અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 8

સૂત્રસ્થાન
માત્રાશી સર્વ-કાલં સ્યાન્ માત્રા હ્ય્ અગ્નેઃ પ્રવર્તિકા ।
માત્રાં દ્રવ્યાણ્ય્ અપેક્ષન્તે ગુરૂણ્ય્ અપિ લઘૂન્ય્ અપિ

ગુરૂણામ્ અર્ધ-સૌહિત્યં લઘૂનાં નાતિ-તૃપ્ત-તા ।
માત્રા-પ્રમાણં નિર્દિષ્ટં સુખં યાવદ્ વિજીર્યતિ

8.2દ્વ્ સુખં યાવદ્ ધિ જીર્યતે
ભોજનં હીન-માત્રં તુ ન બલોપચયૌજસે ।
સર્વેષાં વાત-રોગાણાં હેતુ-તાં ચ પ્રપદ્યતે

અતિ-માત્રં પુનઃ સર્વાન્ આશુ દોષાન્ પ્રકોપયેત્ ।
પીડ્યમાના હિ વાતાદ્યા યુગ-પત્ તેન કોપિતાઃ

8.4ચ્વ્ સંપીડ્યમાના વાતાદ્યા
આમેનાન્નેન દુષ્ટેન તદ્ એવાવિશ્ય કુર્વતે ।
વિષ્ટમ્ભયન્તો ઽલસકં ચ્યાવયન્તો વિષૂચિકામ્

અધરોત્તર-માર્ગાભ્યાં સહસૈવા-જિતાત્મનઃ ।
પ્રયાતિ નોર્ધ્વં નાધસ્-તાદ્ આહારો ન ચ પચ્યતે

આમાશયે ઽલસી-ભૂતસ્ તેન સો ઽલસકઃ સ્મૃતઃ ।
વિવિધૈર્ વેદનોદ્ભેદૈર્ વાય્વ્-આદિ-ભૃશ-કોપતઃ

સૂચીભિર્ ઇવ ગાત્રાણિ વિધ્યતીતિ વિષૂચિકા ।
તત્ર શૂલ-ભ્રમાનાહ-કમ્પ-સ્તમ્ભાદયો ઽનિલાત્

પિત્તાજ્ જ્વરાતિસારાન્તર્-દાહ-તૃટ્-પ્રલયાદયઃ ।
કફાચ્ છર્દ્ય્-અઙ્ગ-ગુરુ-તા-વાક્-સઙ્ગ-ષ્ઠીવનાદયઃ

વિશેષાદ્ દુર્-બલસ્યાલ્પ-વહ્નેર્ વેગ-વિધારિણઃ ।
પીડિતં મારુતેનાન્નં શ્લેષ્મણા રુદ્ધમ્ અન્તરા

અલસં ક્ષોભિતં દોષૈઃ શલ્ય-ત્વેનૈવ સંસ્થિતમ્ ।
શૂલાદીન્ કુરુતે તીવ્રાંશ્ છર્દ્ય્-અતીસાર-વર્જિતાન્

8.11બ્વ્ શલ્ય-ત્વેનેવ સંસ્થિતમ્
સો ઽલસો ઽત્ય્-અર્થ-દુષ્ટાસ્ તુ દોષા દુષ્ટામ-બદ્ધ-ખાઃ ।
યાન્તસ્ તિર્યક્ તનું સર્વાં દણ્ડ-વત્ સ્તમ્ભયન્તિ ચેત્

દણ્ડકાલસકં નામ તં ત્યજેદ્ આશુ-કારિણમ્ ।
વિરુદ્ધાધ્યશના-જીર્ણ-શીલિનો વિષ-લક્ષણમ્

આમ-દોષં મહા-ઘોરં વર્જયેદ્ વિષ-સંજ્ઞકમ્ ।
વિષ-રૂપાશુ-કારિ-ત્વાદ્ વિરુદ્ધોપક્રમ-ત્વતઃ

અથામમ્ અલસી-ભૂતં સાધ્યં ત્વરિતમ્ ઉલ્લિખેત્ ।
પીત્વા સોગ્રા-પટુ-ફલં વાર્ય્ ઉષ્ણં યોજયેત્ તતઃ

