અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 79

કલ્પસ્થાન
અ-સ્નિગ્ધ-સ્વિન્ન-દેહસ્ય ગુરુ-કોષ્ઠસ્ય યોજિતઃ ।
શીતો ઽલ્પ-સ્નેહ-લવણ-દ્રવ્ય-માત્રો ઘનો ઽપિ વા

5.1દ્વ્ -દ્રવ-માત્રો ઘનો ઽપિ વા
વસ્તિઃ સંક્ષોભ્ય તં દોષં દુર્-બલ-ત્વાદ્ અ-નિર્હરન્ ।
કરોત્ય્ અ-યોગં તેન સ્યાદ્ વાત-મૂત્ર-શકૃદ્-ગ્રહઃ

5.2અવ્ વસ્તિઃ સંસ્તભ્ય તં દોષં
નાભિ-વસ્તિ-રુજા દાહો હૃલ્-લેપઃ શ્વયથુર્ ગુદે ।
કણ્ડૂર્ ગણ્ડાનિ વૈવર્ણ્યમ્ અ-રતિર્ વહ્નિ-માર્દવમ્

5.3અવ્ નાભિ-વસ્તિ-રુજાનાહો 5.3ચ્વ્ કણ્ડૂર્ ગણ્ડાતિ-વૈવર્ણ્યમ્ 5.3ચ્વ્ કણ્ડૂર્
ગણ્ડાક્ષિ-વૈવર્ણ્યમ્
ક્વાથ-દ્વયં પ્રાગ્-વિહિતં મધ્ય-દોષે ઽતિસારિણિ ।
ઉષ્ણસ્ય તસ્માદ્ એકસ્ય તત્ર પાનં પ્રશસ્યતે

5.4દ્વ્ તત્ર પાનં વિધીયતે
ફલ-વર્ત્યસ્ તથા સ્વેદાઃ કાલં જ્ઞાત્વા વિરેચનમ્ ।
બિલ્વ-મૂલ-ત્રિવૃદ્-દારુ-યવ-કોલ-કુલત્થ-વાન્

સુરાદિ-મૂત્ર-વાન્ વસ્તિઃ સ-પ્રાક્-પેષ્યસ્ તમ્ આનયેત્ ।
યુક્તો ઽલ્પ-વીર્યો દોષાઢ્યે રૂક્ષે ક્રૂરાશયે ઽથ-વા

5.6અવ્ સુરાદિ-માંસ્ તત્ર વસ્તિઃ
વસ્તિર્ દોષાવૃતો રુદ્ધ-માર્ગો રુન્ધ્યાત્ સમીરણમ્ ।
સ વિ-માર્ગો ઽનિલઃ કુર્યાદ્ આધ્માનં મર્મ-પીડનમ્

વિદાહં ગુદ-કોષ્ઠસ્ય મુષ્ક-વઙ્ક્ષણ-વેદનામ્ ।
રુણદ્ધિ હૃદયં શૂલૈર્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ધાવતિ

સ્વ્-અભ્યક્ત-સ્વિન્ન-ગાત્રસ્ય તત્ર વર્તિં પ્રયોજયેત્ ।
બિલ્વાદિશ્ ચ નિરૂહઃ સ્યાત્ પીલુ-સર્ષપ-મૂત્ર-વાન્

5.9અવ્ અભ્યક્ત-સ્વિન્ન-ગાત્રસ્ય 5.9અવ્ સ્વ્-અભ્યક્ત-સ્વિન્ન-ગાત્રાય 5.9અવ્
સ્વ્-અભ્યક્ત-સ્વિન્ન-દેહસ્ય
સરલામરદારુભ્યાં સાધિતં ચાનુવાસનમ્ ।
કુર્વતો વેગ-સંરોધં પીડિતો વાતિ-માત્રયા

5.10બ્વ્ સાધિતં વાનુવાસનમ્ 5.10દ્વ્ પીડિતશ્ ચાતિ-માત્રયા
અ-સ્નિગ્ધ-લવણોષ્ણો વા વસ્તિર્ અલ્પો ઽલ્પ-ભેષજઃ ।
મૃદુર્ વા મારુતેનોર્ધ્વં વિક્ષિપ્તો મુખ-નાસિકાત્

