Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 10

10.1

uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṃ kaṭuḥ siṃho na śūkaraḥ || 28ū̆ ||
Sūtrasthāna
kṣmāmbho-'gni-kṣmāmbu-tejaḥ-kha-vāyv-agny-anila-go-'nilaiḥ |
dvayolbaṇaiḥ kramād bhūtair madhurādi-rasodbhavaḥ

10.2

teṣāṃ vidyād rasaṃ svāduṃ yo vaktram anulimpati |
āsvādyamāno dehasya hlādano 'kṣa-prasādanaḥ

10.3

10.2bv yo vaktram upalimpati
priyaḥ pipīlikādīnām amlaḥ kṣālayate mukham |
harṣaṇo roma-dantānām akṣi-bhruva-nikocanaḥ

10.4

10.3bv amlaḥ srāvayate mukham
lavaṇaḥ syandayaty āsyaṃ kapola-gala-dāha-kṛt |
tikto viśadayaty āsyaṃ rasanaṃ pratihanti ca

10.5

10.4dv rasanāṃ pratihanti ca
udvejayati jihvāgraṃ kurvaṃś cimicimāṃ kaṭuḥ |
srāvayaty akṣi-nāsāsyaṃ kapolaṃ dahatīva ca

10.6

kaṣāyo jaḍayej jihvāṃ kaṇṭha-sroto-vibandha-kṛt |
rasānām iti rūpāṇi karmāṇi madhuro rasaḥ

10.7

ā-janma-sātmyāt kurute dhātūnāṃ prabalaṃ balam |
bāla-vṛddha-kṣata-kṣīṇa-varṇa-keśendriyaujasām

10.8

praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanya-saṃdhāna-kṛd guruḥ |
āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānila-viṣāpahaḥ

10.9

kurute 'ty-upayogena sa medaḥ-śleṣma-jān gadān |
sthaulyāgni-sāda-saṃnyāsa-meha-gaṇḍārbudādikān

10.10

10.9bv sa medaḥ-kapha-jān gadān
amlo 'gni-dīpti-kṛt snigdho hṛdyaḥ pācana-rocanaḥ |
uṣṇa-vīryo hima-sparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ

10.11

10.10cv uṣṇa-vīryo himaḥ sparśe 10.10dv prīṇano bhedano laghuḥ
karoti kapha-pittāsraṃ mūḍha-vātānulomanaḥ |
so 'ty-abhyastas tanoḥ kuryāc chaithilyaṃ timiraṃ bhramam

10.12

10.11bv mūḍha-vātānulomanam
kaṇḍū-pāṇḍu-tva-vīsarpa-śopha-visphoṭa-tṛḍ-jvarān |
lavaṇaḥ stambha-saṃghāta-bandha-vidhmāpano 'gni-kṛt

10.13

snehanaḥ svedanas tīkṣṇo rocanaś cheda-bheda-kṛt |
so 'ti-yukto 'sra-pavanaṃ khalatiṃ palitaṃ valīm

10.14

tṛṭ-kuṣṭha-viṣa-vīsarpān janayet kṣapayed balam |
tiktaḥ svayam a-rociṣṇur a-ruciṃ kṛmi-tṛḍ-viṣam

10.15

kuṣṭha-mūrchā-jvarotkleśa-dāha-pitta-kaphāñ jayet |
kleda-medo-vasā-majja-śakṛn-mūtropaśoṣaṇaḥ

10.16

laghur medhyo himo rūkṣaḥ stanya-kaṇṭha-viśodhanaḥ |
dhātu-kṣayānila-vyādhīn ati-yogāt karoti saḥ

10.17

10.16cv dhātu-kṣayaṃ cala-vyādhīn
kaṭur galāmayodarda-kuṣṭhālasaka-śopha-jit |
vraṇāvasādanaḥ sneha-medaḥ-kledopaśoṣaṇaḥ

10.18

dīpanaḥ pācano rucyaḥ śodhano 'nnasya śoṣaṇaḥ |
chinatti bandhān srotāṃsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ

10.19

10.18bv śodhano 'nnasya hāṣaṇaḥ
kurute so 'ti-yogena tṛṣṇāṃ śukra-bala-kṣayam |
mūrchām ākuñcanaṃ kampaṃ kaṭī-pṛṣṭhādiṣu vyathām

10.20

10.19av kurute so 'ti-vegena
kaṣāyaḥ pitta-kapha-hā gurur asra-viśodhanaḥ |
pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ kleda-medo-viśoṣaṇaḥ

10.21

āma-saṃstambhano grāhī rūkṣo 'ti tvak-prasādanaḥ |
karoti śīlitaḥ so 'ti viṣṭambhādhmāna-hṛd-rujaḥ

10.22

tṛṭ-kārśya-pauruṣa-bhraṃśa-sroto-rodha-mala-grahān |
ghṛta-hema-guḍākṣoṭa-moca-coca-parūṣakam

10.23

10.22bv -sroto-rodha-gala-grahān 10.22bv -sroto-bandha-mala-grahān
abhīru-vīrā-panasa-rājādana-balā-trayam |
mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabhau

10.24

madhūkaṃ madhukaṃ bimbī vidārī śrāvaṇī-yugam |
kṣīraśuklā tukākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe

10.25

10.24cv kṣīraśuklā tavakṣīrī
kṣīrekṣu-gokṣura-kṣaudra-drākṣādir madhuro gaṇaḥ |
amlo dhātrī-phalāmlīkā-mātuluṅgāmla-vetasam

