અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 96

15.24બ્વ્ સપ્તાહેન શ્લેષ્મ-જશ્ ચાધિમન્થઃ
ઉત્તરસ્થાન
પ્રાગ્-રૂપ એવ સ્યન્દેષુ તીક્ષ્ણં ગણ્ડૂષ-નાવનમ્ ।
કારયેદ્ ઉપવાસં ચ કોપાદ્ અન્ય-ત્ર વાત-જાત્

દાહોપદેહ-રાગાશ્રુ-શોફ-શાન્ત્યૈ બિડાલકમ્ ।
કુર્યાત્ સર્વ-ત્ર પત્ત્રૈલા-મરિચ-સ્વર્ણ-ગૈરિકૈઃ

સ-રસાઞ્જન-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-નત-ચન્દન-સૈન્ધવૈઃ ।
સૈન્ધવં નાગરં તાર્ક્ષ્યં ભૃષ્ટં મણ્ડેન સર્પિષઃ

16.3દ્વ્ ઘૃષ્ટં મણ્ડેન સર્પિષઃ
બદરી-પત્ત્ર-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-પથ્યામલક-તુત્થકમ્ ।
અન્તર્-ધૂમં દહેત્ સદ્યઃ કોપે તચ્-ચૂર્ણં વાત-જે ॥ 3.1+1 ॥
વાત-જે ઘૃત-ભૃષ્ટં વા યોજ્યં શબર-દેશ-જમ્ ।
માંસી-પદ્મક-કાલીય-યષ્ટ્ય્-આહ્વૈઃ પિત્ત-રક્તયોઃ

16.4બ્વ્ યોજ્યં શાબર-દેશ-જમ્ 16.4ચ્વ્ માંસી-પદ્મક-કાકોલી-
મનોહ્વા-ફલિની-ક્ષૌદ્રૈઃ કફે સર્વૈસ્ તુ સર્વ-જે ॥ 5અબ્ ॥
સિત-મરિચ-ભાગમ્ એકં ચતુર્-મનોહ્વં દ્વિર્ અષ્ટ-શાબરકમ્ ॥ 5ચ્દ્ ॥
સંચૂર્ણ્ય વસ્ત્ર-બદ્ધં પ્રકુપિત-માત્રે ઽવગુણ્ઠનં નેત્રે ॥ 5એf ॥
16.5એવ્ સંચૂર્ણ્યમ્ અતિ-પ્રબદ્ધં 16.5fવ્ પ્રકુપિત-માત્રે ઽવગુણ્ઠનમ્ ઇદં
નેત્રે
ધાતુ-શુણ્ઠ્ય્-અભયા-તાર્ક્ષ્યં બહિર્-લેપો ઽક્ષિ-રોગ-હા ॥ 5.1(1)+1અબ્ ॥
16.5.1(1)+1અવ્ ધાતુ-શુણ્ઠ્ય્-અભયા-તાર્ક્ષ્ય- 16.5.1(1)+1બ્વ્ -બહિર્-લેપો
ઽક્ષિ-રોગ-હા
હરીતકી-સૈન્ધવ-તાર્ક્ષ્ય-શીલૈઃ સ-ગૈરિકૈઃ સ્વ-સ્વ-કર-પ્રમૃષ્ટૈઃ ।
બહિઃ-પ્રલેપં નયનસ્ય કુર્યાત્ સર્વાક્ષિ-રોગ-પ્રશમાર્થમ્ એતત્ ॥ 5.1(2)+1 ॥
આરણ્યાશ્ છગણ-રસે પટાવબદ્ધાઃ સુ-સ્વિન્ના નખ-વિ-તુષી-કૃતાઃ કુલત્થાઃ ।
તચ્-ચૂર્ણં સકૃદ્ અવચૂર્ણનાન્ નિશીથે નેત્રાણાં વિધમતિ સદ્ય એવ કોપમ્