નિરેતિ મૂર્છા-હૃલ્-લાસ-તૃડ્-દાહાદીન્ પ્રવર્તયન્ ।
મૂર્છા-વિકારં દૃષ્ટ્વાસ્ય સિઞ્ચેચ્ છીતામ્બુના મુખમ્

5.12બ્વ્ -તૃડ્-દાહાદીન્ પ્રકલ્પયેત્ 5.12બ્વ્ -તૃડ્-દાહાદીન્ પ્રવર્તયેત્
વ્યજેદ્ આ-ક્લમ-નાશાચ્ ચ પ્રાણાયામં ચ કારયેત્ ।
પૃષ્ઠ-પાર્શ્વોદરં મૃજ્યાત્ કરૈર્ ઉષ્ણૈર્ અધો-મુખમ્

5.13અવ્ વીજેત્ ક્લમ-વિનાશાચ્ ચ 5.13અવ્ વીજેદ્ આ-ક્લમ-નાશાચ્ ચ 5.13અવ્ વીજ્યેદ્
આ-ક્લમ-નાશાચ્ ચ
5.13ચ્વ્ પૃષ્ઠ-પાર્શ્વોદરં મૃદ્યાત્
કેશેષૂત્ક્ષિપ્ય ધુન્વીત ભીષયેદ્ વ્યાલ-દંષ્ટ્રિભિઃ ।
શસ્ત્રોલ્કા-રાજ-પુરુષૈર્ વસ્તિર્ એતિ તથા હ્ય્ અધઃ

5.14બ્વ્ ભાયયેદ્ વ્યાલ-દંષ્ટ્રિભિઃવ્ 5.14બ્વ્ ભાપયેદ્ વ્યાલ-દંષ્ટ્રિભિઃ
પાણિ-વસ્ત્રૈર્ ગલાપીડં કુર્યાન્ ન મ્રિયતે તથા ।
પ્રાણોદાન-નિરોધાદ્ ધિ સુ-પ્રસિદ્ધ-તરાયનઃ

અપાનઃ પવનો વસ્તિં તમ્ આશ્વ્ એવાપકર્ષતિ ।
કુષ્ઠ-ક્રમુક-કલ્કં ચ પાયયેતામ્લ-સંયુતમ્

5.16બ્વ્ તથાશ્વ્ એવાપકર્ષતિ 5.16ચ્વ્ કુષ્ઠ-ક્રમુક-કલ્કં વા 5.16દ્વ્
પાયયેદ્ અમ્લ-સંયુતમ્
ઔષ્ણ્યાત્ તૈક્ષ્ણ્યાત્ સર-ત્વાચ્ ચ વસ્તિં સો ઽસ્યાનુલોમયેત્ ।
ગો-મૂત્રેણ ત્રિવૃત્-પથ્યા-કલ્કં વાધો-ઽનુલોમનમ્

5.17દ્વ્ -કલ્કં ચાધો-ઽનુલોમનમ્
પક્વાશય-સ્થિતે સ્વિન્ને નિરૂહો દાશમૂલિકઃ ।
યવ-કોલ-કુલત્થૈશ્ ચ વિધેયો મૂત્ર-સાધિતૈઃ

5.18દ્વ્ વિધેયો મૂત્ર-સાધિતઃ
વસ્તિર્ ગો-મૂત્ર-સિદ્ધૈર્ વા સામૃતા-વંશ-પલ્લવૈઃ ।
પૂતિ-કરઞ્જ-ત્વક્-પત્ત્ર-શઠી-દેવાહ્વ-રોહિષૈઃ

સ-તૈલ-ગુડ-સિન્ધૂત્થો વિરેકૌષધ-કલ્ક-વાન્ ।
બિલ્વાદિ-પઞ્ચ-મૂલેન સિદ્ધો વસ્તિર્ ઉરઃ-સ્થિતે

