Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 79
Kalpasthāna
a-snigdha-svinna-dehasya guru-koṣṭhasya yojitaḥ |
śīto 'lpa-sneha-lavaṇa-dravya-mātro ghano 'pi vā
5.1dv -drava-mātro ghano 'pi vā
vastiḥ saṃkṣobhya taṃ doṣaṃ dur-bala-tvād a-nirharan |
karoty a-yogaṃ tena syād vāta-mūtra-śakṛd-grahaḥ
5.2av vastiḥ saṃstabhya taṃ doṣaṃ
nābhi-vasti-rujā dāho hṛl-lepaḥ śvayathur gude |
kaṇḍūr gaṇḍāni vaivarṇyam a-ratir vahni-mārdavam
5.3av nābhi-vasti-rujānāho 5.3cv kaṇḍūr gaṇḍāti-vaivarṇyam 5.3cv kaṇḍūr
gaṇḍākṣi-vaivarṇyam
kvātha-dvayaṃ prāg-vihitaṃ madhya-doṣe 'tisāriṇi |
uṣṇasya tasmād ekasya tatra pānaṃ praśasyate
5.4dv tatra pānaṃ vidhīyate
phala-vartyas tathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam |
bilva-mūla-trivṛd-dāru-yava-kola-kulattha-vān
surādi-mūtra-vān vastiḥ sa-prāk-peṣyas tam ānayet |
yukto 'lpa-vīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye 'tha-vā
5.6av surādi-māṃs tatra vastiḥ
vastir doṣāvṛto ruddha-mārgo rundhyāt samīraṇam |
sa vi-mārgo 'nilaḥ kuryād ādhmānaṃ marma-pīḍanam
vidāhaṃ guda-koṣṭhasya muṣka-vaṅkṣaṇa-vedanām |
ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlair itaś cetaś ca dhāvati
sv-abhyakta-svinna-gātrasya tatra vartiṃ prayojayet |
bilvādiś ca nirūhaḥ syāt pīlu-sarṣapa-mūtra-vān
5.9av abhyakta-svinna-gātrasya 5.9av sv-abhyakta-svinna-gātrāya 5.9av
sv-abhyakta-svinna-dehasya
saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam |
kurvato vega-saṃrodhaṃ pīḍito vāti-mātrayā
5.10bv sādhitaṃ vānuvāsanam 5.10dv pīḍitaś cāti-mātrayā
a-snigdha-lavaṇoṣṇo vā vastir alpo 'lpa-bheṣajaḥ |
mṛdur vā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukha-nāsikāt
nireti mūrchā-hṛl-lāsa-tṛḍ-dāhādīn pravartayan |
mūrchā-vikāraṃ dṛṣṭvāsya siñcec chītāmbunā mukham
5.12bv -tṛḍ-dāhādīn prakalpayet 5.12bv -tṛḍ-dāhādīn pravartayet
vyajed ā-klama-nāśāc ca prāṇāyāmaṃ ca kārayet |
pṛṣṭha-pārśvodaraṃ mṛjyāt karair uṣṇair adho-mukham
5.13av vījet klama-vināśāc ca 5.13av vījed ā-klama-nāśāc ca 5.13av vījyed
ā-klama-nāśāc ca
5.13cv pṛṣṭha-pārśvodaraṃ mṛdyāt
keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhīṣayed vyāla-daṃṣṭribhiḥ |
śastrolkā-rāja-puruṣair vastir eti tathā hy adhaḥ
5.14bv bhāyayed vyāla-daṃṣṭribhiḥv 5.14bv bhāpayed vyāla-daṃṣṭribhiḥ
pāṇi-vastrair galāpīḍaṃ kuryān na mriyate tathā |
prāṇodāna-nirodhād dhi su-prasiddha-tarāyanaḥ
apānaḥ pavano vastiṃ tam āśv evāpakarṣati |
kuṣṭha-kramuka-kalkaṃ ca pāyayetāmla-saṃyutam
5.16bv tathāśv evāpakarṣati 5.16cv kuṣṭha-kramuka-kalkaṃ vā 5.16dv
pāyayed amla-saṃyutam
auṣṇyāt taikṣṇyāt sara-tvāc ca vastiṃ so 'syānulomayet |
go-mūtreṇa trivṛt-pathyā-kalkaṃ vādho-'nulomanam