16.6અવ્ આરણ્યાશ્ છગણ-રસે પટાવનદ્ધાઃ
ઘોષાભયા-તુત્થક-યષ્ટિ-લોધ્રૈર્ મૂતી સુ-સૂક્ષ્મૈઃ શ્લથ-વસ્ત્ર-બદ્ધૈઃ ।
તામ્ર-સ્થ-ધાન્યામ્લ-નિમગ્ન-મૂર્તિર્ અર્તિં જયત્ય્ અક્ષિણિ નૈક-રૂપામ્

16.7અવ્ ઘોષાભયા-તુત્થક-યષ્ટિ-લોધ્રૈઃ 16.7અવ્
વ્યોષાભયા-તુત્થક-યષ્ટિ-લોધ્રૈર્
16.7બ્વ્ ગુણ્ડી સુ-સૂક્ષ્મૈઃ શ્લથ-વસ્ત્ર-બદ્ધૈઃ 16.7બ્વ્ પિષ્ટૈઃ સુ-સૂક્ષ્મૈઃ
શ્લથ-વસ્ત્ર-બદ્ધૈઃ
16.7ચ્વ્ તામ્રાચ્છ-ધાન્યામ્લ-નિમગ્ન-મૂર્તિર્
ષો-ડશભિઃ સલિલ-પલૈઃ પલં તથૈકં કટઙ્કટેર્યાઃ સિદ્ધમ્ ।
સેકો ઽષ્ટ-ભાગ-શિષ્ટઃ ક્ષૌદ્ર-યુતઃ સર્વ-દોષ-કુપિતે નેત્રે

16.8દ્વ્ ક્ષૌદ્ર-યુતઃ સર્વ-દોષ-પ્રકુપિતે નેત્રે
વાત-પિત્ત-કફ-સંનિપાત-જાં નેત્રયોર્ બહુ-વિધામ્ અપિ વ્યથામ્ ।
શીઘ્રમ્ એવ જયતિ પ્રયોજિતઃ શિગ્રુ-પલ્લવ-રસઃ સ-માક્ષિકઃ

તરુણમ્ ઉરુબૂક-પત્ત્રં મૂલં ચ વિભિદ્ય સિદ્ધમ્ આજે ક્ષીરે ।
વાતાભિષ્યન્દ-રુજં સદ્યો વિનિહન્તિ સક્તુ-પિણ્ડિકા ચોષ્ણા

16.10બ્વ્ મૂલં ચ વિચૂર્ણ્ય સિદ્ધમ્ આજે ક્ષીરે
આશ્ચ્યોતનં મારુત-જે ક્વાથો બિલ્વાદિભિર્ હિતઃ ।
કોષ્ણઃ સહૈરણ્ડ-જટા-બૃહતી-મધુ-શિગ્રુભિઃ

હ્રીવેર-વક્ર-શાર્ઙ્ગષ્ટોદુમ્બર-ત્વક્ષુ સાધિતમ્ ।
સામ્ભસા પયસાજેન શૂલાશ્ચ્યોતનમ્ ઉત્તમમ્

16.12બ્વ્ ંદુમ્બર-ત્વક્-પ્રસાધિતમ્ 16.12બ્વ્ ંદુમ્બર-પ્લક્ષ-સાધિતમ્
લોધ્રામલક-રસાઞ્જ[ન]-બિમ્બિતિકા-પત્ત્ર-તુબરિકા-તુત્થૈઃ ।
આશ્ચ્યોતનમ્ ઇદમ્ અક્ષ્ણોઃ પ્રસહ્ય સદ્યઃ પ્રકોપ-હરમ્ ॥ 12+1 ॥
મઞ્જિષ્ઠા-રજની-લાક્ષા-દ્રાક્ષર્દ્ધિ-મધુકોત્પલૈઃ ।
ક્વાથઃ સ-શર્કરઃ શીતઃ સેચનં રક્ત-પિત્ત-જિત્