શિરઃ-સ્થે નાવનં ધૂમઃ પ્રચ્છાદ્યં સર્ષપૈઃ શિરઃ ।
વસ્તિર્ અત્ય્-ઉષ્ણ-તીક્ષ્ણામ્લ-ઘનો ઽતિ-સ્વેદિતસ્ય વા

અલ્પે દોષે મૃદૌ કોષ્ઠે પ્રયુક્તો વા પુનઃ પુનઃ ।
અતિ-યોગ-ત્વમ્ આપન્નો ભવેત્ કુક્ષિ-રુજા-કરઃ

વિરેચનાતિ-યોગેન સ તુલ્યાકૃતિ-સાધનઃ ।
વસ્તિઃ ક્ષારામ્લ-તીક્ષ્ણોષ્ણ-લવણઃ પૈત્તિકસ્ય વા

5.23દ્વ્ -લવણઃ પૈત્તિકસ્ય ચ
ગુદં દહન્ લિખન્ ક્ષિણ્વન્ કરોત્ય્ અસ્ય પરિસ્રવમ્ ।
સ વિદગ્ધં સ્રવત્ય્ અસ્રં વર્ણૈઃ પિત્તં ચ ભૂરિભિઃ

5.24બ્વ્ કરોત્ય્ અસ્ર-પરિસ્રવમ્
બહુ-શશ્ ચાતિ-વેગેન મોહં ગચ્છતિ સો ઽ-સકૃત્ ।
રક્ત-પિત્તાતિસાર-ઘ્ની ક્રિયા તત્ર પ્રશસ્યતે

5.25અવ્ બહુ-શશ્ ચાતિ-યોગેન 5.25બ્વ્ મોહં ગચ્છતિ ચા-સકૃત્ 5.25બ્વ્ મોહં
ગચ્છતિ વા-સકૃત્
દાહાદિષુ ત્રિવૃત્-કલ્કં મૃદ્વીકા-વારિણા પિબેત્ ।
તદ્ ધિ પિત્ત-શકૃદ્-વાતાન્ હૃત્વા દાહાદિકાઞ્ જયેત્

5.26દ્વ્ હત્વા દાહાદિકાઞ્ જયેત્
વિશુદ્ધશ્ ચ પિબેચ્ છીતાં યવાગૂં શર્કરા-યુતામ્ ।
યુઞ્જ્યાદ્ વાતિ-વિરિક્તસ્ય ક્ષીણ-વિટ્કસ્ય ભોજનમ્

5.27બ્વ્ યવાગૂં શર્કરાન્વિતામ્
માષ-યૂષેણ કુલ્માષાન્ પાનં દધ્ય્ અથ-વા સુરામ્ ।
સિદ્ધિર્ વસ્ત્ય્-આપદામ્ એવં સ્નેહ-વસ્તેસ્ તુ વક્ષ્યતે

5.28દ્વ્ સ્નેહ-વસ્તિષુ વક્ષ્યતે 5.28દ્વ્ સ્નેહ-કલ્પસ્ તુ વક્ષ્યતે
શીતો ઽલ્પો વાધિકે વાતે પિત્તે ઽત્ય્-ઉષ્ણઃ કફે મૃદુઃ ।
અતિ-ભુક્તે ગુરુર્ વર્ચઃ-સંચયે ઽલ્પ-બલસ્ તથા

દત્તસ્ તૈર્ આવૃતઃ સ્નેહો નાયાત્ય્ અભિભવાદ્ અપિ ।
સ્તમ્ભોરુ-સદનાધ્માન-જ્વર-શૂલાઙ્ગ-મર્દનૈઃ

5.30બ્વ્ નાયાત્ય્ અભિભવાદ્ અધઃ
પાર્શ્વ-રુગ્-વેષ્ટનૈર્ વિદ્યાદ્ વાયુના સ્નેહમ્ આવૃતમ્ ।
સ્નિગ્ધામ્લ-લવણોષ્ણૈસ્ તં રાસ્ના-પીતદ્રુ-તૈલિકૈઃ

સૌવીરક-સુરા-કોલ-કુલત્થ-યવ-સાધિતૈઃ ।
નિરૂહૈર્ નિર્હરેત્ સમ્યક્ સ-મૂત્રૈઃ પાઞ્ચમૂલિકૈઃ

5.32અવ્ સૌવીરક-સુરાઙ્કોલ્લ- 5.32દ્વ્ સ-મૂત્રૈઃ પાઞ્ચમૌલિકૈઃ
તાભ્યામ્ એવ ચ તૈલાભ્યાં સાયં ભુક્તે ઽનુવાસયેત્ ।
તૃડ્-દાહ-રાગ-સંમોહ-વૈવર્ણ્ય-તમક-જ્વરૈઃ

5.33અવ્ તાભ્યામ્ એવ તુ તૈલાભ્યાં 5.33અવ્ તૈલાભ્યામ્ એવ તાભ્યાં વા
વિદ્યાત્ પિત્તાવૃતં સ્વાદુ-તિક્તૈસ્ તં વસ્તિભિર્ હરેત્ ।
તન્દ્રા-શીત-જ્વરાલસ્ય-પ્રસેકા-રુચિ-ગૌરવૈઃ

5.34બ્વ્ -તિક્તૈસ્ તં ચ વિનિર્હરેત્
સંમૂર્છા-ગ્લાનિભિર્ વિદ્યાચ્ છ્લેષ્મણા સ્નેહમ્ આવૃતમ્ ।
કષાય-તિક્ત-કટુકૈઃ સુરા-મૂત્રોપસાધિતૈઃ

5.35અવ્ સ-મૂર્છા-ગ્લાનિભિર્ વિદ્યાચ્ 5.35દ્વ્ સુરા-મૂત્રૈઃ પ્રસાધિતૈઃ 5.35દ્વ્
સુરા-ગો-મૂત્ર-સાધિતૈઃ
ફલ-તૈલ-યુતૈઃ સામ્લૈર્ વસ્તિભિસ્ તં વિનિર્હરેત્ ।
છર્દિ-મૂર્છા-રુચિ-ગ્લાનિ-શૂલ-નિદ્રાઙ્ગ-મર્દનૈઃ

5.36દ્વ્ -શૂલ-તન્દ્રાઙ્ગ-મર્દનૈઃ
આમ-લિઙ્ગૈઃ સ-દાહૈસ્ તં વિદ્યાદ્ અત્ય્-અશનાવૃતમ્ ।
કટૂનાં લવણાનાં ચ ક્વાથૈશ્ ચૂર્ણૈશ્ ચ પાચનમ્

5.37બ્વ્ વિદ્યાદ્ આમાવૃતં તુ તમ્
મૃદુર્ વિરેકઃ સર્વં ચ તત્રામ-વિહિતં હિતમ્ ।
વિણ્-મૂત્રાનિલ-સઙ્ગાર્તિ-ગુરુ-ત્વાધ્માન-હૃદ્-ગ્રહૈઃ

સ્નેહં વિડ્-આવૃતં જ્ઞાત્વા સ્નેહ-સ્વેદૈઃ સ-વર્તિભિઃ ।
શ્યામા-બિલ્વાદિ-સિદ્ધૈશ્ ચ નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ

નિર્હરેદ્ વિધિના સમ્યગ્ ઉદાવર્ત-હરેણ ચ ।
અ-ભુક્તે શૂન-પાયૌ વા પેયા-માત્રાશિતસ્ય વા

5.40બ્વ્ ઉદાવર્ત-હરેણ વા 5.40દ્વ્ પેયા-માત્રાશિતસ્ય ચ
ગુદે પ્રણિહિતઃ સ્નેહો વેગાદ્ ધાવત્ય્ અન્-આવૃતઃ ।
ઊર્ધ્વં કાયં તતઃ કણ્ઠાદ્ ઊર્ધ્વેભ્યઃ ખેભ્ય એત્ય્ અપિ