5.17dv -kalkaṃ cādho-'nulomanam
pakvāśaya-sthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ |
yava-kola-kulatthaiś ca vidheyo mūtra-sādhitaiḥ
5.18dv vidheyo mūtra-sādhitaḥ
vastir go-mūtra-siddhair vā sāmṛtā-vaṃśa-pallavaiḥ |
pūti-karañja-tvak-pattra-śaṭhī-devāhva-rohiṣaiḥ
sa-taila-guḍa-sindhūttho virekauṣadha-kalka-vān |
bilvādi-pañca-mūlena siddho vastir uraḥ-sthite
śiraḥ-sthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ |
vastir aty-uṣṇa-tīkṣṇāmla-ghano 'ti-sveditasya vā
alpe doṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥ punaḥ |
ati-yoga-tvam āpanno bhavet kukṣi-rujā-karaḥ
virecanāti-yogena sa tulyākṛti-sādhanaḥ |
vastiḥ kṣārāmla-tīkṣṇoṣṇa-lavaṇaḥ paittikasya vā
5.23dv -lavaṇaḥ paittikasya ca
gudaṃ dahan likhan kṣiṇvan karoty asya parisravam |
sa vidagdhaṃ sravaty asraṃ varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ
5.24bv karoty asra-parisravam
bahu-śaś cāti-vegena mohaṃ gacchati so '-sakṛt |
rakta-pittātisāra-ghnī kriyā tatra praśasyate
5.25av bahu-śaś cāti-yogena 5.25bv mohaṃ gacchati cā-sakṛt 5.25bv mohaṃ
gacchati vā-sakṛt
dāhādiṣu trivṛt-kalkaṃ mṛdvīkā-vāriṇā pibet |
tad dhi pitta-śakṛd-vātān hṛtvā dāhādikāñ jayet
5.26dv hatvā dāhādikāñ jayet
viśuddhaś ca pibec chītāṃ yavāgūṃ śarkarā-yutām |
yuñjyād vāti-viriktasya kṣīṇa-viṭkasya bhojanam
5.27bv yavāgūṃ śarkarānvitām
māṣa-yūṣeṇa kulmāṣān pānaṃ dadhy atha-vā surām |
siddhir vasty-āpadām evaṃ sneha-vastes tu vakṣyate
5.28dv sneha-vastiṣu vakṣyate 5.28dv sneha-kalpas tu vakṣyate
śīto 'lpo vādhike vāte pitte 'ty-uṣṇaḥ kaphe mṛduḥ |
ati-bhukte gurur varcaḥ-saṃcaye 'lpa-balas tathā
dattas tair āvṛtaḥ sneho nāyāty abhibhavād api |
stambhoru-sadanādhmāna-jvara-śūlāṅga-mardanaiḥ
5.30bv nāyāty abhibhavād adhaḥ
pārśva-rug-veṣṭanair vidyād vāyunā sneham āvṛtam |
snigdhāmla-lavaṇoṣṇais taṃ rāsnā-pītadru-tailikaiḥ
sauvīraka-surā-kola-kulattha-yava-sādhitaiḥ |
nirūhair nirharet samyak sa-mūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ
5.32av sauvīraka-surāṅkolla- 5.32dv sa-mūtraiḥ pāñcamaulikaiḥ
tābhyām eva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte 'nuvāsayet |
tṛḍ-dāha-rāga-saṃmoha-vaivarṇya-tamaka-jvaraiḥ
5.33av tābhyām eva tu tailābhyāṃ 5.33av tailābhyām eva tābhyāṃ vā
vidyāt pittāvṛtaṃ svādu-tiktais taṃ vastibhir haret |
tandrā-śīta-jvarālasya-prasekā-ruci-gauravaiḥ
5.34bv -tiktais taṃ ca vinirharet
saṃmūrchā-glānibhir vidyāc chleṣmaṇā sneham āvṛtam |
kaṣāya-tikta-kaṭukaiḥ surā-mūtropasādhitaiḥ
5.35av sa-mūrchā-glānibhir vidyāc 5.35dv surā-mūtraiḥ prasādhitaiḥ 5.35dv
surā-go-mūtra-sādhitaiḥ
phala-taila-yutaiḥ sāmlair vastibhis taṃ vinirharet |