16.13બ્વ્ -દ્રાક્ષા-દ્વિ-મધુકોત્પલૈઃ
કસેરુ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-રજસ્ તાન્તવે શિથિલં સ્થિતમ્ ।
અપ્સુ દિવ્યાસુ નિહિતં હિતં સ્યન્દે ઽસ્ર-પિત્ત-જે

16.14બ્વ્ તાન્તવે શિથિલે સ્થિતમ્
પુણ્ડ્ર-યષ્ટી-નિશા-મૂતી પ્લુતા સ્તન્યે સ-શર્કરે ।
છાગ-દુગ્ધે ઽથ-વા દાહ-રુગ્-રાગાશ્રુ-નિવર્તની

શ્વેત-લોધ્રં સ-મધુકં ઘૃત-ભૃષ્ટં સુ-ચૂર્ણિતમ્ ।
વસ્ત્ર-સ્થં સ્તન્ય-મૃદિતં પિત્ત-રક્તાભિઘાત-જિત્

નાગર-ત્રિ-ફલા-નિમ્બ-વાસા-લોધ્ર-રસઃ કફે ।
કોષ્ણમ્ આશ્ચ્યોતનં મિશ્રૈર્ ભેષજૈઃ સાંનિપાતિકે

16.17બ્વ્ -વાસા-લોધ્ર-રસાઃ કફે 16.17બ્વ્ -વાસા-લોધ્ર-રસં કફે
સર્પિઃ પુરાણં પવને પિત્તે શર્કરયાન્વિતમ્ ।
વ્યોષ-સિદ્ધં કફે પીત્વા યવ-ક્ષારાવચૂર્ણિતમ્

16.18બ્વ્ પિત્તે શર્કરયા યુતમ્
સ્રાવયેદ્ રુધિરં ભૂયસ્ તતઃ સ્નિગ્ધં વિરેચયેત્ ।
આનૂપ-વેસવારેણ શિરો-વદન-લેપનમ્

ઉષ્ણેન શૂલે દાહે તુ પયઃ-સર્પિર્-યુતૈર્ હિમૈઃ ।
તિમિર-પ્રતિષેધં ચ વીક્ષ્ય યુઞ્જ્યાદ્ યથા-યથમ્

અયમ્ એવ વિધિઃ સર્વો મન્થાદિષ્વ્ અપિ શસ્યતે ।
અ-શાન્તૌ સર્વ-થા મન્થે ભ્રુવોર્ ઉપરિ દાહયેત્

રૂપ્યં રૂક્ષેણ ગો-દધ્ના લિમ્પેન્ નીલ-ત્વમ્ આગતે ।
શુષ્કે તુ મસ્તુના વર્તિર્ વાતાક્ષ્ય્-આમય-નાશિની

16.22બ્વ્ લિપ્તં નીલ-ત્વમ્ આગતે 16.22બ્વ્ લિપ્તે નીલ-ત્વમ્ આગતે
સુમનઃ-કોરકાઃ શઙ્ખસ્ ત્રિ-ફલા મધુકં બલા ।
પિત્ત-રક્તાપહા વર્તિઃ પિષ્ટા દિવ્યેન વારિણા

16.23અવ્ સુમનઃ-ક્ષારકાઃ શઙ્ખસ્
સૈન્ધવં ત્રિ-ફલા વ્યોષં શઙ્ખનાભિઃ સમુદ્ર-જઃ ।
ફેન ઐલેયકં સર્જો વર્તિઃ શ્લેષ્માક્ષિ-રોગ-નુત્

પ્રપૌણ્ડરીકં યષ્ટ્ય્-આહ્વં દાર્વી ચાષ્ટ-પલં પચેત્ ।
જલ-દ્રોણે રસે પૂતે પુનઃ પક્વે ઘને ક્ષિપેત્

પુષ્પાઞ્જનાદ્ દશ-પલં કર્ષં ચ મરિચાત્ તતઃ ।
કૃતશ્ ચૂર્ણો ઽથ-વા વર્તિઃ સર્વાભિષ્યન્દ-સંભવાન્

હન્તિ રાગ-રુજા-ઘર્ષાન્ સદ્યો દૃષ્ટિં પ્રસાદયેત્ ।
અયં પાશુપતો યોગો રહસ્યં ભિષજાં પરમ્

શુષ્કાક્ષિ-પાકે હવિષઃ પાનમ્ અક્ષ્ણોશ્ ચ તર્પણમ્ ।
ઘૃતેન જીવનીયેન નસ્યં તૈલેન વાણુના

16.28દ્વ્ નસ્યં તૈલેન ચાણુના
પરિષેકો હિતશ્ ચાત્ર પયઃ કોષ્ણં સ-સૈન્ધવમ્ ।
સર્પિર્-યુક્તં સ્તન્ય-પિષ્ટમ્ અઞ્જનં ચ મહૌષધમ્

16.29ચ્વ્ સર્પિર્-યુક્તં સ્તન્ય-ઘૃષ્ટમ્
વસા વાનૂપ-સત્-ત્વોત્થા કિઞ્-ચિત્-સૈન્ધવ-નાગરા ।
ઘૃતાક્તાન્ દર્પણે ઘૃષ્ટાન્ કેશાન્ મલ્લક-સંપુટે

16.30અવ્ વસા ચાનૂપ-સત્-ત્વોત્થા
દગ્ધ્વાજ્ય-પિષ્ટા લોહ-સ્થા સા મષી શ્રેષ્ઠમ્ અઞ્જનમ્ ।
સ-શોફે વાલ્પ-શોફે ચ સ્નિગ્ધસ્ય વ્યધયેત્ સિરામ્

16.31ચ્વ્ સ-શોફે ચાલ્પ-શોફે ચ
રેકઃ સ્નિગ્ધે પુનર્ દ્રાક્ષા-પથ્યા-ક્વાથ-ત્રિવૃદ્-ઘૃતૈઃ ।
શ્વેત-લોધ્રં ઘૃતે ભૃષ્ટં ચૂર્ણિતં તાન્તવ-સ્થિતમ્

16.32ચ્વ્ શ્વેત-લોધ્રં ઘૃત-ભૃષ્ટં
ઉષ્ણામ્બુના વિમૃદિતં સેકઃ શૂલ-હરઃ પરમ્ ।
દાર્વી-પ્રપૌણ્ડરીકસ્ય ક્વાથો વાશ્ચ્યોતને હિતઃ

16.33ચ્વ્ દાર્વ્યાઃ પ્રપૌણ્ડરીકસ્ય
યષ્ટી-હિમોત્પલ-ક્ષીરૈઃ કુર્યાન્ મૂર્ધસ્ય લેપનમ્ ॥ 33+1અબ્ ॥
સંધાવાંશ્ ચ પ્રયુઞ્જીત ઘર્ષ-રાગાશ્રુ-રુગ્-ઘરાન્ ॥ 33ઊઅબ્ ॥
તામ્રં લોહે મૂત્ર-ઘૃષ્ટં પ્રયુક્તં નેત્રે સર્પિર્-ધૂપિતં વેદના-ઘ્નમ્ ।
તામ્રે ઘૃષ્ટો ગવ્ય-દધ્નઃ સરો વા યુક્તઃ કૃષ્ણા-સૈન્ધવાભ્યાં વરિષ્ઠઃ

શઙ્ખં તામ્રે સ્તન્ય-ઘૃષ્ટં ઘૃતાક્તૈઃ શમ્યાઃ પત્ત્રૈર્ ધૂપિતં તદ્ યવૈશ્ ચ ।
નેત્રે યુક્તં હન્તિ સંધાવ-સંજ્ઞં ક્ષિપ્રં ઘર્ષં વેદનાં ચાતિ-તીવ્રામ્

ઉદુમ્બર-ફલં લોહે ઘૃષ્ટં સ્તન્યેન ધૂપિતમ્ ॥ 36અબ્ ॥
સાજ્યૈઃ શમી-ચ્છદૈર્ દાહ-શૂલ-રાગાશ્રુ-હર્ષ-જિત્ ।
શિગ્રુ-પલ્લવ-નિર્યાસઃ સુ-ઘૃષ્ટસ્ તામ્ર-સંપુટે

16.37ચ્વ્ શિગ્રુ-પલ્લવ-નિર્યાસો 16.37દ્વ્ ઘૃષ્ટસ્ તામ્રસ્ય સંપુટે
દ્વિ-નિશા-ત્રિ-ફલા-મુસ્તૈઃ પ્રમદા-દુગ્ધ-પેષિતૈઃ ।
સેકઃ સ-શર્કરા-ક્ષૌદ્રૈર્ અભિઘાત-રુજાપહઃ ॥ 37.1+1 ॥
16.37.1+1બ્વ્ પ્રમદા-દુગ્ધ-કલ્કિતૈઃ
નિષિક્તં તુત્થકં વારાન્ ગો-જલે પઞ્ચ-વિંશતિમ્ ।
સ્તન્યે વા છાગ-દુગ્ધે વા સદ્યઃ-કોપે તદ્ અઞ્જનમ્ ॥ 37.1+2 ॥
ઘૃતેન ધૂપિતો હન્તિ શોફ-ઘર્ષાશ્રુ-વેદનાઃ ।
તિલામ્ભસા મૃત્-કપાલં કાંસ્યે ઘૃષ્ટં સુ-ધૂપિતમ્

નિમ્બ-પત્ત્રૈર્ ઘૃતાભ્યક્તૈર્ ઘર્ષ-શૂલાશ્રુ-રાગ-જિત્ ।
સંધાવેનાઞ્જિતે નેત્રે વિગતૌષધ-વેદને

સ્તન્યેનાશ્ચ્યોતનં કાર્યં ત્રિઃ પરં નાઞ્જયેચ્ ચ તૈઃ ।
તાલીશ-પત્ત્ર-ચપલા-નત-લોહ-રજો-ઽઞ્જનૈઃ

16.40દ્વ્ -નત-લોહ-રસાઞ્જનૈઃ
જાતી-મુકુલ-કાસીસ-સૈન્ધવૈર્ મૂત્ર-પેષિતૈઃ ।
તામ્રમ્ આલિપ્ય સપ્તાહં ધારયેત્ પેષયેત્ તતઃ

મૂત્રેણૈવાનુ ગુટિકાઃ કાર્યાશ્ છાયા-વિશોષિતાઃ ।
તાઃ સ્તન્ય-ઘૃષ્ટા ઘર્ષાશ્રુ-શોફ-કણ્ડૂ-વિનાશનાઃ

16.42અવ્ મૂત્રેણ ચાનુ ગુટિકાઃ 16.42બ્વ્ કુર્યાચ્ છાયા-વિશોષિતાઃ
વ્યાઘ્રી-ત્વઙ્-મધુકં તામ્ર-રજો ઽજા-ક્ષીર-કલ્કિતમ્ ।
શમ્ય્-આમલક-પત્ત્રાજ્ય-ધૂપિતં શોફ-રુક્-પ્રણુત્

16.43બ્વ્ -રજો ઽજા-ક્ષીર-પેષિતમ્
અમ્લોષિતે પ્રયુઞ્જીત પિત્તાભિષ્યન્દ-સાધનમ્ ।
ઉત્ક્લિષ્ટાઃ કફ-પિત્તાસ્ર-નિચયોત્થાઃ કુકૂણકઃ

પક્ષ્મોપરોધં શુષ્કાક્ષિ-પાકઃ પૂયાલસો બિસઃ ।
પોથક્ય્-અમ્લોષિતો ઽલ્પાખ્યઃ સ્યન્દ-મન્થા વિનાનિલાત્

એતે ઽષ્ટા-દશ પિલ્લાખ્યા દીર્ઘ-કાલાનુબન્ધિનઃ ।
ચિકિત્સા પૃથગ્ એતેષાં સ્વં સ્વમ્ ઉક્તાથ વક્ષ્યતે

16.46દ્વ્ સ્વં સ્વમ્ ઉક્તાથ કથ્યતે
પિલ્લી-ભૂતેષુ સામાન્યાદ્ અથ પિલ્લાખ્ય-રોગિણઃ ।
સ્નિગ્ધસ્ય છર્દિત-વતઃ સિરા-વ્યધ-હૃતાસૃજઃ

16.47બ્વ્ અથ પિલ્લાક્ષિ-રોગિણઃ
વિરિક્તસ્ય ચ વર્ત્માનુ નિર્લિખેદ્ આ-વિશુદ્ધિતઃ ।
તુત્થકસ્ય પલં શ્વેત-મરિચાનિ ચ વિંશતિઃ

16.48અવ્ વિરિક્તસ્ય તુ વર્ત્માનુ 16.48બ્વ્ વિલિખેદ્ આ-વિશુદ્ધિતઃ
ત્રિંશતા કાઞ્જિક-પલૈઃ પિષ્ટ્વા તામ્રે નિધાપયેત્ ।
પિલ્લાન્ અ-પિલ્લાન્ કુરુતે બહુ-વર્ષોત્થિતાન્ અપિ

તત્ સેકેનોપદેહાશ્રુ-કણ્ડૂ-શોફાંશ્ ચ નાશયેત્ ।
કરઞ્જ-બીજં સુરસં સુમનઃ-કોરકાણિ ચ

16.50દ્વ્ સુમનઃ-ક્ષારકાણિ ચ
સંક્ષુદ્ય સાધયેત્ ક્વાથે પૂતે તત્ર રસ-ક્રિયા ।
અઞ્જનં પિલ્લ-ભૈષજ્યં પક્ષ્મણાં ચ પ્રરોહણમ્

રસાઞ્જનં સર્જ-રસો રીતિ-પુષ્પં મનઃશિલા ।
સમુદ્ર-ફેનો લવણં ગૈરિકં મરિચાનિ ચ

16.52બ્વ્ જાતી-પુષ્પં મનઃશિલા 16.52ચ્વ્ સમુદ્ર-ફેનં લવણં
અઞ્જનં મધુના પિષ્ટં ક્લેદ-કણ્ડૂ-ઘ્નમ્ ઉત્તમમ્ ।
અભયા-રસ-પિષ્ટં વા તગરં પિલ્લ-નાશનમ્

ભાવિતં બસ્ત-મૂત્રેણ સ-સ્નેહં દેવદારુ ચ ।
સૈન્ધવ-ત્રિ-ફલા-કૃષ્ણા-કટુકા-શઙ્ખનાભયઃ

16.54બ્વ્ સ-સ્નેહં દેવદારુ વા
સ-તામ્ર-રજસો વર્તિઃ પિલ્લ-શુક્રક-નાશિની ।
પુષ્પ-કાસીસ-ચૂર્ણો વા સુરસા-રસ-ભાવિતઃ

તામ્રે દશાહં તત્ પૈલ્લ્ય-પક્ષ્મ-શાત-જિદ્ અઞ્જનમ્ ॥ 55ઊઅબ્ ॥
અલં ચ સૌવીરકમ્ અઞ્જનં ચ તાભ્યાં સમં તામ્ર-રજઃ સુ-સૂક્ષ્મમ્ ।
પિલ્લેષુ રોમાણિ નિષેવિતો ઽસૌ ચૂર્ણઃ કરોત્ય્ એક-શલાકયાપિ

