Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 89
sa-kardamaṃ sa-bahalaṃ vilikhet sa-kukūṇakam || 27ū̆ab ||
Uttarasthāna
kṛcchronmīle purāṇājyaṃ drākṣā-kalkāmbu-sādhitam |
sa-sitaṃ yojayet snigdhaṃ nasya-dhūmāñjanādi ca
kumbhīkā-vartma-likhitaṃ saindhava-pratisāritam |
yaṣṭī-dhātrī-paṭolīnāṃ kvāthena pariṣecayet
nivāte 'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottāna-śāyinaḥ |
bahiḥ koṣṇāmbu-taptena sveditaṃ vartma vāsasā
nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulī-ghṛtam |
na sraṃsate calati vā vartmaivaṃ sarvatas tataḥ
9.4cv na sraṃsate na calati
maṇḍalāgreṇa tat tiryak kṛtvā śastra-padāṅkitam |
likhet tenaiva pattrair vā śāka-śephālikādi-jaiḥ
9.5dv śāka-śephālikādikaiḥ 9.5dv śāka-śephālikādibhiḥ
phenena toya-rāśer vā picunā pramṛjann asṛk |
sthite rakte su-likhitaṃ sa-kṣaudraiḥ pratisārayet
yathā-svam uktair anu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā |
ghṛtena siktam abhyaktaṃ badhnīyān madhu-sarpiṣā
9.7cv ghṛtenāsiktam abhyaktaṃ
ūrdhvādhaḥ karṇayor dattvā piṇḍīṃ ca yava-saktubhiḥ |
dvitīye 'hani muktasya pariṣekaṃ yathā-yatham
kuryāc caturthe nasyādīn muñced evāhni pañcame |
samaṃ nakha-nibhaṃ śopha-kaṇḍū-gharṣādya-pīḍitam
vidyāt su-likhitaṃ vartma likhed bhūyo viparyaye |
ruk-pakṣma-vartma-sadana-sraṃsanāny ati-lekhanāt
sneha-svedādikas tasminn iṣṭo vāta-haraḥ kramaḥ |
abhyajya nava-nītena śveta-lodhraṃ pralepayet
eraṇḍa-mūla-kalkena puṭa-pāke pacet tataḥ |
svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalī-kṛtam
striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṃ netra-secanam |
śāli-taṇḍula-kalkena liptaṃ tad-vat pariṣkṛtam
9.13av striyāḥ kṣīre chāgale vā
kuryān netre 'ti-likhite mṛditaṃ dadhi-mastunā |
kevalenāpi vā sekaṃ mastunā jāṅgalāśinaḥ
piṭikā vrīhi-vaktreṇa bhittvā tu kaṭhinonnatāḥ |
niṣpīḍayed anu vidhiḥ pariśeṣas tu pūrva-vat
9.15av piṭikāṃ vrīhi-vaktreṇa 9.15bv bhittvā tu kaṭhinonnatām
lekhane bhedane cāyaṃ kramaḥ sarva-tra vartmani |
pittāsrotkliṣṭayoḥ svādu-skandha-siddhena sarpiṣā
sirā-vimokṣaḥ snigdhasya trivṛc chreṣṭhaṃ virecanam |
likhite sruta-rakte ca vartmani kṣālanaṃ hitam
9.17bv trivṛc chreṣṭhā virecane 9.17cv likhite niḥsṛte rakte
yaṣṭī-kaṣāyaḥ sekas tu kṣīraṃ candana-sādhitam |
pakṣmaṇāṃ sadane sūcyā roma-kūpān vikuṭṭayet
9.18av yaṣṭī-kvāthena sekas tu
grāhayed vā jalaukobhiḥ payasekṣu-rasena vā |
vamanaṃ nāvanaṃ sarpiḥ śṛtaṃ madhura-śītalaiḥ
saṃcūrṇya puṣpa-kāsīsaṃ bhāvayet surasā-rasaiḥ |
tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣma-śāte tad añjanam
pothakīr likhitāḥ śuṇṭhī-saindhava-pratisāritāḥ |
uṣṇāmbu-kṣālitāḥ siñcet khadirāḍhaki-śigrubhiḥ
9.21av pothakīṃ likhitaṃ śuṇṭhī- 9.21bv -saindhava-pratisāritām 9.21cv
uṣṇāmbu-kṣālitāṃ siñcet
ap-siddhair dvi-niṣā-śreṣṭhā-madhukair vā sa-mākṣikaiḥ |
kaphotkliṣṭe vilikhite sa-kṣaudraiḥ pratisāraṇam
sūkṣmaiḥ saindhava-kāsīsa-manohvā-kaṇa-tārkṣya-jaiḥ |
vamanāñjana-nasyādi sarvaṃ ca kapha-jid dhitam
kartavyaṃ lagaṇe 'py etad a-śāntāv agninā dahet |
kukūṇe khadira-śreṣṭhā-nimba-pattra-śṛtaṃ ghṛtam
9.24dv -nimba-pattraiḥ śṛtaṃ ghṛtam
svinnāṃ bhittvā viniṣpīḍya bhiṣag añjana-nāmikām |
śilailā-saindhava-nataiḥ sa-kṣaudraiḥ pratisārayet || 24.1+(1) ||
9.24.1+(1)av svinnāṃ bhittvā viniṣpīḍyotṃ 9.24.1+(1)bv ṃsaṅgāṃ
cāñjana-nāmikām
pītvā dhātrī vamet kṛṣṇā-yaṣṭī-sarṣapa-saindhavaiḥ |
abhayā-pippalī-drākṣā-kvāthenaināṃ virecayet
mustā-dvi-rajanī-kṛṣṇā-kalkenālepayet stanau |
dhūpayet sarṣapaiḥ sājyaiḥ śuddhāṃ kvāthaṃ ca pāyayet
paṭola-musta-mṛdvīkā-guḍūcī-tri-phalodbhavam |
śiśos tu likhitaṃ vartma srutāsṛg vāmbu-janmabhiḥ
dhātry-aśmantaka-jambūttha-pattra-kvāthena secayet |
prāyaḥ kṣīra-ghṛtāśi-tvād bālānāṃ śleṣma-jā gadāḥ
tasmād vamanam evāgre sarva-vyādhiṣu pūjitam |
sindhūttha-kṛṣṇāpāmārga-bījājya-stanya-mākṣikam
cūrṇo vacāyāḥ sa-kṣaudro madanaṃ madhukānvitam |
kṣīraṃ kṣīrānnam annaṃ ca bhajataḥ kramataḥ śiśoḥ
9.30dv bhajataḥ krama-śaḥ śiśoḥ
vamanaṃ sarva-rogeṣu viśeṣeṇa kukūṇake |
saptalā-rasa-siddhājyaṃ yojyaṃ cobhaya-śodhanam
dvi-niśā-lodhra-yaṣṭy-āhva-rohiṇī-nimba-pallavaiḥ |
kukūṇake hitā vartiḥ piṣṭais tāmra-rajo-'nvitaiḥ
kṣīra-kṣaudra-ghṛtopetaṃ dagdhaṃ vā loha-jaṃ rajaḥ |
elā-laśuna-kataka-śaṅkhoṣaṇa-phaṇijjakaiḥ
9.33bv dagdhaṃ vā lodhra-jaṃ rajaḥ
vartiḥ kukūṇa-pothakyoḥ surā-piṣṭaiḥ sa-kaṭphalaiḥ |
pakṣma-rodhe pravṛddheṣu śuddha-dehasya romasu
utsṛjya dvau bhruvo 'dhas-tād bhāgau bhāgaṃ ca pakṣmataḥ |
yava-mātraṃ yavākāraṃ tiryak chittvārdra-vāsasā
apaneyam asṛk tasminn alpī-bhavati śoṇite |
sīvyet kuṭilayā sūcyā mudga-mātrāntaraiḥ padaiḥ
baddhvā lalāṭe paṭṭaṃ ca tatra sīvana-sūtrakam |
nāti-gāḍha-ślathaṃ sūcyā nikṣiped atha yojayet
madhu-sarpiḥ-kavalikāṃ na cāsmin bandham ācaret |
nyagrodhādi-kaṣāyaiś ca sa-kṣīraiḥ secayed ruji
pañcame divase sūtram apanīyāvacūrṇayet |
gairikeṇa vraṇaṃ yuñjyāt tīkṣṇaṃ nasyāñjanādi ca
9.39dv tīkṣṇa-nasyāñjanādi ca 9.39dv tīkṣṇa-nasyāñjanāni ca 9.39dv
tīkṣṇaṃ nasyāñjanāni ca
dahed a-śāntau nirbhujya vartma-doṣāśrayāṃ valīm |
saṃdaṃśenādhikaṃ pakṣma hṛtvā tasyāśrayaṃ dahet
sūcy-agreṇāgni-varṇena dāho bāhyālajeḥ punaḥ |
bhinnasya kṣāra-vahnibhyāṃ su-cchinnasyārbudasya ca
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0