chardi-mūrchā-ruci-glāni-śūla-nidrāṅga-mardanaiḥ
5.36dv -śūla-tandrāṅga-mardanaiḥ
āma-liṅgaiḥ sa-dāhais taṃ vidyād aty-aśanāvṛtam |
kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiś cūrṇaiś ca pācanam
5.37bv vidyād āmāvṛtaṃ tu tam
mṛdur virekaḥ sarvaṃ ca tatrāma-vihitaṃ hitam |
viṇ-mūtrānila-saṅgārti-guru-tvādhmāna-hṛd-grahaiḥ
snehaṃ viḍ-āvṛtaṃ jñātvā sneha-svedaiḥ sa-vartibhiḥ |
śyāmā-bilvādi-siddhaiś ca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ
nirhared vidhinā samyag udāvarta-hareṇa ca |
a-bhukte śūna-pāyau vā peyā-mātrāśitasya vā
5.40bv udāvarta-hareṇa vā 5.40dv peyā-mātrāśitasya ca
gude praṇihitaḥ sneho vegād dhāvaty an-āvṛtaḥ |
ūrdhvaṃ kāyaṃ tataḥ kaṇṭhād ūrdhvebhyaḥ khebhya ety api
5.41cv ūrdhva-kāyaṃ tataḥ kaṇṭhād
mūtra-śyāmā-trivṛt-siddho yava-kola-kulattha-vān |
tat-siddha-tailo deyaḥ syān nirūhaḥ sānuvāsanaḥ
kaṇṭhād āgacchataḥ stambha-kaṇṭha-graha-virecanaiḥ |
chardi-ghnībhiḥ kriyābhiś ca tasya kuryān nibarhaṇam
nā-pakvaṃ praṇayet snehaṃ gudaṃ sa hy upalimpati |
tataḥ kuryāt sa-ruṅ-moha-kaṇḍū-śophān kriyātra ca
5.44av nā-pakvaṃ snehayet snehaṃ 5.44cv tataḥ kuryāt sa-tṛṇ-moha- 5.44cv
sa kuryāt sakthi-ruṅ-moha-
tīkṣṇo vastis tathā tailam arka-pattra-rase śṛtam |
an-ucchvāsya tu baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā
5.45cv an-ucchvāsya nu baddhe vā 5.45cv an-ucchvāsyānubaddhe vā 5.45dv
datte niḥśeṣa eva ca
praviśya kṣubhito vāyuḥ śūla-toda-karo bhavet |
tatrābhyaṅgo gude svedo vāta-ghnāny aśanāni ca
5.46dv vāta-ghnāny aśanāny atha
drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā |
syāt kaṭī-guda-jaṅghoru-vasti-stambhārti-bhedanam
bhojanaṃ tatra vāta-ghnaṃ svedābhyaṅgāḥ sa-vastayaḥ |
pīḍyamāne 'ntarā mukte gude pratihato 'nilaḥ
uraḥ-śiro-rujaṃ sādam ūrvoś ca janayed balī |
vastiḥ syāt tatra bilvādi-phala-śyāmādi-mūtra-vān
5.49cv vastiḥ syāt tatra bilvādiḥ 5.49dv phala-śyāmādi-mūtra-vān
ati-prapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhaty āyāti vā galam |
tatra vastir virekaś ca gala-pīḍādi karma ca
5.50bv tiṣṭhann āyāti vā galam
vamanādyair viśuddhaṃ ca kṣāma-deha-balānalam |
yathāṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ taila-pātraṃ yathā tathā
5.51av karmabhir vamanādyaiś ca 5.51av vamanādyair viśuddhaṃ tu
bhiṣak prayatnato rakṣet sarvasmād apacārataḥ |
dadyān madhura-hṛdyāni tato 'mla-lavaṇau rasau
5.52bv sarvasmād apavādataḥ
svādu-tiktau tato bhūyaḥ kaṣāya-kaṭukau tataḥ |
anyo-'nya-praty-anīkānāṃ rasānāṃ snigdha-rūkṣayoḥ
vyatyāsād upayogena kramāt taṃ prakṛtiṃ nayet |
sarvaṃ-sahaḥ sthira-balo vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0