16.56બ્વ્ તાભ્યાં સમં તામ્ર-રજશ્ ચ સૂક્ષ્મમ્ 16.56ચ્વ્ પિલ્લેષુ રોમાણિ
નિષેવિતો ઽયં
લાક્ષા-નિર્ગુણ્ડી-ભૃઙ્ગ-દાર્વી-રસેન શ્રેષ્ઠં કાર્પાસં ભાવિતં સપ્ત-કૃત્વઃ ।
દીપઃ પ્રજ્વાલ્યઃ સર્પિષા તત્-સમુત્થા શ્રેષ્ઠા પિલ્લાનાં રોપણાર્થે મષી સા

16.57દ્વ્ શ્રેષ્ઠા પિલ્લાનાં રોપણાર્થં મષી સા
વર્ત્માવલેખં બહુ-શસ્ તદ્-વચ્ છોણિત-મોક્ષણમ્ ॥ 58અબ્ ॥
પુનઃ પુનર્ વિરેકં ચ નિત્યમ્ આશ્ચ્યોતનાઞ્જનમ્ ।
નાવનં ધૂમ-પાનં ચ પિલ્લ-રોગાતુરો ભજેત્

પૂયાલસે ત્વ્ અ-શાન્તે ઽન્તે દાહઃ સૂક્ષ્મ-શલાકયા ।
ચતુર્-ણવતિર્ ઇત્ય્ અક્ષ્ણો હેતુ-લક્ષણ-સાધનૈઃ

16.60અવ્ પૂયાલસે ત્વ્ અ-શાન્તે તુ 16.60ચ્વ્ ચતુર્-ણવતિર્ ઇત્ય્ અક્ષ્ણોર્
પરસ્-પરમ્ અ-સંકીર્ણાઃ કાર્ત્સ્ન્યેન ગદિતા ગદાઃ ।
સર્વ-દા ચ નિષેવેત સ્વસ્થો ઽપિ નયન-પ્રિયઃ

પુરાણ-યવ-ગોધૂમ-શાલિ-ષષ્ટિક-કોદ્રવાન્ ।
મુદ્ગાદીન્ કફ-પિત્ત-ઘ્નાન્ ભૂરિ-સર્પિઃ-પરિપ્લુતાન્

શાકં ચૈવં-વિધં માંસં જાઙ્ગલં દાડિમં સિતામ્ ।
સૈન્ધવં ત્રિ-ફલાં દ્રાક્ષાં વારિ પાને ચ નાભસમ્

આતપ-ત્રં પદ-ત્રાણં વિધિ-વદ્ દોષ-શોધનમ્ ।
વર્જયેદ્ વેગ-સંરોધમ્ અ-જીર્ણાધ્યશનાનિ ચ

16.64દ્વ્ અ-જીર્ણાધ્યશનાદિ ચ
ક્રોધ-શોક-દિવા-સ્વપ્ન-રાત્રિ-જાગરણાતપાન્ ।
વિદાહિ વિષ્ટમ્ભ-કરં યચ્ ચેહાહાર-ભેષજમ્

16.65બ્વ્ -નિશા-જાગરણાનિ ચ 16.65ચ્વ્ વિદાહ-વિષ્ટમ્ભ-કરં 16.65દ્વ્ યદ્
યદ્ આહાર-ભેષજમ્
16.65દ્વ્ વિહારાહાર-ભેષજમ્
દ્વે પાદ-મધ્યે પૃથુ-સંનિવેશે સિરે ગતે તે બહુ-ધા ચ નેત્રે ।
તા મ્રક્ષણોદ્વર્તન-લેપનાદીન્ પાદ-પ્રયુક્તાન્ નયને નયન્તિ

16.66અવ્ દ્વે પાદ-મધ્યે પૃથુ-સંનિવિષ્ટે 16.66દ્વ્ પાદ-પ્રયુક્તાન્ નયનં
નયન્તિ
મલૌષ્ણ્ય-સંઘટ્ટન-પીડનાદ્યૈસ્ તા દૂષયન્તે નયનાનિ દુષ્ટાઃ ।
ભજેત્ સદા દૃષ્ટિ-હિતાનિ તસ્માદ્ ઉપાનદ્-અભ્યઞ્જન-ધાવનાનિ