સ્વેદનં ફલ-વર્તિં ચ મલ-વાતાનુલોમનીમ્ ।
નામ્યમાનાનિ ચાઙ્ગાનિ ભૃશં સ્વિન્નાનિ વેષ્ટયેત્

8.16બ્વ્ મલ-દોષાનુલોમનીમ્
મદનં પિપ્પલી કુષ્ઠં વચા ગૌરાશ્ ચ સર્ષપાઃ ।
ગુડ-ક્ષાર-સમાયુક્તા ફલ-વર્તિઃ પ્રશસ્યતે ॥ 16.1+1 ॥
વિષૂચ્યામ્ અતિ-વૃદ્ધાયાં પાર્ષ્ણ્યોર્ દાહઃ પ્રશસ્યતે ।
તદ્-અહશ્ ચોપવાસ્યૈનં વિરિક્ત-વદ્ ઉપાચરેત્

તીવ્રાર્તિર્ અપિ ના-જીર્ણી પિબેચ્ છૂલ-ઘ્નમ્ ઔષધમ્ ।
આમ-સન્નો ઽનલો નાલં પક્તું દોષૌષધાશનમ્

નિહન્યાદ્ અપિ ચૈતેષાં વિભ્રમઃ સહસાતુરમ્ ।
જીર્ણાશને તુ ભૈષજ્યં યુઞ્જ્યાત્ સ્તબ્ધ-ગુરૂદરે

8.19બ્વ્ વ્યાપત્તિઃ સહસાતુરમ્
દોષ-શેષસ્ય પાકાર્થમ્ અગ્નેઃ સંધુક્ષણાય ચ ।
શાન્તિર્ આમ-વિકારાણાં ભવતિ ત્વ્ અપતર્પણાત્

ત્રિ-વિધં ત્રિ-વિધે દોષે તત્ સમીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્ ।
તત્રાલ્પે લઙ્ઘનં પથ્યં મધ્યે લઙ્ઘન-પાચનમ્

8.21બ્વ્ તત્ સમીક્ષ્ય પ્રકલ્પયેત્
પ્રભૂતે શોધનં તદ્ ધિ મૂલાદ્ ઉન્મૂલયેન્ મલાન્ ।
એવમ્ અન્યાન્ અપિ વ્યાધીન્ સ્વ-નિદાન-વિપર્યયાત્

ચિકિત્સેદ્ અનુબન્ધે તુ સતિ હેતુ-વિપર્યયમ્ ।
ત્યક્ત્વા યથા-યથં વૈદ્યો યુઞ્જ્યાદ્ વ્યાધિ-વિપર્યયમ્

તદ્-અર્થ-કારિ વા પક્વે દોષે ત્વ્ ઇદ્ધે ચ પાવકે ।
હિતમ્ અભ્યઞ્જન-સ્નેહ-પાન-વસ્ત્ય્-આદિ યુક્તિતઃ

8.24બ્વ્ દોષે વૃદ્ધે ચ પાવકે 8.24બ્વ્ દોષે ત્વ્ ઋદ્ધે તુ પાવકે
અ-જીર્ણં ચ કફાદ્ આમં તત્ર શોફો ઽક્ષિ-ગણ્ડયોઃ ।
સદ્યો-ભુક્ત ઇવોદ્ગારઃ પ્રસેકોત્ક્લેશ-ગૌરવમ્

વિષ્ટબ્ધમ્ અનિલાચ્ છૂલ-વિબન્ધાધ્માન-સાદ-કૃત્ ।
પિત્તાદ્ વિદગ્ધં તૃણ્-મોહ-ભ્રમામ્લોદ્ગાર-દાહ-વત્

8.26દ્વ્ -ભ્રમામ્લોદ્ગાર-દાહ-કૃત્
લઙ્ઘનં કાર્યમ્ આમે તુ વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં ભૃશમ્ ।
વિદગ્ધે વમનં યદ્ વા યથાવસ્થં હિતં ભવેત્

