Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 7
6.172dv ukto nityaupayogikaḥ
Sūtrasthāna
rājā rāja-gṛhāsanne prāṇācāryaṃ niveśayet |
sarva-dā sa bhavaty evaṃ sarva-tra pratijāgṛviḥ
anna-pānaṃ viṣād rakṣed viśeṣeṇa mahī-pateḥ |
yoga-kṣemau tad-āyattau dharmādyā yan-nibandhanāḥ
7.2dv dharmādyās tan-nibandhanāḥ
odano viṣa-vān sāndro yāty a-visrāvya-tām iva |
cireṇa pacyate pakvo bhavet paryuṣitopamaḥ
mayūra-kaṇṭha-tulyoṣmā moha-mūrchā-praseka-kṛt |
hīyate varṇa-gandhādyaiḥ klidyate candrikā-citaḥ
7.4dv klidyate candrikānvitaḥ 7.4dv klidyate candrakācitaḥ
7.4dv klidyate candrakānvitaḥ
vyañjanāny āśu śuṣyanti dhyāma-kvāthāni tatra ca |
hīnātiriktā vikṛtā chāyā dṛśyeta naiva vā
7.5dv chāyā dṛśyeta vā na vā
phenordhva-rāji-sīmanta-tantu-budbuda-saṃbhavaḥ |
vicchinna-vi-rasāḥ rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākam āmiṣam
7.6cv vicchinna-vi-rasā rāga- 7.6cv vicchinnā vi-rasā rāgāḥ 7.6dv -khāṇḍavāḥ
śākam āmiṣam
nīlā rājī rase tāmrā kṣīre dadhani dṛśyate |
śyāvā-pītāsitā takre ghṛte pānīya-saṃnibhā
7.7bv kṣīre dadhni ca dṛśyate
mastuni syāt kapotābhā rājī kṛṣṇā tuṣodake |
kālī madyāmbhasoḥ kṣaudre harit taile 'ruṇopamā
pākaḥ phalānām āmānāṃ pakvānāṃ parikothanam |
dravyāṇām ārdra-śuṣkāṇāṃ syātāṃ mlāni-vivarṇa-te
mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca bhavet sparśa-viparyayaḥ |
mālyasya sphuṭitāgra-tvaṃ mlānir gandhāntarodbhavaḥ
7.10cv mālyānāṃ sphuṭitāgra-tvaṃ 7.10dv glānir gandhāntarodbhavaḥ 7.10dv
mlāni-gandhāntarodbhavaḥ
dhyāma-maṇḍala-tā vastre śadanaṃ tantu-pakṣmaṇām |
dhātu-mauktika-kāṣṭhāśma-ratnādiṣu malākta-tā
7.11bv śātanaṃ tantu-pakṣmaṇām
sneha-sparśa-prabhā-hāniḥ sa-prabha-tvaṃ tu mṛn-maye |
viṣa-daḥ śyāva-śuṣkāsyo vi-lakṣo vīkṣate diśaḥ
sveda-vepathu-māṃs trasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate |
prāpyānnaṃ sa-viṣaṃ tv agnir ekāvartaḥ sphuṭaty ati
7.13dv ekāvartaḥ sphuṭaty api
śikhi-kaṇṭhābha-dhūmārcir an-arcir vogra-gandha-vān |
mriyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāma-svaro bhavet
utkrośanti ca dṛṣṭvaitac chuka-dātyūha-sārikāḥ |
haṃsaḥ praskhalati glānir jīvañjīvasya jāyate
cakorasyākṣi-vairāgyaṃ krauñcasya syān madodayaḥ |
kapota-parabhṛd-dakṣa-cakravākā jahaty asūn
udvegaṃ yāti mārjāraḥ śakṛn muñcati vānaraḥ |
hṛṣyen mayūras tad-dṛṣṭyā manda-tejo bhaved viṣam
7.17av udvejayati mārjāraḥ 7.17cv hṛṣyen mayūras tad dṛṣṭvā
ity annaṃ viṣa-vaj jñātvā tyajed evaṃ prayatnataḥ |
yathā tena vipadyerann api na kṣudra-jantavaḥ
7.18av ity annaṃ sa-viṣaṃ jñātvā 7.18bv tyajed eva prayatnataḥ
spṛṣṭe tu kaṇḍū-dāhoṣā-jvarārti-sphoṭa-suptayaḥ |
nakha-roma-cyutiḥ śophaḥ sekādyā viṣa-nāśanāḥ
śastās tatra pralepāś ca sevya-candana-padmakaiḥ |
sa-somavalka-tālīśa-pattra-kuṣṭhāmṛtā-nataiḥ
lālā jihvauṣṭhayor jāḍyam ūṣā cimicimāyanam |
danta-harṣo rasā-jña-tvaṃ hanu-stambhaś ca vaktra-ge
7.21av lālā jihvauṣṭhayor jāḍyaṃ 7.21bv mukhe cimicimāyanam
sevyādyais tatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṃ ca viṣa-jid dhitam |
āmāśaya-gate sveda-mūrchādhmāna-mada-bhramāḥ
roma-harṣo vamir dāhaś cakṣur-hṛdaya-rodhanam |
bindubhiś cācayo 'ṅgānāṃ pakvāśaya-gate punaḥ
aneka-varṇaṃ vamati mūtrayaty atisāryate |
tandrā kṛśa-tvaṃ pāṇḍu-tvam udaraṃ bala-saṃkṣayaḥ
tayor vānta-viriktasya haridre kaṭabhīṃ guḍam |
sindhuvārita-niṣpāva-bāṣpikā-śataparvikāḥ
taṇḍulīyaka-mūlāni kukkuṭāṇḍam avalgujam |
nāvanāñjana-pāneṣu yojayed viṣa-śāntaye
viṣa-bhuktāya dadyāc ca śuddhāyordhvam adhas tathā |
sūkṣmaṃ tāmra-rajaḥ kāle sa-kṣaudraṃ hṛd-viśodhanam
śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hema-cūrṇasya dāpayet |
na sajjate hema-pāṅge padma-pattre 'mbu-vad viṣam
jāyate vipulaṃ cāyur gare 'py eṣa vidhiḥ smṛtaḥ |
viruddham api cāhāraṃ vidyād viṣa-garopamam
7.29dv vidyād gara-viṣopamam
ānūpam āmiṣaṃ māṣa-kṣaudra-kṣīra-virūḍhakaiḥ |
virudhyate saha bisair mūlakena guḍena vā
viśeṣāt payasā matsyā matsyeṣv api cilīcimaḥ |
viruddham amlaṃ payasā saha sarvaṃ phalaṃ tathā
tad-vat kulattha-caṇaka-kaṅgu-valla-makuṣṭakāḥ |
bhakṣayitvā haritakaṃ mūlakādi payas tyajet
7.32av tad-vat kulattha-varaka- 7.32cv bhakṣayitvā harit-kanda- 7.32dv
-mūlakādi payas tyajet
vārāhaṃ śvāvidhā nādyād dadhnā pṛṣata-kukkuṭau |
āma-māṃsāni pittena māṣa-sūpena mūlakam
7.33av varāhaṃ śvāvidhā nādyād
aviṃ kusumbha-śākena bisaiḥ saha virūḍhakam |
māṣa-sūpa-guḍa-kṣīra-dadhy-ājyair lākucaṃ phalam
phalaṃ kadalyās takreṇa dadhnā tāla-phalena vā |
kaṇoṣaṇābhyāṃ madhunā kākamācīṃ guḍena vā
siddhāṃ vā matsya-pacane pacane nāgarasya vā |
siddhām anya-tra vā pātre kāmāt tām uṣitāṃ niśām
7.36bv pacane nāgarasya ca 7.36dv kāmāt tām uṣitāṃ niśi 7.36dv kapotām
uṣitāṃ niśām
7.36dv nādyāt tām uṣitāṃ niśām 7.36dv kāmātām uṣitāṃ niśām 7.36dv
kāmācīm uṣitāṃ niśām
matsya-nistalana-snehe sādhitāḥ pippalīs tyajet |
kāṃsye daśāham uṣitaṃ sarpir uṣṇaṃ tv aruṣkare
7.37av matsya-nistalana-sneha- 7.37bv -sādhitāḥ pippalīs tyajet 7.37dv sarpir
uṣṇaṃ tv aruṣkaraiḥ
bhāso virudhyate śūlyaḥ kampillas takra-sādhitaḥ |
aikadhyaṃ pāyasa-surā-kṛśarāḥ parivarjayet
madhu-sarpir-vasā-taila-pānīyāni dvi-śaś tri-śaḥ |
eka-tra vā samāṃśāni virudhyante paras-param
bhinnāṃśe api madhv-ājye divya-vāry anu-pānataḥ |
madhu-puṣkara-bījaṃ ca madhu-maireya-śārkaram
manthānu-pānaḥ kṣaireyo hāridraḥ kaṭu-taila-vān |
upodakātisārāya tila-kalkena sādhitā
balākā vāruṇī-yuktā kulmāṣaiś ca virudhyate |
bhṛṣṭā varāha-vasayā saiva sadyo nihanty asūn
tad-vat tittiri-pattrāḍhya-godhā-lāva-kapiñjalāḥ |
airaṇḍenāgninā siddhās tat-tailena vimūrchitāḥ
hārīta-māṃsaṃ hāridra-śūlaka-prota-pācitam |
haridrā-vahninā sadyo vyāpādayati jīvitam
7.44cv hāridra-vahninā sadyo
bhasma-pāṃsu-paridhvastaṃ tad eva ca sa-mākṣikam |
yat kiñ-cid doṣam utkleśya na haret tat samāsataḥ
viruddhaṃ śuddhir atreṣṭā śamo vā tad-virodhibhiḥ |
dravyais tair eva vā pūrvaṃ śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ
vyāyāma-snigdha-dīptāgni-vayaḥ-stha-bala-śālinām |
virodhy api na pīḍāyai sātmyam alpaṃ ca bhojanam
7.47av vyāyāmi-snigdha-dīptāgni-
pādenā-pathyam abhyastaṃ pāda-pādena vā tyajet |
niṣeveta hitaṃ tad-vad eka-dvi-try-antarī-kṛtam
a-pathyam api hi tyaktaṃ śīlitaṃ pathyam eva vā |
sātmyā-sātmya-vikārāya jāyate sahasānya-thā
7.49cv sātmyā-sātmyaṃ vikārāya
krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ |
santo yānty a-punar-bhāvam a-prakampyā bhavanti ca
7.50cv nāpnuvanti punar-bhāvam
aty-anta-saṃnidhānānāṃ doṣāṇāṃ dūṣaṇātmanām |
a-hitair dūṣaṇaṃ bhūyo na vidvān kartum arhati
āhāra-śayanā-brahma-caryair yuktyā prayojitaiḥ |
śarīraṃ dhāryate nityam āgāram iva dhāraṇaiḥ
7.52bv -caryair yuktyā niṣevitaiḥ
āhāro varṇitas tatra tatra tatra ca vakṣyate |
nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balā-balam
7.53bv tatra tatra ca lakṣyate
vṛṣa-tā klība-tā jñānam a-jñānaṃ jīvitaṃ na ca |
a-kāle 'ti-prasaṅgāc ca na ca nidrā niṣevitā
sukhāyuṣī parākuryāt kāla-rātrir ivāparā |
rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā
a-rūkṣam an-abhiṣyandi tv āsīna-pracalāyitam |
grīṣme vāyu-cayādāna-raukṣya-rātry-alpa-bhāvataḥ
7.56cv grīṣme vāta-cayādāna-
divā-svapno hito 'nyasmin kapha-pitta-karo hi saḥ |
muktvā tu bhāṣya-yānādhva-madya-strī-bhāra-karmabhiḥ
krodha-śoka-bhayaiḥ klāntān śvāsa-hidhmātisāriṇaḥ |
vṛddha-bālā-bala-kṣīṇa-kṣata-tṛṭ-śūla-pīḍitān
7.58dv -kṣut-tṛṭ-śūla-nipīḍitān
a-jīrṇy-abhihatonmattān divā-svapnocitān api |
dhātu-sāmyaṃ tathā hy eṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati
7.59av a-jīrṇābhihatonmattān
bahu-medaḥ-kaphāḥ svapyuḥ sneha-nityāś ca nāhani |
viṣārtaḥ kaṇṭha-rogī ca naiva jātu niśāsv api
a-kāla-śayanān moha-jvara-staimitya-pīnasāḥ |
śiro-ruk-śopha-hṛl-lāsa-sroto-rodhāgni-manda-tāḥ
tatropavāsa-vamana-sveda-nāvanam auṣadham |
yojayed ati-nidrāyāṃ tīkṣṇaṃ pracchardanāñjanam
nāvanaṃ laṅghanaṃ cintāṃ vyavāyaṃ śoka-bhī-krudhaḥ |
ebhir eva ca nidrāyā nāśaḥ śleṣmāti-saṃkṣayāt
nidrā-nāśād aṅga-marda-śiro-gaurava-jṛmbhikāḥ |
jāḍya-glāni-bhramā-pakti-tandrā rogāś ca vāta-jāḥ
7.64cv jāḍyaṃ glāni-bhramā-pakti-
kapho 'lpo vāyunoddhūto dhamanīḥ saṃnirudhya tu |
kuryāt saṃjñāpahāṃ tandrāṃ dāruṇāṃ moha-kāriṇīm || 64+1 ||
unmīlita-vinirbhugne parivartita-tārake |
bhavatas tatra nayane srute lulita-pakṣmaṇī || 64+2 ||
ardha-tri-rātrāt sā sādhyā na sā sādhyā tataḥ param || 64+3ab ||
yathā-kālam ato nidrāṃ rātrau seveta sātmyataḥ |
a-sātmyāj jāgarād ardhaṃ prātaḥ svapyād a-bhukta-vān
7.65cv a-sātmya-jāgarād ardhaṃ
śīlayen manda-nidras tu kṣīra-madya-rasān dadhi |
abhyaṅgodvartana-snāna-mūrdha-karṇākṣi-tarpaṇam
kāntā-bāhu-latāśleṣo nirvṛtiḥ kṛta-kṛtya-tā |
mano-'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrā-sukha-pradāḥ
brahma-carya-rater grāmya-sukha-niḥ-spṛha-cetasaḥ |
nidrā saṃtoṣa-tṛptasya svaṃ kālaṃ nātivartate
grāmya-dharme tyajen nārīm an-uttānāṃ rajasvalām |
a-priyām a-priyācārāṃ duṣṭa-saṃkīrṇa-mehanām
ati-sthūla-kṛśām sūtāṃ garbhiṇīm anya-yoṣitam |
varṇinīm anya-yoniṃ ca guru-deva-nṛpālayam
7.70bv garbhiṇīm anya-yoṣitām
caitya-śmaśānāyatana-catvarāmbu-catuṣ-patham |
parvāṇy an-aṅgaṃ divasaṃ śiro-hṛdaya-tāḍanam
aty-āśito '-dhṛtiḥ kṣud-vān duḥ-sthitāṅgaḥ pipāsitaḥ |
bālo vṛddho 'nya-vegārtas tyajed rogī ca maithunam
seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto vājī-kṛtām hime |
try-ahād vasanta-śaradoḥ pakṣād varṣā-nidāghayoḥ
7.73bv tṛpto vājī-karair hime 7.73bv tṛpto vājī-kṛtair hime 7.73cv dvy-ahād
vasanta-śaradoḥ
7.73dv pakṣād vṛṣṭi-nidāghayoḥ
bhrama-klamoru-daurbalya-bala-dhātv-indriya-kṣayāḥ |
a-parva-maraṇaṃ ca syād anya-thā gacchataḥ striyam
7.74av bhrama-klamoru-daurbalyaṃ 7.74bv bala-dhātv-indriya-kṣayaḥ
smṛti-medhāyur-ārogya-puṣṭīndriya-yaśo-balaiḥ |
adhikā manda-jaraso bhavanti strīṣu saṃyatāḥ
7.75dv bhavanti strīṣu saṃyutāḥ
snānānulepana-himānila-khaṇḍa-khādya-śītāmbu-dugdha-rasa-yūṣa-surā-prasannāḥ |
seveta cānu śayanaṃ viratau ratasya tasyaivam āśu vapuṣaḥ punar eti dhāma
śruta-carita-samṛddhe karma-dakṣe dayālau bhiṣaji nir-anubandhaṃ deha-rakṣāṃ niveśya
|
bhavati vipula-tejaḥ-svāsthya-kīrti-prabhāvaḥ sva-kuśala-phala-bhogī bhūmi-pālaś cirāyuḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0