અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 89

સ-કર્દમં સ-બહલં વિલિખેત્ સ-કુકૂણકમ્ ॥ 27ઊઅબ્ ॥
ઉત્તરસ્થાન
કૃચ્છ્રોન્મીલે પુરાણાજ્યં દ્રાક્ષા-કલ્કામ્બુ-સાધિતમ્ ।
સ-સિતં યોજયેત્ સ્નિગ્ધં નસ્ય-ધૂમાઞ્જનાદિ ચ

કુમ્ભીકા-વર્ત્મ-લિખિતં સૈન્ધવ-પ્રતિસારિતમ્ ।
યષ્ટી-ધાત્રી-પટોલીનાં ક્વાથેન પરિષેચયેત્

નિવાતે ઽધિષ્ઠિતસ્યાપ્તૈઃ શુદ્ધસ્યોત્તાન-શાયિનઃ ।
બહિઃ કોષ્ણામ્બુ-તપ્તેન સ્વેદિતં વર્ત્મ વાસસા

નિર્ભુજ્ય વસ્ત્રાન્તરિતં વામાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલી-ઘૃતમ્ ।
ન સ્રંસતે ચલતિ વા વર્ત્મૈવં સર્વતસ્ તતઃ

9.4ચ્વ્ ન સ્રંસતે ન ચલતિ
મણ્ડલાગ્રેણ તત્ તિર્યક્ કૃત્વા શસ્ત્ર-પદાઙ્કિતમ્ ।
લિખેત્ તેનૈવ પત્ત્રૈર્ વા શાક-શેફાલિકાદિ-જૈઃ

9.5દ્વ્ શાક-શેફાલિકાદિકૈઃ 9.5દ્વ્ શાક-શેફાલિકાદિભિઃ
ફેનેન તોય-રાશેર્ વા પિચુના પ્રમૃજન્ન્ અસૃક્ ।
સ્થિતે રક્તે સુ-લિખિતં સ-ક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્

યથા-સ્વમ્ ઉક્તૈર્ અનુ ચ પ્રક્ષાલ્યોષ્ણેન વારિણા ।
ઘૃતેન સિક્તમ્ અભ્યક્તં બધ્નીયાન્ મધુ-સર્પિષા

9.7ચ્વ્ ઘૃતેનાસિક્તમ્ અભ્યક્તં
ઊર્ધ્વાધઃ કર્ણયોર્ દત્ત્વા પિણ્ડીં ચ યવ-સક્તુભિઃ ।
દ્વિતીયે ઽહનિ મુક્તસ્ય પરિષેકં યથા-યથમ્

કુર્યાચ્ ચતુર્થે નસ્યાદીન્ મુઞ્ચેદ્ એવાહ્નિ પઞ્ચમે ।
સમં નખ-નિભં શોફ-કણ્ડૂ-ઘર્ષાદ્ય-પીડિતમ્

વિદ્યાત્ સુ-લિખિતં વર્ત્મ લિખેદ્ ભૂયો વિપર્યયે ।
રુક્-પક્ષ્મ-વર્ત્મ-સદન-સ્રંસનાન્ય્ અતિ-લેખનાત્

સ્નેહ-સ્વેદાદિકસ્ તસ્મિન્ન્ ઇષ્ટો વાત-હરઃ ક્રમઃ ।
અભ્યજ્ય નવ-નીતેન શ્વેત-લોધ્રં પ્રલેપયેત્

એરણ્ડ-મૂલ-કલ્કેન પુટ-પાકે પચેત્ તતઃ ।
સ્વિન્નં પ્રક્ષાલિતં શુષ્કં ચૂર્ણિતં પોટલી-કૃતમ્

સ્ત્રિયાઃ ક્ષીરે છગલ્યા વા મૃદિતં નેત્ર-સેચનમ્ ।
શાલિ-તણ્ડુલ-કલ્કેન લિપ્તં તદ્-વત્ પરિષ્કૃતમ્

9.13અવ્ સ્ત્રિયાઃ ક્ષીરે છાગલે વા
કુર્યાન્ નેત્રે ઽતિ-લિખિતે મૃદિતં દધિ-મસ્તુના ।
કેવલેનાપિ વા સેકં મસ્તુના જાઙ્ગલાશિનઃ

પિટિકા વ્રીહિ-વક્ત્રેણ ભિત્ત્વા તુ કઠિનોન્નતાઃ ।
નિષ્પીડયેદ્ અનુ વિધિઃ પરિશેષસ્ તુ પૂર્વ-વત્

9.15અવ્ પિટિકાં વ્રીહિ-વક્ત્રેણ 9.15બ્વ્ ભિત્ત્વા તુ કઠિનોન્નતામ્
લેખને ભેદને ચાયં ક્રમઃ સર્વ-ત્ર વર્ત્મનિ ।
પિત્તાસ્રોત્ક્લિષ્ટયોઃ સ્વાદુ-સ્કન્ધ-સિદ્ધેન સર્પિષા

સિરા-વિમોક્ષઃ સ્નિગ્ધસ્ય ત્રિવૃચ્ છ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્ ।
લિખિતે સ્રુત-રક્તે ચ વર્ત્મનિ ક્ષાલનં હિતમ્

9.17બ્વ્ ત્રિવૃચ્ છ્રેષ્ઠા વિરેચને 9.17ચ્વ્ લિખિતે નિઃસૃતે રક્તે
યષ્ટી-કષાયઃ સેકસ્ તુ ક્ષીરં ચન્દન-સાધિતમ્ ।
પક્ષ્મણાં સદને સૂચ્યા રોમ-કૂપાન્ વિકુટ્ટયેત્

9.18અવ્ યષ્ટી-ક્વાથેન સેકસ્ તુ
ગ્રાહયેદ્ વા જલૌકોભિઃ પયસેક્ષુ-રસેન વા ।
વમનં નાવનં સર્પિઃ શૃતં મધુર-શીતલૈઃ

સંચૂર્ણ્ય પુષ્પ-કાસીસં ભાવયેત્ સુરસા-રસૈઃ ।
તામ્રે દશાહં પરમં પક્ષ્મ-શાતે તદ્ અઞ્જનમ્

પોથકીર્ લિખિતાઃ શુણ્ઠી-સૈન્ધવ-પ્રતિસારિતાઃ ।
ઉષ્ણામ્બુ-ક્ષાલિતાઃ સિઞ્ચેત્ ખદિરાઢકિ-શિગ્રુભિઃ

9.21અવ્ પોથકીં લિખિતં શુણ્ઠી- 9.21બ્વ્ -સૈન્ધવ-પ્રતિસારિતામ્ 9.21ચ્વ્
ઉષ્ણામ્બુ-ક્ષાલિતાં સિઞ્ચેત્
અપ્-સિદ્ધૈર્ દ્વિ-નિષા-શ્રેષ્ઠા-મધુકૈર્ વા સ-માક્ષિકૈઃ ।
કફોત્ક્લિષ્ટે વિલિખિતે સ-ક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણમ્

સૂક્ષ્મૈઃ સૈન્ધવ-કાસીસ-મનોહ્વા-કણ-તાર્ક્ષ્ય-જૈઃ ।
વમનાઞ્જન-નસ્યાદિ સર્વં ચ કફ-જિદ્ ધિતમ્

કર્તવ્યં લગણે ઽપ્ય્ એતદ્ અ-શાન્તાવ્ અગ્નિના દહેત્ ।
કુકૂણે ખદિર-શ્રેષ્ઠા-નિમ્બ-પત્ત્ર-શૃતં ઘૃતમ્

9.24દ્વ્ -નિમ્બ-પત્ત્રૈઃ શૃતં ઘૃતમ્
સ્વિન્નાં ભિત્ત્વા વિનિષ્પીડ્ય ભિષગ્ અઞ્જન-નામિકામ્ ।
શિલૈલા-સૈન્ધવ-નતૈઃ સ-ક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્ ॥ 24.1+(1) ॥
9.24.1+(1)અવ્ સ્વિન્નાં ભિત્ત્વા વિનિષ્પીડ્યોત્ં 9.24.1+(1)બ્વ્ ંસઙ્ગાં
ચાઞ્જન-નામિકામ્
પીત્વા ધાત્રી વમેત્ કૃષ્ણા-યષ્ટી-સર્ષપ-સૈન્ધવૈઃ ।
અભયા-પિપ્પલી-દ્રાક્ષા-ક્વાથેનૈનાં વિરેચયેત્

મુસ્તા-દ્વિ-રજની-કૃષ્ણા-કલ્કેનાલેપયેત્ સ્તનૌ ।
ધૂપયેત્ સર્ષપૈઃ સાજ્યૈઃ શુદ્ધાં ક્વાથં ચ પાયયેત્

પટોલ-મુસ્ત-મૃદ્વીકા-ગુડૂચી-ત્રિ-ફલોદ્ભવમ્ ।
શિશોસ્ તુ લિખિતં વર્ત્મ સ્રુતાસૃગ્ વામ્બુ-જન્મભિઃ

ધાત્ર્ય્-અશ્મન્તક-જમ્બૂત્થ-પત્ત્ર-ક્વાથેન સેચયેત્ ।
પ્રાયઃ ક્ષીર-ઘૃતાશિ-ત્વાદ્ બાલાનાં શ્લેષ્મ-જા ગદાઃ

તસ્માદ્ વમનમ્ એવાગ્રે સર્વ-વ્યાધિષુ પૂજિતમ્ ।
સિન્ધૂત્થ-કૃષ્ણાપામાર્ગ-બીજાજ્ય-સ્તન્ય-માક્ષિકમ્

ચૂર્ણો વચાયાઃ સ-ક્ષૌદ્રો મદનં મધુકાન્વિતમ્ ।
ક્ષીરં ક્ષીરાન્નમ્ અન્નં ચ ભજતઃ ક્રમતઃ શિશોઃ

9.30દ્વ્ ભજતઃ ક્રમ-શઃ શિશોઃ
વમનં સર્વ-રોગેષુ વિશેષેણ કુકૂણકે ।
સપ્તલા-રસ-સિદ્ધાજ્યં યોજ્યં ચોભય-શોધનમ્

દ્વિ-નિશા-લોધ્ર-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-રોહિણી-નિમ્બ-પલ્લવૈઃ ।
કુકૂણકે હિતા વર્તિઃ પિષ્ટૈસ્ તામ્ર-રજો-ઽન્વિતૈઃ

ક્ષીર-ક્ષૌદ્ર-ઘૃતોપેતં દગ્ધં વા લોહ-જં રજઃ ।
એલા-લશુન-કતક-શઙ્ખોષણ-ફણિજ્જકૈઃ

9.33બ્વ્ દગ્ધં વા લોધ્ર-જં રજઃ
વર્તિઃ કુકૂણ-પોથક્યોઃ સુરા-પિષ્ટૈઃ સ-કટ્ફલૈઃ ।
પક્ષ્મ-રોધે પ્રવૃદ્ધેષુ શુદ્ધ-દેહસ્ય રોમસુ

ઉત્સૃજ્ય દ્વૌ ભ્રુવો ઽધસ્-તાદ્ ભાગૌ ભાગં ચ પક્ષ્મતઃ ।
યવ-માત્રં યવાકારં તિર્યક્ છિત્ત્વાર્દ્ર-વાસસા

અપનેયમ્ અસૃક્ તસ્મિન્ન્ અલ્પી-ભવતિ શોણિતે ।
સીવ્યેત્ કુટિલયા સૂચ્યા મુદ્ગ-માત્રાન્તરૈઃ પદૈઃ

બદ્ધ્વા લલાટે પટ્ટં ચ તત્ર સીવન-સૂત્રકમ્ ।
નાતિ-ગાઢ-શ્લથં સૂચ્યા નિક્ષિપેદ્ અથ યોજયેત્

મધુ-સર્પિઃ-કવલિકાં ન ચાસ્મિન્ બન્ધમ્ આચરેત્ ।
ન્યગ્રોધાદિ-કષાયૈશ્ ચ સ-ક્ષીરૈઃ સેચયેદ્ રુજિ

પઞ્ચમે દિવસે સૂત્રમ્ અપનીયાવચૂર્ણયેત્ ।
ગૈરિકેણ વ્રણં યુઞ્જ્યાત્ તીક્ષ્ણં નસ્યાઞ્જનાદિ ચ

9.39દ્વ્ તીક્ષ્ણ-નસ્યાઞ્જનાદિ ચ 9.39દ્વ્ તીક્ષ્ણ-નસ્યાઞ્જનાનિ ચ 9.39દ્વ્
તીક્ષ્ણં નસ્યાઞ્જનાનિ ચ
દહેદ્ અ-શાન્તૌ નિર્ભુજ્ય વર્ત્મ-દોષાશ્રયાં વલીમ્ ।
સંદંશેનાધિકં પક્ષ્મ હૃત્વા તસ્યાશ્રયં દહેત્

સૂચ્ય્-અગ્રેણાગ્નિ-વર્ણેન દાહો બાહ્યાલજેઃ પુનઃ ।
ભિન્નસ્ય ક્ષાર-વહ્નિભ્યાં સુ-ચ્છિન્નસ્યાર્બુદસ્ય ચ