8.27દ્વ્ યથાવસ્થં હિતં ભજેત્
ગરીયસો ભવેલ્ લીનાદ્ આમાદ્ એવ વિલમ્બિકા ।
કફ-વાતાનુબદ્ધામ-લિઙ્ગા તત્-સમ-સાધના

8.28ચ્વ્ કફ-વાતાનુવિદ્ધામ-
અ-શ્રદ્ધા હૃદ્-વ્યથા શુદ્ધે ઽપ્ય્ ઉદ્ગારે રસ-શેષતઃ ।
શયીત કિઞ્-ચિદ્ એવાત્ર સર્વશ્ ચાન્-આશિતો દિવા

8.29દ્વ્ સર્વશ્ ચાન્-અશિતો દિવા
સ્વપ્યાદ્ અ-જીર્ણી સંજાત-બુભુક્ષો ઽદ્યાન્ મિતં લઘુ ।
વિબન્ધો ઽતિ-પ્રવૃત્તિર્ વા ગ્લાનિર્ મારુત-મૂઢ-તા

8.30દ્વ્ ગ્લાનિર્ મારુત-શૂલ-તા
અ-જીર્ણ-લિઙ્ગં સામાન્યં વિષ્ટમ્ભો ગૌરવં ભ્રમઃ ।
ન ચાતિ-માત્રમ્ એવાન્નમ્ આમ-દોષાય કેવલમ્

દ્વિષ્ટ-વિષ્ટમ્ભિ-દગ્ધામ-ગુરુ-રૂક્ષ-હિમા-શુચિ ।
વિદાહિ શુષ્કમ્ અત્ય્-અમ્બુ-પ્લુતં ચાન્નં ન જીર્યતિ

ઉપતપ્તેન ભુક્તં ચ શોક-ક્રોધ-ક્ષુદ્-આદિભિઃ ।
મિશ્રં પથ્યમ્ અ-પથ્યં ચ ભુક્તં સમશનં મતમ્

8.33બ્વ્ શોક-ક્રોધ-ક્ષુધાદિભિઃ 8.33બ્વ્ ક્રોધ-શોક-ભયાદિભિઃ
વિદ્યાદ્ અધ્યશનં ભૂયો ભુક્તસ્યોપરિ ભોજનમ્ ।
અ-કાલે બહુ ચાલ્પં વા ભુક્તં તુ વિષમાશનમ્

ત્રીણ્ય્ અપ્ય્ એતાનિ મૃત્યું વા ઘોરાન્ વ્યાધીન્ સૃજન્તિ વા ।
કાલે સાત્મ્યં શુચિ હિતં સ્નિગ્ધોષ્ણં લઘુ તન્-મનાઃ

ષડ્-રસં મધુર-પ્રાયં નાતિ-દ્રુત-વિલમ્બિતમ્ ।
સ્નાતઃ ક્ષુદ્-વાન્ વિવિક્ત-સ્થો ધૌત-પાદ-કરાનનઃ

તર્પયિત્વા પિતૄન્ દેવાન્ અતિથીન્ બાલકાન્ ગુરૂન્ ।
પ્રત્યવેક્ષ્ય તિરશ્ચો ઽપિ પ્રતિપન્ન-પરિગ્રહાન્

સમીક્ષ્ય સમ્યગ્ આત્માનમ્ અ-નિન્દન્ન્ અ-બ્રુવન્ દ્રવમ્ ।
ઇષ્ટમ્ ઇષ્ટૈઃ સહાશ્નીયાચ્ છુચિ-ભક્ત-જનાહૃતમ્

ભોજનં તૃણ-કેશાદિ-જુષ્ટમ્ ઉષ્ણી-કૃતં પુનઃ ।
શાકાવરાન્ન-ભૂયિષ્ઠમ્ અત્ય્-ઉષ્ણ-લવણં ત્યજેત્

કિલાટ-દધિ-કૂચીકા-ક્ષાર-શુક્તામ-મૂલકમ્ ।
કૃશ-શુષ્ક-વરાહાવિ-ગો-મત્સ્ય-મહિષામિષમ્

8.40બ્વ્ -ક્ષાર-શુક્તામ્લ-મૂલકમ્
માષ-નિષ્પાવ-શાલૂક-બિસ-પિષ્ટ-વિરૂઢકમ્ ।
શુષ્ક-શાકાનિ યવકાન્ ફાણિતં ચ ન શીલયેત્