10.26

dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ cukraṃ pālevataṃ dadhi |
āmram āmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam

10.27

vṛkṣāmla-kola-likuca-kośāmlātaka-dhanvanam |
mastu-dhānyāmla-madyāni jambīraṃ tila-kaṇṭakam || 26+1 ||
varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ viḍaṃ sāmudram audbhidam |
romakaṃ pāṃsu-jaṃ sīsaṃ kṣāraś ca lavaṇo gaṇaḥ

10.28

10.27dv kṣārāś ca lavaṇo gaṇaḥ
tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīra-candanam |
bhūnimba-nimba-kaṭukā-tagarāguru-vatsakam

10.29

naktamāla-dvi-rajanī-musta-mūrvāṭarūṣakam |
pāṭhāpāmārga-kāṃsyāyo-guḍūcī-dhanvayāsakam

10.30

pañca-mūlaṃ mahad vyāghryau viśālātiviṣā vacā |
kaṭuko hiṅgu-marica-kṛmijit-pañca-kolakam

10.31

10.30cv kaṭuko hiṅgu-maricaṃ 10.30dv kṛmijit-pañca-kolakam
kuṭherādyā haritakāḥ pittaṃ mūtram aruṣkaram |
vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaṃ śirīṣaḥ khadiro madhu

10.32

10.31bv pittaṃ mūtram aruṣkaraḥ 10.31cv vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaḥ
kadambodumbaraṃ muktā-pravālāñjana-gairikam |
bālaṃ kapitthaṃ kharjūraṃ bisa-padmotpalādi ca

10.33

10.32dv bisa-padmotpalāni ca
madhuraṃ śleṣmalaṃ prāyo jīrṇāc chāli-yavād ṛte |
mudgād godhūmataḥ kṣaudrāt sitāyā jāṅgalāmiṣāt

10.34

prāyo 'mlaṃ pitta-jananaṃ dāḍimāmalakād ṛte |
a-pathyaṃ lavaṇaṃ prāyaś cakṣuṣo 'nya-tra saindhavāt

10.35

tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭham a-vṛṣyaṃ vāta-kopanam |
ṛte 'mṛtā-paṭolībhyāṃ śuṇṭhī-kṛṣṇā-rasonataḥ

10.36

kaṣāyaṃ prāya-śaḥ śītaṃ stambhanaṃ cābhayāṃ vinā |
rasāḥ kaṭv-amla-lavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram

10.37

10.36bv stambhanaṃ cābhayāmṛte
tiktaḥ kaṣāyo madhuras tad-vad eva ca śītalāḥ |
tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaś ca rūkṣā baddha-malās tathā

10.38

paṭv-amla-madhurāḥ snigdhāḥ sṛṣṭa-viṇ-mūtra-mārutāḥ |
paṭoḥ kaṣāyas tasmāc ca madhuraḥ paramaṃ guruḥ

10.39

laghur amlaḥ kaṭus tasmāt tasmād api ca tiktakaḥ |
saṃyogāḥ sapta-pañcāśat kalpanā tu tri-ṣaṣṭi-dhā

10.40

lavaṇād amla-madhurau kāryau syātāṃ yathā-kramam |
vāyor nir-anubandhasya pāka-śānti-pravṛttaye || 39.1+1 ||
10.39.1+1dv pāka-śānti-prasaktaye
prāk tikto madhuraḥ paścāt kaṣāyo 'nte vidhīyate |
taiḥ pittaṃ śamam abhyeti pakvācchī-kṛta-piṇḍitam || 39.1+2 ||
kaṭuḥ prāk tiktakaḥ paścāt kaṣāyo 'nte vidhīyate |
taiḥ śleṣmā śamam abhyeti pakvācchī-kṛta-piṇḍitaḥ || 39.1+3 ||
10.39.1+3av kaṭukaḥ prāk tatas tiktaḥ 10.39.1+3dv pakvo 'cchī-kṛta-piṇḍitaḥ
rasānāṃ yaugika-tvena yathā-sthūlaṃ vibhajyate |
ekaika-hīnās tān pañca-daśa yānti rasā dvike

10.41

10.40cv ekaika-hīnās te pañca- 10.40dv -pañca yānti rasā dvike
svādur dvikeṣu pañcāmlaś caturo lavaṇas trayam |
dvau tiktaḥ kaṭukaś caikaṃ yāti pañca-daśeti tu || 40+1 ||
trike svādur daśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭus tikta ekakam |
catuṣkeṣu daśa svāduś caturo 'mlaḥ paṭuḥ sakṛt

10.42

10.41cv catuṣke tu daśa svāduś
pañcakeṣv ekam evāmlo madhuraḥ pañca sevate |
dravyam ekaṃ ṣaḍ-āsvādam a-saṃyuktāś ca ṣaḍ rasāḥ

10.43

ṣaṭ pañcakā ṣaṭ ca pṛthag rasāḥ syuś catur-dvikau pañca-daśa-prakārau |
bhedās trikā viṃśatir ekam eva dravyaṃ ṣaḍ-āsvādam iti tri-ṣaṣṭiḥ

10.44

te rasānu-rasato rasa-bhedās tāratamya-parikalpanayā ca |
saṃbhavanti gaṇanāṃ samatītā doṣa-bheṣaja-vaśād upayojyāḥ

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc