Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 79

79.1

Kalpasthāna
a-snigdha-svinna-dehasya guru-koṣṭhasya yojitaḥ |
śīto 'lpa-sneha-lavaṇa-dravya-mātro ghano 'pi vā

79.2

5.1dv -drava-mātro ghano 'pi vā
vastiḥ saṃkṣobhya taṃ doṣaṃ dur-bala-tvād a-nirharan |
karoty a-yogaṃ tena syād vāta-mūtra-śakṛd-grahaḥ

79.3

5.2av vastiḥ saṃstabhya taṃ doṣaṃ
nābhi-vasti-rujā dāho hṛl-lepaḥ śvayathur gude |
kaṇḍūr gaṇḍāni vaivarṇyam a-ratir vahni-mārdavam

79.4

5.3av nābhi-vasti-rujānāho 5.3cv kaṇḍūr gaṇḍāti-vaivarṇyam 5.3cv kaṇḍūr
gaṇḍākṣi-vaivarṇyam
kvātha-dvayaṃ prāg-vihitaṃ madhya-doṣe 'tisāriṇi |
uṣṇasya tasmād ekasya tatra pānaṃ praśasyate

79.5

5.4dv tatra pānaṃ vidhīyate
phala-vartyas tathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam |
bilva-mūla-trivṛd-dāru-yava-kola-kulattha-vān

79.6

surādi-mūtra-vān vastiḥ sa-prāk-peṣyas tam ānayet |
yukto 'lpa-vīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye 'tha-vā

79.7

5.6av surādi-māṃs tatra vastiḥ
vastir doṣāvṛto ruddha-mārgo rundhyāt samīraṇam |
sa vi-mārgo 'nilaḥ kuryād ādhmānaṃ marma-pīḍanam

79.8

vidāhaṃ guda-koṣṭhasya muṣka-vaṅkṣaṇa-vedanām |
ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlair itaś cetaś ca dhāvati

79.9

sv-abhyakta-svinna-gātrasya tatra vartiṃ prayojayet |
bilvādiś ca nirūhaḥ syāt pīlu-sarṣapa-mūtra-vān

79.10

5.9av abhyakta-svinna-gātrasya 5.9av sv-abhyakta-svinna-gātrāya 5.9av
sv-abhyakta-svinna-dehasya
saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam |
kurvato vega-saṃrodhaṃ pīḍito vāti-mātrayā

79.11

5.10bv sādhitaṃ vānuvāsanam 5.10dv pīḍitaś cāti-mātrayā
a-snigdha-lavaṇoṣṇo vā vastir alpo 'lpa-bheṣajaḥ |
mṛdur vā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukha-nāsikāt

79.12

nireti mūrchā-hṛl-lāsa-tṛḍ-dāhādīn pravartayan |
mūrchā-vikāraṃ dṛṣṭvāsya siñcec chītāmbunā mukham

79.13

5.12bv -tṛḍ-dāhādīn prakalpayet 5.12bv -tṛḍ-dāhādīn pravartayet
vyajed ā-klama-nāśāc ca prāṇāyāmaṃ ca kārayet |
pṛṣṭha-pārśvodaraṃ mṛjyāt karair uṣṇair adho-mukham

79.14

5.13av vījet klama-vināśāc ca 5.13av vījed ā-klama-nāśāc ca 5.13av vījyed
ā-klama-nāśāc ca
5.13cv pṛṣṭha-pārśvodaraṃ mṛdyāt
keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhīṣayed vyāla-daṃṣṭribhiḥ |
śastrolkā-rāja-puruṣair vastir eti tathā hy adhaḥ

79.15

5.14bv bhāyayed vyāla-daṃṣṭribhiḥv 5.14bv bhāpayed vyāla-daṃṣṭribhiḥ
pāṇi-vastrair galāpīḍaṃ kuryān na mriyate tathā |
prāṇodāna-nirodhād dhi su-prasiddha-tarāyanaḥ

79.16

apānaḥ pavano vastiṃ tam āśv evāpakarṣati |
kuṣṭha-kramuka-kalkaṃ ca pāyayetāmla-saṃyutam

79.17

5.16bv tathāśv evāpakarṣati 5.16cv kuṣṭha-kramuka-kalkaṃ vā 5.16dv
pāyayed amla-saṃyutam
auṣṇyāt taikṣṇyāt sara-tvāc ca vastiṃ so 'syānulomayet |
go-mūtreṇa trivṛt-pathyā-kalkaṃ vādho-'nulomanam

79.18

5.17dv -kalkaṃ cādho-'nulomanam
pakvāśaya-sthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ |
yava-kola-kulatthaiś ca vidheyo mūtra-sādhitaiḥ

79.19

5.18dv vidheyo mūtra-sādhitaḥ
vastir go-mūtra-siddhair vā sāmṛtā-vaṃśa-pallavaiḥ |
pūti-karañja-tvak-pattra-śaṭhī-devāhva-rohiṣaiḥ

79.20

sa-taila-guḍa-sindhūttho virekauṣadha-kalka-vān |
bilvādi-pañca-mūlena siddho vastir uraḥ-sthite

79.21

śiraḥ-sthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ |
vastir aty-uṣṇa-tīkṣṇāmla-ghano 'ti-sveditasya vā

79.22

alpe doṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥ punaḥ |
ati-yoga-tvam āpanno bhavet kukṣi-rujā-karaḥ

79.23

virecanāti-yogena sa tulyākṛti-sādhanaḥ |
vastiḥ kṣārāmla-tīkṣṇoṣṇa-lavaṇaḥ paittikasya vā

79.24

5.23dv -lavaṇaḥ paittikasya ca
gudaṃ dahan likhan kṣiṇvan karoty asya parisravam |
sa vidagdhaṃ sravaty asraṃ varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ

79.25

5.24bv karoty asra-parisravam
bahu-śaś cāti-vegena mohaṃ gacchati so '-sakṛt |
rakta-pittātisāra-ghnī kriyā tatra praśasyate

79.26

5.25av bahu-śaś cāti-yogena 5.25bv mohaṃ gacchati cā-sakṛt 5.25bv mohaṃ
gacchati vā-sakṛt
dāhādiṣu trivṛt-kalkaṃ mṛdvīkā-vāriṇā pibet |
tad dhi pitta-śakṛd-vātān hṛtvā dāhādikāñ jayet

79.27

5.26dv hatvā dāhādikāñ jayet
viśuddhaś ca pibec chītāṃ yavāgūṃ śarkarā-yutām |
yuñjyād vāti-viriktasya kṣīṇa-viṭkasya bhojanam

79.28

5.27bv yavāgūṃ śarkarānvitām
māṣa-yūṣeṇa kulmāṣān pānaṃ dadhy atha-vā surām |
siddhir vasty-āpadām evaṃ sneha-vastes tu vakṣyate

79.29

5.28dv sneha-vastiṣu vakṣyate 5.28dv sneha-kalpas tu vakṣyate
śīto 'lpo vādhike vāte pitte 'ty-uṣṇaḥ kaphe mṛduḥ |
ati-bhukte gurur varcaḥ-saṃcaye 'lpa-balas tathā

79.30

dattas tair āvṛtaḥ sneho nāyāty abhibhavād api |
stambhoru-sadanādhmāna-jvara-śūlāṅga-mardanaiḥ

79.31

5.30bv nāyāty abhibhavād adhaḥ
pārśva-rug-veṣṭanair vidyād vāyunā sneham āvṛtam |
snigdhāmla-lavaṇoṣṇais taṃ rāsnā-pītadru-tailikaiḥ

79.32

sauvīraka-surā-kola-kulattha-yava-sādhitaiḥ |
nirūhair nirharet samyak sa-mūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ

79.33

5.32av sauvīraka-surāṅkolla- 5.32dv sa-mūtraiḥ pāñcamaulikaiḥ
tābhyām eva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte 'nuvāsayet |
tṛḍ-dāha-rāga-saṃmoha-vaivarṇya-tamaka-jvaraiḥ

79.34

5.33av tābhyām eva tu tailābhyāṃ 5.33av tailābhyām eva tābhyāṃ vā
vidyāt pittāvṛtaṃ svādu-tiktais taṃ vastibhir haret |
tandrā-śīta-jvarālasya-prasekā-ruci-gauravaiḥ

79.35

5.34bv -tiktais taṃ ca vinirharet
saṃmūrchā-glānibhir vidyāc chleṣmaṇā sneham āvṛtam |
kaṣāya-tikta-kaṭukaiḥ surā-mūtropasādhitaiḥ

79.36

5.35av sa-mūrchā-glānibhir vidyāc 5.35dv surā-mūtraiḥ prasādhitaiḥ 5.35dv
surā-go-mūtra-sādhitaiḥ
phala-taila-yutaiḥ sāmlair vastibhis taṃ vinirharet |
chardi-mūrchā-ruci-glāni-śūla-nidrāṅga-mardanaiḥ

79.37

5.36dv -śūla-tandrāṅga-mardanaiḥ
āma-liṅgaiḥ sa-dāhais taṃ vidyād aty-aśanāvṛtam |
kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiś cūrṇaiś ca pācanam

79.38

5.37bv vidyād āmāvṛtaṃ tu tam
mṛdur virekaḥ sarvaṃ ca tatrāma-vihitaṃ hitam |
viṇ-mūtrānila-saṅgārti-guru-tvādhmāna-hṛd-grahaiḥ

79.39

snehaṃ viḍ-āvṛtaṃ jñātvā sneha-svedaiḥ sa-vartibhiḥ |
śyāmā-bilvādi-siddhaiś ca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ

79.40

nirhared vidhinā samyag udāvarta-hareṇa ca |
a-bhukte śūna-pāyau vā peyā-mātrāśitasya vā

79.41

5.40bv udāvarta-hareṇa vā 5.40dv peyā-mātrāśitasya ca
gude praṇihitaḥ sneho vegād dhāvaty an-āvṛtaḥ |
ūrdhvaṃ kāyaṃ tataḥ kaṇṭhād ūrdhvebhyaḥ khebhya ety api

79.42

5.41cv ūrdhva-kāyaṃ tataḥ kaṇṭhād
mūtra-śyāmā-trivṛt-siddho yava-kola-kulattha-vān |
tat-siddha-tailo deyaḥ syān nirūhaḥ sānuvāsanaḥ

79.43

kaṇṭhād āgacchataḥ stambha-kaṇṭha-graha-virecanaiḥ |
chardi-ghnībhiḥ kriyābhiś ca tasya kuryān nibarhaṇam

79.44

nā-pakvaṃ praṇayet snehaṃ gudaṃ sa hy upalimpati |
tataḥ kuryāt sa-ruṅ-moha-kaṇḍū-śophān kriyātra ca

79.45

5.44av nā-pakvaṃ snehayet snehaṃ 5.44cv tataḥ kuryāt sa-tṛṇ-moha- 5.44cv
sa kuryāt sakthi-ruṅ-moha-
tīkṣṇo vastis tathā tailam arka-pattra-rase śṛtam |
an-ucchvāsya tu baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā

79.46

5.45cv an-ucchvāsya nu baddhe vā 5.45cv an-ucchvāsyānubaddhe vā 5.45dv
datte niḥśeṣa eva ca
praviśya kṣubhito vāyuḥ śūla-toda-karo bhavet |
tatrābhyaṅgo gude svedo vāta-ghnāny aśanāni ca

79.47

5.46dv vāta-ghnāny aśanāny atha
drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā |
syāt kaṭī-guda-jaṅghoru-vasti-stambhārti-bhedanam

79.48

bhojanaṃ tatra vāta-ghnaṃ svedābhyaṅgāḥ sa-vastayaḥ |
pīḍyamāne 'ntarā mukte gude pratihato 'nilaḥ

79.49

uraḥ-śiro-rujaṃ sādam ūrvoś ca janayed balī |
vastiḥ syāt tatra bilvādi-phala-śyāmādi-mūtra-vān

79.50

5.49cv vastiḥ syāt tatra bilvādiḥ 5.49dv phala-śyāmādi-mūtra-vān
ati-prapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhaty āyāti vā galam |
tatra vastir virekaś ca gala-pīḍādi karma ca

79.51

5.50bv tiṣṭhann āyāti vā galam
vamanādyair viśuddhaṃ ca kṣāma-deha-balānalam |
yathāṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ taila-pātraṃ yathā tathā

79.52

5.51av karmabhir vamanādyaiś ca 5.51av vamanādyair viśuddhaṃ tu
bhiṣak prayatnato rakṣet sarvasmād apacārataḥ |
dadyān madhura-hṛdyāni tato 'mla-lavaṇau rasau

79.53

5.52bv sarvasmād apavādataḥ
svādu-tiktau tato bhūyaḥ kaṣāya-kaṭukau tataḥ |
anyo-'nya-praty-anīkānāṃ rasānāṃ snigdha-rūkṣayoḥ

79.54

vyatyāsād upayogena kramāt taṃ prakṛtiṃ nayet |
sarvaṃ-sahaḥ sthira-balo vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc