Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 8
Sūtrasthāna
mātrāśī sarva-kālaṃ syān mātrā hy agneḥ pravartikā |
mātrāṃ dravyāṇy apekṣante gurūṇy api laghūny api
gurūṇām ardha-sauhityaṃ laghūnāṃ nāti-tṛpta-tā |
mātrā-pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ sukhaṃ yāvad vijīryati
8.2dv sukhaṃ yāvad dhi jīryate
bhojanaṃ hīna-mātraṃ tu na balopacayaujase |
sarveṣāṃ vāta-rogāṇāṃ hetu-tāṃ ca prapadyate
ati-mātraṃ punaḥ sarvān āśu doṣān prakopayet |
pīḍyamānā hi vātādyā yuga-pat tena kopitāḥ
8.4cv saṃpīḍyamānā vātādyā
āmenānnena duṣṭena tad evāviśya kurvate |
viṣṭambhayanto 'lasakaṃ cyāvayanto viṣūcikām
adharottara-mārgābhyāṃ sahasaivā-jitātmanaḥ |
prayāti nordhvaṃ nādhas-tād āhāro na ca pacyate
āmāśaye 'lasī-bhūtas tena so 'lasakaḥ smṛtaḥ |
vividhair vedanodbhedair vāyv-ādi-bhṛśa-kopataḥ
sūcībhir iva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā |
tatra śūla-bhramānāha-kampa-stambhādayo 'nilāt
pittāj jvarātisārāntar-dāha-tṛṭ-pralayādayaḥ |
kaphāc chardy-aṅga-guru-tā-vāk-saṅga-ṣṭhīvanādayaḥ
viśeṣād dur-balasyālpa-vahner vega-vidhāriṇaḥ |
pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddham antarā
alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ śalya-tvenaiva saṃsthitam |
śūlādīn kurute tīvrāṃś chardy-atīsāra-varjitān
8.11bv śalya-tveneva saṃsthitam
so 'laso 'ty-artha-duṣṭās tu doṣā duṣṭāma-baddha-khāḥ |
yāntas tiryak tanuṃ sarvāṃ daṇḍa-vat stambhayanti cet
daṇḍakālasakaṃ nāma taṃ tyajed āśu-kāriṇam |
viruddhādhyaśanā-jīrṇa-śīlino viṣa-lakṣaṇam
āma-doṣaṃ mahā-ghoraṃ varjayed viṣa-saṃjñakam |
viṣa-rūpāśu-kāri-tvād viruddhopakrama-tvataḥ
athāmam alasī-bhūtaṃ sādhyaṃ tvaritam ullikhet |
pītvā sogrā-paṭu-phalaṃ vāry uṣṇaṃ yojayet tataḥ
svedanaṃ phala-vartiṃ ca mala-vātānulomanīm |
nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet
8.16bv mala-doṣānulomanīm
madanaṃ pippalī kuṣṭhaṃ vacā gaurāś ca sarṣapāḥ |
guḍa-kṣāra-samāyuktā phala-vartiḥ praśasyate || 16.1+1 ||
viṣūcyām ati-vṛddhāyāṃ pārṣṇyor dāhaḥ praśasyate |
tad-ahaś copavāsyainaṃ virikta-vad upācaret
tīvrārtir api nā-jīrṇī pibec chūla-ghnam auṣadham |
āma-sanno 'nalo nālaṃ paktuṃ doṣauṣadhāśanam
nihanyād api caiteṣāṃ vibhramaḥ sahasāturam |
jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ yuñjyāt stabdha-gurūdare
8.19bv vyāpattiḥ sahasāturam
doṣa-śeṣasya pākārtham agneḥ saṃdhukṣaṇāya ca |
śāntir āma-vikārāṇāṃ bhavati tv apatarpaṇāt
tri-vidhaṃ tri-vidhe doṣe tat samīkṣya prayojayet |
tatrālpe laṅghanaṃ pathyaṃ madhye laṅghana-pācanam
8.21bv tat samīkṣya prakalpayet
prabhūte śodhanaṃ tad dhi mūlād unmūlayen malān |
evam anyān api vyādhīn sva-nidāna-viparyayāt
cikitsed anubandhe tu sati hetu-viparyayam |
tyaktvā yathā-yathaṃ vaidyo yuñjyād vyādhi-viparyayam
tad-artha-kāri vā pakve doṣe tv iddhe ca pāvake |
hitam abhyañjana-sneha-pāna-vasty-ādi yuktitaḥ
8.24bv doṣe vṛddhe ca pāvake 8.24bv doṣe tv ṛddhe tu pāvake
a-jīrṇaṃ ca kaphād āmaṃ tatra śopho 'kṣi-gaṇḍayoḥ |
sadyo-bhukta ivodgāraḥ prasekotkleśa-gauravam
viṣṭabdham anilāc chūla-vibandhādhmāna-sāda-kṛt |
pittād vidagdhaṃ tṛṇ-moha-bhramāmlodgāra-dāha-vat
8.26dv -bhramāmlodgāra-dāha-kṛt
laṅghanaṃ kāryam āme tu viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam |
vidagdhe vamanaṃ yad vā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet
8.27dv yathāvasthaṃ hitaṃ bhajet
garīyaso bhavel līnād āmād eva vilambikā |
kapha-vātānubaddhāma-liṅgā tat-sama-sādhanā
8.28cv kapha-vātānuviddhāma-
a-śraddhā hṛd-vyathā śuddhe 'py udgāre rasa-śeṣataḥ |
śayīta kiñ-cid evātra sarvaś cān-āśito divā
8.29dv sarvaś cān-aśito divā
svapyād a-jīrṇī saṃjāta-bubhukṣo 'dyān mitaṃ laghu |
vibandho 'ti-pravṛttir vā glānir māruta-mūḍha-tā
8.30dv glānir māruta-śūla-tā
a-jīrṇa-liṅgaṃ sāmānyaṃ viṣṭambho gauravaṃ bhramaḥ |
na cāti-mātram evānnam āma-doṣāya kevalam
dviṣṭa-viṣṭambhi-dagdhāma-guru-rūkṣa-himā-śuci |
vidāhi śuṣkam aty-ambu-plutaṃ cānnaṃ na jīryati
upataptena bhuktaṃ ca śoka-krodha-kṣud-ādibhiḥ |
miśraṃ pathyam a-pathyaṃ ca bhuktaṃ samaśanaṃ matam
8.33bv śoka-krodha-kṣudhādibhiḥ 8.33bv krodha-śoka-bhayādibhiḥ
vidyād adhyaśanaṃ bhūyo bhuktasyopari bhojanam |
a-kāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tu viṣamāśanam
trīṇy apy etāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīn sṛjanti vā |
kāle sātmyaṃ śuci hitaṃ snigdhoṣṇaṃ laghu tan-manāḥ
ṣaḍ-rasaṃ madhura-prāyaṃ nāti-druta-vilambitam |
snātaḥ kṣud-vān vivikta-stho dhauta-pāda-karānanaḥ
tarpayitvā pitṝn devān atithīn bālakān gurūn |
pratyavekṣya tiraśco 'pi pratipanna-parigrahān
samīkṣya samyag ātmānam a-nindann a-bruvan dravam |
iṣṭam iṣṭaiḥ sahāśnīyāc chuci-bhakta-janāhṛtam
bhojanaṃ tṛṇa-keśādi-juṣṭam uṣṇī-kṛtaṃ punaḥ |
śākāvarānna-bhūyiṣṭham aty-uṣṇa-lavaṇaṃ tyajet
kilāṭa-dadhi-kūcīkā-kṣāra-śuktāma-mūlakam |
kṛśa-śuṣka-varāhāvi-go-matsya-mahiṣāmiṣam
8.40bv -kṣāra-śuktāmla-mūlakam
māṣa-niṣpāva-śālūka-bisa-piṣṭa-virūḍhakam |
śuṣka-śākāni yavakān phāṇitaṃ ca na śīlayet
8.41bv -tila-piṣṭa-virūḍhakam
śīlayec chāli-godhūma-yava-ṣaṣṭika-jāṅgalam |
suniṣaṇṇaka-jīvantī-bāla-mūlaka-vāstukam
pathyāmalaka-mṛdvīkā-paṭolī-mudga-śarkarāḥ |
ghṛta-divyodaka-kṣīra-kṣaudra-dāḍima-saindhavam
tri-phalāṃ madhu-sarpirbhyāṃ niśi netra-balāya ca |
svāsthyānuvṛtti-kṛd yac ca rogoccheda-karaṃ ca yat
bisekṣu-moca-cocāmra-modakotkārikādikam |
adyād dravyaṃ guru snigdhaṃ svādu mandaṃ sthiraṃ puraḥ
viparītam ataś cānte madhye 'mla-lavaṇotkaṭam |
annena kukṣer dvāv aṃśau pānenaikaṃ prapūrayet
āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturtham avaśeṣayet |
anu-pānaṃ himaṃ vāri yava-godhūmayor hitam
dadhni madye viṣe kṣaudre koṣṇaṃ piṣṭa-mayeṣu tu |
śāka-mudgādi-vikṛtau mastu-takrāmla-kāñjikam
8.48bv koṣṇaṃ piṣṭa-mayeṣu ca
surā kṛśānāṃ puṣṭy-arthaṃ sthūlānāṃ tu madhūdakam |
śoṣe māṃsa-raso madyaṃ māṃse sv-alpe ca pāvake
8.49bv sthūlānāṃ ca madhūdakam 8.49dv māṃseṣv alpe ca pāvake
vyādhy-auṣadhādhva-bhāṣya-strī-laṅghanātapa-karmabhiḥ |
kṣīṇe vṛddhe ca bāle ca payaḥ pathyaṃ yathāmṛtam
8.50av vyādhy-auṣadhādhva-bhāra-strī-
viparītaṃ yad annasya guṇaiḥ syād a-virodhi ca |
anu-pānaṃ samāsena sarva-dā tat praśasyate
anu-pānaṃ karoty ūrjāṃ tṛptiṃ vyāptiṃ dṛḍhāṅga-tām |
anna-saṃghāta-śaithilya-viklitti-jaraṇāni ca
nordhva-jatru-gada-śvāsa-kāsoraḥ-kṣata-pīnase |
gīta-bhāṣya-prasaṅge ca svara-bhede ca tad dhitam
praklinna-deha-mehākṣi-gala-roga-vraṇāturāḥ |
pānaṃ tyajeyuḥ sarvaś ca bhāṣyādhva-śayanaṃ tyajet
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0