Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 10
uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṃ kaṭuḥ siṃho na śūkaraḥ || 28ū̆ ||
Sūtrasthāna
kṣmāmbho-'gni-kṣmāmbu-tejaḥ-kha-vāyv-agny-anila-go-'nilaiḥ |
dvayolbaṇaiḥ kramād bhūtair madhurādi-rasodbhavaḥ
teṣāṃ vidyād rasaṃ svāduṃ yo vaktram anulimpati |
āsvādyamāno dehasya hlādano 'kṣa-prasādanaḥ
10.2bv yo vaktram upalimpati
priyaḥ pipīlikādīnām amlaḥ kṣālayate mukham |
harṣaṇo roma-dantānām akṣi-bhruva-nikocanaḥ
10.3bv amlaḥ srāvayate mukham
lavaṇaḥ syandayaty āsyaṃ kapola-gala-dāha-kṛt |
tikto viśadayaty āsyaṃ rasanaṃ pratihanti ca
10.4dv rasanāṃ pratihanti ca
udvejayati jihvāgraṃ kurvaṃś cimicimāṃ kaṭuḥ |
srāvayaty akṣi-nāsāsyaṃ kapolaṃ dahatīva ca
kaṣāyo jaḍayej jihvāṃ kaṇṭha-sroto-vibandha-kṛt |
rasānām iti rūpāṇi karmāṇi madhuro rasaḥ
ā-janma-sātmyāt kurute dhātūnāṃ prabalaṃ balam |
bāla-vṛddha-kṣata-kṣīṇa-varṇa-keśendriyaujasām
praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanya-saṃdhāna-kṛd guruḥ |
āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānila-viṣāpahaḥ
kurute 'ty-upayogena sa medaḥ-śleṣma-jān gadān |
sthaulyāgni-sāda-saṃnyāsa-meha-gaṇḍārbudādikān
10.9bv sa medaḥ-kapha-jān gadān
amlo 'gni-dīpti-kṛt snigdho hṛdyaḥ pācana-rocanaḥ |
uṣṇa-vīryo hima-sparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ
10.10cv uṣṇa-vīryo himaḥ sparśe 10.10dv prīṇano bhedano laghuḥ
karoti kapha-pittāsraṃ mūḍha-vātānulomanaḥ |
so 'ty-abhyastas tanoḥ kuryāc chaithilyaṃ timiraṃ bhramam
10.11bv mūḍha-vātānulomanam
kaṇḍū-pāṇḍu-tva-vīsarpa-śopha-visphoṭa-tṛḍ-jvarān |
lavaṇaḥ stambha-saṃghāta-bandha-vidhmāpano 'gni-kṛt
snehanaḥ svedanas tīkṣṇo rocanaś cheda-bheda-kṛt |
so 'ti-yukto 'sra-pavanaṃ khalatiṃ palitaṃ valīm
tṛṭ-kuṣṭha-viṣa-vīsarpān janayet kṣapayed balam |
tiktaḥ svayam a-rociṣṇur a-ruciṃ kṛmi-tṛḍ-viṣam
kuṣṭha-mūrchā-jvarotkleśa-dāha-pitta-kaphāñ jayet |
kleda-medo-vasā-majja-śakṛn-mūtropaśoṣaṇaḥ
laghur medhyo himo rūkṣaḥ stanya-kaṇṭha-viśodhanaḥ |
dhātu-kṣayānila-vyādhīn ati-yogāt karoti saḥ
10.16cv dhātu-kṣayaṃ cala-vyādhīn
kaṭur galāmayodarda-kuṣṭhālasaka-śopha-jit |
vraṇāvasādanaḥ sneha-medaḥ-kledopaśoṣaṇaḥ
dīpanaḥ pācano rucyaḥ śodhano 'nnasya śoṣaṇaḥ |
chinatti bandhān srotāṃsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ
10.18bv śodhano 'nnasya hāṣaṇaḥ
kurute so 'ti-yogena tṛṣṇāṃ śukra-bala-kṣayam |
mūrchām ākuñcanaṃ kampaṃ kaṭī-pṛṣṭhādiṣu vyathām
10.19av kurute so 'ti-vegena
kaṣāyaḥ pitta-kapha-hā gurur asra-viśodhanaḥ |
pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ kleda-medo-viśoṣaṇaḥ
āma-saṃstambhano grāhī rūkṣo 'ti tvak-prasādanaḥ |
karoti śīlitaḥ so 'ti viṣṭambhādhmāna-hṛd-rujaḥ
tṛṭ-kārśya-pauruṣa-bhraṃśa-sroto-rodha-mala-grahān |
ghṛta-hema-guḍākṣoṭa-moca-coca-parūṣakam
10.22bv -sroto-rodha-gala-grahān 10.22bv -sroto-bandha-mala-grahān
abhīru-vīrā-panasa-rājādana-balā-trayam |
mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabhau
madhūkaṃ madhukaṃ bimbī vidārī śrāvaṇī-yugam |
kṣīraśuklā tukākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe
10.24cv kṣīraśuklā tavakṣīrī
kṣīrekṣu-gokṣura-kṣaudra-drākṣādir madhuro gaṇaḥ |
amlo dhātrī-phalāmlīkā-mātuluṅgāmla-vetasam
dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ cukraṃ pālevataṃ dadhi |
āmram āmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam
vṛkṣāmla-kola-likuca-kośāmlātaka-dhanvanam |
mastu-dhānyāmla-madyāni jambīraṃ tila-kaṇṭakam || 26+1 ||
varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ viḍaṃ sāmudram audbhidam |
romakaṃ pāṃsu-jaṃ sīsaṃ kṣāraś ca lavaṇo gaṇaḥ
10.27dv kṣārāś ca lavaṇo gaṇaḥ
tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīra-candanam |
bhūnimba-nimba-kaṭukā-tagarāguru-vatsakam
naktamāla-dvi-rajanī-musta-mūrvāṭarūṣakam |
pāṭhāpāmārga-kāṃsyāyo-guḍūcī-dhanvayāsakam
pañca-mūlaṃ mahad vyāghryau viśālātiviṣā vacā |
kaṭuko hiṅgu-marica-kṛmijit-pañca-kolakam
10.30cv kaṭuko hiṅgu-maricaṃ 10.30dv kṛmijit-pañca-kolakam
kuṭherādyā haritakāḥ pittaṃ mūtram aruṣkaram |
vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaṃ śirīṣaḥ khadiro madhu
10.31bv pittaṃ mūtram aruṣkaraḥ 10.31cv vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaḥ
kadambodumbaraṃ muktā-pravālāñjana-gairikam |
bālaṃ kapitthaṃ kharjūraṃ bisa-padmotpalādi ca
10.32dv bisa-padmotpalāni ca
madhuraṃ śleṣmalaṃ prāyo jīrṇāc chāli-yavād ṛte |
mudgād godhūmataḥ kṣaudrāt sitāyā jāṅgalāmiṣāt
prāyo 'mlaṃ pitta-jananaṃ dāḍimāmalakād ṛte |
a-pathyaṃ lavaṇaṃ prāyaś cakṣuṣo 'nya-tra saindhavāt
tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭham a-vṛṣyaṃ vāta-kopanam |
ṛte 'mṛtā-paṭolībhyāṃ śuṇṭhī-kṛṣṇā-rasonataḥ
kaṣāyaṃ prāya-śaḥ śītaṃ stambhanaṃ cābhayāṃ vinā |
rasāḥ kaṭv-amla-lavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram
10.36bv stambhanaṃ cābhayāmṛte
tiktaḥ kaṣāyo madhuras tad-vad eva ca śītalāḥ |
tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaś ca rūkṣā baddha-malās tathā
paṭv-amla-madhurāḥ snigdhāḥ sṛṣṭa-viṇ-mūtra-mārutāḥ |
paṭoḥ kaṣāyas tasmāc ca madhuraḥ paramaṃ guruḥ
laghur amlaḥ kaṭus tasmāt tasmād api ca tiktakaḥ |
saṃyogāḥ sapta-pañcāśat kalpanā tu tri-ṣaṣṭi-dhā
lavaṇād amla-madhurau kāryau syātāṃ yathā-kramam |
vāyor nir-anubandhasya pāka-śānti-pravṛttaye || 39.1+1 ||
10.39.1+1dv pāka-śānti-prasaktaye
prāk tikto madhuraḥ paścāt kaṣāyo 'nte vidhīyate |
taiḥ pittaṃ śamam abhyeti pakvācchī-kṛta-piṇḍitam || 39.1+2 ||
kaṭuḥ prāk tiktakaḥ paścāt kaṣāyo 'nte vidhīyate |
taiḥ śleṣmā śamam abhyeti pakvācchī-kṛta-piṇḍitaḥ || 39.1+3 ||
10.39.1+3av kaṭukaḥ prāk tatas tiktaḥ 10.39.1+3dv pakvo 'cchī-kṛta-piṇḍitaḥ
rasānāṃ yaugika-tvena yathā-sthūlaṃ vibhajyate |
ekaika-hīnās tān pañca-daśa yānti rasā dvike
10.40cv ekaika-hīnās te pañca- 10.40dv -pañca yānti rasā dvike
svādur dvikeṣu pañcāmlaś caturo lavaṇas trayam |
dvau tiktaḥ kaṭukaś caikaṃ yāti pañca-daśeti tu || 40+1 ||
trike svādur daśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭus tikta ekakam |
catuṣkeṣu daśa svāduś caturo 'mlaḥ paṭuḥ sakṛt
10.41cv catuṣke tu daśa svāduś
pañcakeṣv ekam evāmlo madhuraḥ pañca sevate |
dravyam ekaṃ ṣaḍ-āsvādam a-saṃyuktāś ca ṣaḍ rasāḥ
ṣaṭ pañcakā ṣaṭ ca pṛthag rasāḥ syuś catur-dvikau pañca-daśa-prakārau |
bhedās trikā viṃśatir ekam eva dravyaṃ ṣaḍ-āsvādam iti tri-ṣaṣṭiḥ
te rasānu-rasato rasa-bhedās tāratamya-parikalpanayā ca |
saṃbhavanti gaṇanāṃ samatītā doṣa-bheṣaja-vaśād upayojyāḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0