8.41બ્વ્ -તિલ-પિષ્ટ-વિરૂઢકમ્
શીલયેચ્ છાલિ-ગોધૂમ-યવ-ષષ્ટિક-જાઙ્ગલમ્ ।
સુનિષણ્ણક-જીવન્તી-બાલ-મૂલક-વાસ્તુકમ્

પથ્યામલક-મૃદ્વીકા-પટોલી-મુદ્ગ-શર્કરાઃ ।
ઘૃત-દિવ્યોદક-ક્ષીર-ક્ષૌદ્ર-દાડિમ-સૈન્ધવમ્

ત્રિ-ફલાં મધુ-સર્પિર્ભ્યાં નિશિ નેત્ર-બલાય ચ ।
સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિ-કૃદ્ યચ્ ચ રોગોચ્છેદ-કરં ચ યત્

બિસેક્ષુ-મોચ-ચોચામ્ર-મોદકોત્કારિકાદિકમ્ ।
અદ્યાદ્ દ્રવ્યં ગુરુ સ્નિગ્ધં સ્વાદુ મન્દં સ્થિરં પુરઃ

વિપરીતમ્ અતશ્ ચાન્તે મધ્યે ઽમ્લ-લવણોત્કટમ્ ।
અન્નેન કુક્ષેર્ દ્વાવ્ અંશૌ પાનેનૈકં પ્રપૂરયેત્

આશ્રયં પવનાદીનાં ચતુર્થમ્ અવશેષયેત્ ।
અનુ-પાનં હિમં વારિ યવ-ગોધૂમયોર્ હિતમ્

દધ્નિ મદ્યે વિષે ક્ષૌદ્રે કોષ્ણં પિષ્ટ-મયેષુ તુ ।
શાક-મુદ્ગાદિ-વિકૃતૌ મસ્તુ-તક્રામ્લ-કાઞ્જિકમ્

8.48બ્વ્ કોષ્ણં પિષ્ટ-મયેષુ ચ
સુરા કૃશાનાં પુષ્ટ્ય્-અર્થં સ્થૂલાનાં તુ મધૂદકમ્ ।
શોષે માંસ-રસો મદ્યં માંસે સ્વ્-અલ્પે ચ પાવકે

8.49બ્વ્ સ્થૂલાનાં ચ મધૂદકમ્ 8.49દ્વ્ માંસેષ્વ્ અલ્પે ચ પાવકે
વ્યાધ્ય્-ઔષધાધ્વ-ભાષ્ય-સ્ત્રી-લઙ્ઘનાતપ-કર્મભિઃ ।
ક્ષીણે વૃદ્ધે ચ બાલે ચ પયઃ પથ્યં યથામૃતમ્

8.50અવ્ વ્યાધ્ય્-ઔષધાધ્વ-ભાર-સ્ત્રી-
વિપરીતં યદ્ અન્નસ્ય ગુણૈઃ સ્યાદ્ અ-વિરોધિ ચ ।
અનુ-પાનં સમાસેન સર્વ-દા તત્ પ્રશસ્યતે

અનુ-પાનં કરોત્ય્ ઊર્જાં તૃપ્તિં વ્યાપ્તિં દૃઢાઙ્ગ-તામ્ ।
અન્ન-સંઘાત-શૈથિલ્ય-વિક્લિત્તિ-જરણાનિ ચ

નોર્ધ્વ-જત્રુ-ગદ-શ્વાસ-કાસોરઃ-ક્ષત-પીનસે ।
ગીત-ભાષ્ય-પ્રસઙ્ગે ચ સ્વર-ભેદે ચ તદ્ ધિતમ્

પ્રક્લિન્ન-દેહ-મેહાક્ષિ-ગલ-રોગ-વ્રણાતુરાઃ ।
પાનં ત્યજેયુઃ સર્વશ્ ચ ભાષ્યાધ્વ-શયનં ત્યજેત્