્પલૈઃ

સ-ધાન્યામ્લૈઃ સ-મઞ્જિષ્ઠૈઃ સ-કદમ્બૈઃ સ-શારિવૈઃ ।
સિદ્ધમ્ અભ્યઞ્જને તૈલં વિસર્પોક્ત-ઘૃતાનિ ચ

18.44ચ્વ્ સિદ્ધમ્ અભ્યઞ્જનં તૈલં
ઉન્મન્થે ઽભ્યઞ્જનં તૈલં ગોધા-કર્ક-વસાન્વિતમ્ ।
તાલપત્ત્ર્ય્-અશ્વગન્ધાર્ક-વાકુચી-ફલ-સૈન્ધવૈઃ

18.45બ્વ્ ગોધા-કર્કિ-વસાન્વિતમ્ 18.45દ્વ્ -વાકુચી-તિલ-સૈન્ધવૈઃ
સુરસા-લાઙ્ગલીભ્યાં ચ સિદ્ધં તીક્ષ્ણં ચ નાવનમ્ ।
દુર્-વિદ્ધે ઽશ્મન્ત-જમ્બ્વ્-આમ્ર-પત્ત્ર-ક્વાથેન સેચિતામ્

18.46બ્વ્ સિદ્ધં તીક્ષ્ણં તુ નાવનમ્
તૈલેન પાલીં સ્વ્-અભ્યક્તાં સુ-શ્લક્ષ્ણૈર્ અવચૂર્ણયેત્ ।
ચૂર્ણૈર્ મધુક-મઞ્જિષ્ઠા-પ્રપુણ્ડ્રાહ્વ-નિશોદ્ભવૈઃ

18.47દ્વ્ -પ્રપૌણ્ડ્રાહ્વ-નિશોદ્ભવૈઃ 18.47દ્વ્ -પૌણ્ડરીક-નિશોદ્ભવૈઃ
લાક્ષા-વિડઙ્ગ-સિદ્ધં ચ તૈલમ્ અભ્યઞ્જને હિતમ્ ।
સ્વિન્નાં ગો-મય-જૈઃ પિણ્ડૈર્ બહુ-શઃ પરિલેહિકામ્

વિડઙ્ગ-સારૈર્ આલિમ્પેદ્ ઉરભ્રી-મૂત્ર-કલ્કિતૈઃ ।
કૌટજેઙ્ગુદ-કારઞ્જ-બીજ-શમ્યાક-વલ્કલૈઃ

અથ-વાભ્યઞ્જનં તૈર્ વા કટુ-તૈલં વિપાચયેત્ ।
સ-નિમ્બ-પત્ત્ર-મરિચ-મદનૈર્ લેહિકા-વ્રણે

છિન્નં તુ કર્ણં શુદ્ધસ્ય બન્ધમ્ આલોચ્ય યૌગિકમ્ ।
શુદ્ધાસ્રં લાગયેલ્ લગ્ને સદ્યશ્-છિન્ને વિશોધનમ્

18.51દ્વ્ સમ્યક્-છિન્ને વિશોધનમ્
અથ ગ્રથિત્વા કેશાન્તં કૃત્વા છેદન-લેખનમ્ ।
નિવેશ્ય સંધિં સુષમં ન નિમ્નં ન સમુન્નતમ્

અભ્યજ્ય મધુ-સર્પિર્ભ્યાં પિચુ-પ્લોતાવગુણ્ઠિતમ્ ।
સૂત્રેણા-ગાઢ-શિથિલં બદ્ધ્વા ચૂર્ણૈર્ અવાકિરેત્

શોણિત-સ્થાપનૈર્ વ્રણ્યમ્ આચારં ચાદિશેત્ તતઃ ।
સપ્તાહાદ્ આમ-તૈલાક્તં શનૈર્ અપનયેત્ પિચુમ્

18.54અવ્ શોણિતાસ્થાપનૈર્ વ્રણ્યમ્
સુ-રૂઢં જાત-રોમાણં શ્લિષ્ટ-સંધિં સમં સ્થિરમ્ ।
સુ-વર્ષ્માણમ્ અ-રોગં ચ શનૈઃ કર્ણં વિવર્ધયેત્

18.55ચ્વ્ સુ-વર્ષ્માણં સુ-રોમં ચ
જલ-શૂકઃ સ્વયઙ્ગુપ્તા રજન્યૌ બૃહતી-ફલમ્ ।
અશ્વગન્ધા-બલા-હસ્તિ-પિપ્પલી-ગૌર-સર્ષપાઃ

મૂલં કોશાતકાશ્વઘ્ન-રૂપિકા-સપ્તપર્ણ-જમ્ ।
છુચ્છુન્દરી કાલ-મૃતા ગૃહં મધુ-કરી-કૃતમ્

જતૂકા જલ-જન્મા ચ તથા શબરકન્દકમ્ ।
એભિઃ કલ્કૈઃ ખરં પક્વં સ-તૈલં માહિષં ઘૃતમ્

18.58બ્વ્ તથા શબરકન્દકઃ
હસ્ત્ય્-અશ્વ-મૂત્રેણ પરમ્ અભ્યઙ્ગાત્ કર્ણ-વર્ધનમ્ ।
અથ કુર્યાદ્ વયઃ-સ્થસ્ય ચ્છિન્નાં શુદ્ધસ્ય નાસિકામ્

છિન્દ્યાન્ નાસા-સમં પત્ત્રં તત્-તુલ્યં ચ કપોલતઃ ।
ત્વઙ્-માંસં નાસિકાસન્ને રક્ષંસ્ તત્ તનુ-તાં નયેત્

સીવ્યેદ્ ગણ્ડં તતઃ સૂચ્યા સેવિન્યા પિચુ-યુક્તયા ।
નાસા-ચ્છેદે ઽથ લિખિતે પરિવર્ત્યોપરિ ત્વચમ્

18.61ચ્વ્ નાસા-ચ્છેદે સુ-લિખિતે
કપોલ-વધ્રં સંદધ્યાત્ સીવ્યેન્ નાસાં ચ યત્નતઃ ।
નાડીભ્યામ્ ઉત્ક્ષિપેદ્ અન્તઃ સુખોચ્છ્વાસ-પ્રવૃત્તયે

18.62અવ્ કપોલ-બન્ધં સંદધ્યાત્ 18.62અવ્ કપોલ-વધ્રીં સંદધ્યાત્
આમ-તૈલેન સિક્ત્વાનુ પત્તઙ્ગ-મધુકાઞ્જનૈઃ ।
શોણિત-સ્થાપનૈશ્ ચાન્યૈઃ સુ-શ્લક્ષ્ણૈર્ અવચૂર્ણયેત્

18.63બ્વ્ પતઙ્ગ-મધુકાઞ્જનૈઃ 18.63ચ્વ્ શોણિતાસ્થાપનૈશ્ ચાન્યૈઃ
તતો મધુ-ઘૃતાભ્યક્તં બદ્ધ્વાચારિકમ્ આદિશેત્ ।
જ્ઞાત્વાવસ્થાન્તરં કુર્યાત્ સદ્યો-વ્રણ-વિધિં તતઃ

18.64બ્વ્ બદ્ધ્વાચારમ્ અથાદિશેત્
છિન્દ્યાદ્ રૂઢે ઽધિકં માંસં નાસોપાન્તાચ્ ચ ચર્મ તત્ ।
સીવ્યેત્ તતશ્ ચ સુ-શ્લક્ષ્ણં હીનં સંવર્ધયેત્ પુનઃ

18.65બ્વ્ નાસોપાન્તાચ્ ચ ચર્મ-વત્
નિવેશિતે યથા-ન્યાસં સદ્યશ્-છિન્ને ઽપ્ય્ અયં વિધિઃ ।
નાડી-યોગાદ્ વિનૌષ્ઠસ્ય નાસા-સંધાન-વદ્ વિધિઃ