Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 9

9.1

pītvā bhuktvātapaṃ vahniṃ yānaṃ plavana-vāhanam || 55ab ||
prasṛṣṭe viṇ-mūtre hṛdi su-vi-male doṣe sva-patha-ge || 55c ||
viśuddhe codgāre kṣud-upagamane vāte 'nusarati || 55d ||
tathāgnāv udrikte viśada-karaṇe dehe ca su-laghau || 55e ||
prayuñjītāhāraṃ vidhi-niyamitaṃ kālaḥ sa hi mataḥ || 55f ||
8.55fv prayuñjītāhāraṃ vidhi-niyamitaḥ kālaḥ sa hi mataḥ
Sūtrasthāna
dravyam eva rasādīnāṃ śreṣṭhaṃ te hi tad-āśrayāḥ |
pañca-bhūtātmakaṃ tat tu kṣmām adhiṣṭhāya jāyate

9.2

ambu-yony-agni-pavana-nabhasām samavāyataḥ |
tan-nirvṛttir viśeṣaś ca vyapadeśas tu bhūyasā

9.3

9.2dv vyapadeśaś ca bhūyasā
tasmān naika-rasaṃ dravyaṃ bhūta-saṃghāta-saṃbhavāt |
naika-doṣās tato rogās tatra vyakto rasaḥ smṛtaḥ

9.4

9.3av tan naika-bhūta-jaṃ dravyaṃ
a-vyakto 'nu-rasaḥ kiñ-cid ante vyakto 'pi ceṣyate |
gurv-ādayo guṇā dravye pṛthivy-ādau rasāśraye

9.5

raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ |
tatra dravyaṃ guru-sthūla-sthira-gandha-guṇolbaṇam

9.6

pārthivaṃ gaurava-sthairya-saṃghātopacayāvaham |
drava-śīta-guru-snigdha-manda-sāndra-rasolbaṇam

9.7

9.6dv -manda-sāndra-guṇolbaṇam
āpyaṃ snehana-viṣyanda-kleda-prahlāda-bandha-kṛt |
rūkṣa-tīkṣṇoṣṇa-viśada-sūkṣma-rūpa-guṇolbaṇam

9.8

āgneyaṃ dāha-bhā-varṇa-prakāśa-pavanātmakam |
vāyavyaṃ rūkṣa-viśada-laghu-sparśa-guṇolbaṇam

9.9

raukṣya-lāghava-vaiśadya-vicāra-glāni-kārakam |
nābhasaṃ sūkṣma-viśada-laghu-śabda-guṇolbaṇam

9.10

9.9bv -vicāra-glapanātmakam
sauṣirya-lāghava-karaṃ jagaty evam an-auṣadham |
na kiñ-cid vidyate dravyaṃ vaśān nānārtha-yogayoḥ

9.11

dravyam ūrdhva-gamaṃ tatra prāyo 'gni-pavanotkaṭam |
adho-gāmi ca bhūyiṣṭhaṃ bhūmi-toya-guṇādhikam

9.12

iti dravyaṃ rasān bhedair uttara-tropadekṣyate |
vīryaṃ punar vadanty eke guru snigdhaṃ himaṃ mṛdu

9.13

9.12av iti dravyaṃ raso bhedair
laghu rūkṣoṣṇa-tīkṣṇaṃ ca tad evaṃ matam aṣṭa-dhā |
carakas tv āha vīryaṃ tat kriyate yena yā kriyā

9.14

9.13cv carakas tv āha vīryaṃ tu 9.13dv yena yā kriyate kriyā
nā-vīryaṃ kurute kiñ-cit sarvā vīrya-kṛtā hi sā |
gurv-ādiṣv eva vīryākhyā tenānv-artheti varṇyate

9.15

samagra-guṇa-sāreṣu śakty-utkarṣa-vivartiṣu |
vyavahārāya mukhya-tvād bahv-agra-grahaṇād api

9.16

9.15av samagra-guṇa-sāra-tvāc 9.15bv chakty-utkarṣa-vivartanāt
ataś ca viparīta-tvāt saṃbhavaty api naiva sā |
vivakṣyate rasādyeṣu vīryaṃ gurv-ādayo hy ataḥ

9.17

uṣṇaṃ śītaṃ dvi-dhaivānye vīryam ācakṣate 'pi ca |
nānātmakam api dravyam agnī-ṣomau mahā-balau

9.18

vyaktā-vyaktaṃ jagad iva nātikrāmati jātu cit |
tatroṣṇaṃ bhrama-tṛḍ-glāni-sveda-dāhāśu-pāki-tāḥ

9.19

9.18av vyaktā-vyaktaṃ jagad idaṃ 9.18av vyaktāvyaktaṃ yathā viśvaṃ
śamaṃ ca vāta-kaphayoḥ karoti śiśiraṃ punaḥ |
hlādanaṃ jīvanaṃ stambhaṃ prasādaṃ rakta-pittayoḥ

9.20

jāṭhareṇāgninā yogād yad udeti rasāntaram |
rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ

9.21

svāduḥ paṭuś ca madhuram amlo 'mlaṃ pacyate rasaḥ |
tiktoṣaṇa-kaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāya-śaḥ kaṭuḥ

9.22

rasair asau tulya-phalas tatra dravyaṃ śubhā-śubham |
kiñ-cid rasena kurute karma pākena cāparam

9.23

guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñ-ca-na |
yad yad dravye rasādīnāṃ bala-vat-tvena vartate

9.24

abhibhūyetarāṃs tat tat kāraṇa-tvaṃ prapadyate |
viruddha-guṇa-saṃyoge bhūyasālpaṃ hi jīyate

9.25

rasaṃ vipākas tau vīryaṃ prabhāvas tāny apohati |
bala-sāmye rasādīnām iti naisargikaṃ balam

9.26

9.25bv prabhāvas tān vyapohati
rasādi-sāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāva-jam |
dantī rasādyais tulyāpi citrakasya virecanī

9.27

madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam |
iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṃ punaś ca tat

9.28

vicitra-pratyayārabdha-dravya-bhedena bhidyate |
svādur guruś ca godhūmo vāta-jid vāta-kṛd yavaḥ

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc