અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 9

પીત્વા ભુક્ત્વાતપં વહ્નિં યાનં પ્લવન-વાહનમ્ ॥ 55અબ્ ॥
પ્રસૃષ્ટે વિણ્-મૂત્રે હૃદિ સુ-વિ-મલે દોષે સ્વ-પથ-ગે ॥ 55ચ્ ॥
વિશુદ્ધે ચોદ્ગારે ક્ષુદ્-ઉપગમને વાતે ઽનુસરતિ ॥ 55દ્ ॥
તથાગ્નાવ્ ઉદ્રિક્તે વિશદ-કરણે દેહે ચ સુ-લઘૌ ॥ 55એ ॥
પ્રયુઞ્જીતાહારં વિધિ-નિયમિતં કાલઃ સ હિ મતઃ ॥ 55f ॥
8.55fવ્ પ્રયુઞ્જીતાહારં વિધિ-નિયમિતઃ કાલઃ સ હિ મતઃ
સૂત્રસ્થાન
દ્રવ્યમ્ એવ રસાદીનાં શ્રેષ્ઠં તે હિ તદ્-આશ્રયાઃ ।
પઞ્ચ-ભૂતાત્મકં તત્ તુ ક્ષ્મામ્ અધિષ્ઠાય જાયતે

અમ્બુ-યોન્ય્-અગ્નિ-પવન-નભસામ્ સમવાયતઃ ।
તન્-નિર્વૃત્તિર્ વિશેષશ્ ચ વ્યપદેશસ્ તુ ભૂયસા

9.2દ્વ્ વ્યપદેશશ્ ચ ભૂયસા
તસ્માન્ નૈક-રસં દ્રવ્યં ભૂત-સંઘાત-સંભવાત્ ।
નૈક-દોષાસ્ તતો રોગાસ્ તત્ર વ્યક્તો રસઃ સ્મૃતઃ

9.3અવ્ તન્ નૈક-ભૂત-જં દ્રવ્યં
અ-વ્યક્તો ઽનુ-રસઃ કિઞ્-ચિદ્ અન્તે વ્યક્તો ઽપિ ચેષ્યતે ।
ગુર્વ્-આદયો ગુણા દ્રવ્યે પૃથિવ્ય્-આદૌ રસાશ્રયે

રસેષુ વ્યપદિશ્યન્તે સાહચર્યોપચારતઃ ।
તત્ર દ્રવ્યં ગુરુ-સ્થૂલ-સ્થિર-ગન્ધ-ગુણોલ્બણમ્

પાર્થિવં ગૌરવ-સ્થૈર્ય-સંઘાતોપચયાવહમ્ ।
દ્રવ-શીત-ગુરુ-સ્નિગ્ધ-મન્દ-સાન્દ્ર-રસોલ્બણમ્

9.6દ્વ્ -મન્દ-સાન્દ્ર-ગુણોલ્બણમ્
આપ્યં સ્નેહન-વિષ્યન્દ-ક્લેદ-પ્રહ્લાદ-બન્ધ-કૃત્ ।
રૂક્ષ-તીક્ષ્ણોષ્ણ-વિશદ-સૂક્ષ્મ-રૂપ-ગુણોલ્બણમ્

આગ્નેયં દાહ-ભા-વર્ણ-પ્રકાશ-પવનાત્મકમ્ ।
વાયવ્યં રૂક્ષ-વિશદ-લઘુ-સ્પર્શ-ગુણોલ્બણમ્

રૌક્ષ્ય-લાઘવ-વૈશદ્ય-વિચાર-ગ્લાનિ-કારકમ્ ।
નાભસં સૂક્ષ્મ-વિશદ-લઘુ-શબ્દ-ગુણોલ્બણમ્

9.9બ્વ્ -વિચાર-ગ્લપનાત્મકમ્
સૌષિર્ય-લાઘવ-કરં જગત્ય્ એવમ્ અન્-ઔષધમ્ ।
ન કિઞ્-ચિદ્ વિદ્યતે દ્રવ્યં વશાન્ નાનાર્થ-યોગયોઃ

દ્રવ્યમ્ ઊર્ધ્વ-ગમં તત્ર પ્રાયો ઽગ્નિ-પવનોત્કટમ્ ।
અધો-ગામિ ચ ભૂયિષ્ઠં ભૂમિ-તોય-ગુણાધિકમ્

ઇતિ દ્રવ્યં રસાન્ ભેદૈર્ ઉત્તર-ત્રોપદેક્ષ્યતે ।
વીર્યં પુનર્ વદન્ત્ય્ એકે ગુરુ સ્નિગ્ધં હિમં મૃદુ

9.12અવ્ ઇતિ દ્રવ્યં રસો ભેદૈર્
લઘુ રૂક્ષોષ્ણ-તીક્ષ્ણં ચ તદ્ એવં મતમ્ અષ્ટ-ધા ।
ચરકસ્ ત્વ્ આહ વીર્યં તત્ ક્રિયતે યેન યા ક્રિયા

9.13ચ્વ્ ચરકસ્ ત્વ્ આહ વીર્યં તુ 9.13દ્વ્ યેન યા ક્રિયતે ક્રિયા
ના-વીર્યં કુરુતે કિઞ્-ચિત્ સર્વા વીર્ય-કૃતા હિ સા ।
ગુર્વ્-આદિષ્વ્ એવ વીર્યાખ્યા તેનાન્વ્-અર્થેતિ વર્ણ્યતે

સમગ્ર-ગુણ-સારેષુ શક્ત્ય્-ઉત્કર્ષ-વિવર્તિષુ ।
વ્યવહારાય મુખ્ય-ત્વાદ્ બહ્વ્-અગ્ર-ગ્રહણાદ્ અપિ

9.15અવ્ સમગ્ર-ગુણ-સાર-ત્વાચ્ 9.15બ્વ્ છક્ત્ય્-ઉત્કર્ષ-વિવર્તનાત્
અતશ્ ચ વિપરીત-ત્વાત્ સંભવત્ય્ અપિ નૈવ સા ।
વિવક્ષ્યતે રસાદ્યેષુ વીર્યં ગુર્વ્-આદયો હ્ય્ અતઃ

ઉષ્ણં શીતં દ્વિ-ધૈવાન્યે વીર્યમ્ આચક્ષતે ઽપિ ચ ।
નાનાત્મકમ્ અપિ દ્રવ્યમ્ અગ્ની-ષોમૌ મહા-બલૌ

વ્યક્તા-વ્યક્તં જગદ્ ઇવ નાતિક્રામતિ જાતુ ચિત્ ।
તત્રોષ્ણં ભ્રમ-તૃડ્-ગ્લાનિ-સ્વેદ-દાહાશુ-પાકિ-તાઃ

9.18અવ્ વ્યક્તા-વ્યક્તં જગદ્ ઇદં 9.18અવ્ વ્યક્તાવ્યક્તં યથા વિશ્વં
શમં ચ વાત-કફયોઃ કરોતિ શિશિરં પુનઃ ।
હ્લાદનં જીવનં સ્તમ્ભં પ્રસાદં રક્ત-પિત્તયોઃ

જાઠરેણાગ્નિના યોગાદ્ યદ્ ઉદેતિ રસાન્તરમ્ ।
રસાનાં પરિણામાન્તે સ વિપાક ઇતિ સ્મૃતઃ

સ્વાદુઃ પટુશ્ ચ મધુરમ્ અમ્લો ઽમ્લં પચ્યતે રસઃ ।
તિક્તોષણ-કષાયાણાં વિપાકઃ પ્રાય-શઃ કટુઃ

રસૈર્ અસૌ તુલ્ય-ફલસ્ તત્ર દ્રવ્યં શુભા-શુભમ્ ।
કિઞ્-ચિદ્ રસેન કુરુતે કર્મ પાકેન ચાપરમ્

ગુણાન્તરેણ વીર્યેણ પ્રભાવેણૈવ કિઞ્-ચ-ન ।
યદ્ યદ્ દ્રવ્યે રસાદીનાં બલ-વત્-ત્વેન વર્તતે

અભિભૂયેતરાંસ્ તત્ તત્ કારણ-ત્વં પ્રપદ્યતે ।
વિરુદ્ધ-ગુણ-સંયોગે ભૂયસાલ્પં હિ જીયતે

રસં વિપાકસ્ તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્ તાન્ય્ અપોહતિ ।
બલ-સામ્યે રસાદીનામ્ ઇતિ નૈસર્ગિકં બલમ્

9.25બ્વ્ પ્રભાવસ્ તાન્ વ્યપોહતિ
રસાદિ-સામ્યે યત્ કર્મ વિશિષ્ટં તત્ પ્રભાવ-જમ્ ।
દન્તી રસાદ્યૈસ્ તુલ્યાપિ ચિત્રકસ્ય વિરેચની

મધુકસ્ય ચ મૃદ્વીકા ઘૃતં ક્ષીરસ્ય દીપનમ્ ।
ઇતિ સામાન્યતઃ કર્મ દ્રવ્યાદીનાં પુનશ્ ચ તત્

વિચિત્ર-પ્રત્યયારબ્ધ-દ્રવ્ય-ભેદેન ભિદ્યતે ।
સ્વાદુર્ ગુરુશ્ ચ ગોધૂમો વાત-જિદ્ વાત-કૃદ્ યવઃ