5.41ચ્વ્ ઊર્ધ્વ-કાયં તતઃ કણ્ઠાદ્
મૂત્ર-શ્યામા-ત્રિવૃત્-સિદ્ધો યવ-કોલ-કુલત્થ-વાન્ ।
તત્-સિદ્ધ-તૈલો દેયઃ સ્યાન્ નિરૂહઃ સાનુવાસનઃ

કણ્ઠાદ્ આગચ્છતઃ સ્તમ્ભ-કણ્ઠ-ગ્રહ-વિરેચનૈઃ ।
છર્દિ-ઘ્નીભિઃ ક્રિયાભિશ્ ચ તસ્ય કુર્યાન્ નિબર્હણમ્

ના-પક્વં પ્રણયેત્ સ્નેહં ગુદં સ હ્ય્ ઉપલિમ્પતિ ।
તતઃ કુર્યાત્ સ-રુઙ્-મોહ-કણ્ડૂ-શોફાન્ ક્રિયાત્ર ચ

5.44અવ્ ના-પક્વં સ્નેહયેત્ સ્નેહં 5.44ચ્વ્ તતઃ કુર્યાત્ સ-તૃણ્-મોહ- 5.44ચ્વ્
સ કુર્યાત્ સક્થિ-રુઙ્-મોહ-
તીક્ષ્ણો વસ્તિસ્ તથા તૈલમ્ અર્ક-પત્ત્ર-રસે શૃતમ્ ।
અન્-ઉચ્છ્વાસ્ય તુ બદ્ધે વા દત્તે નિઃશેષ એવ વા

5.45ચ્વ્ અન્-ઉચ્છ્વાસ્ય નુ બદ્ધે વા 5.45ચ્વ્ અન્-ઉચ્છ્વાસ્યાનુબદ્ધે વા 5.45દ્વ્
દત્તે નિઃશેષ એવ ચ
પ્રવિશ્ય ક્ષુભિતો વાયુઃ શૂલ-તોદ-કરો ભવેત્ ।
તત્રાભ્યઙ્ગો ગુદે સ્વેદો વાત-ઘ્નાન્ય્ અશનાનિ ચ

5.46દ્વ્ વાત-ઘ્નાન્ય્ અશનાન્ય્ અથ
દ્રુતં પ્રણીતે નિષ્કૃષ્ટે સહસોત્ક્ષિપ્ત એવ વા ।
સ્યાત્ કટી-ગુદ-જઙ્ઘોરુ-વસ્તિ-સ્તમ્ભાર્તિ-ભેદનમ્

ભોજનં તત્ર વાત-ઘ્નં સ્વેદાભ્યઙ્ગાઃ સ-વસ્તયઃ ।
પીડ્યમાને ઽન્તરા મુક્તે ગુદે પ્રતિહતો ઽનિલઃ

ઉરઃ-શિરો-રુજં સાદમ્ ઊર્વોશ્ ચ જનયેદ્ બલી ।
વસ્તિઃ સ્યાત્ તત્ર બિલ્વાદિ-ફલ-શ્યામાદિ-મૂત્ર-વાન્

5.49ચ્વ્ વસ્તિઃ સ્યાત્ તત્ર બિલ્વાદિઃ 5.49દ્વ્ ફલ-શ્યામાદિ-મૂત્ર-વાન્
અતિ-પ્રપીડિતઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠત્ય્ આયાતિ વા ગલમ્ ।
તત્ર વસ્તિર્ વિરેકશ્ ચ ગલ-પીડાદિ કર્મ ચ

5.50બ્વ્ તિષ્ઠન્ન્ આયાતિ વા ગલમ્
વમનાદ્યૈર્ વિશુદ્ધં ચ ક્ષામ-દેહ-બલાનલમ્ ।
યથાણ્ડં તરુણં પૂર્ણં તૈલ-પાત્રં યથા તથા

5.51અવ્ કર્મભિર્ વમનાદ્યૈશ્ ચ 5.51અવ્ વમનાદ્યૈર્ વિશુદ્ધં તુ
ભિષક્ પ્રયત્નતો રક્ષેત્ સર્વસ્માદ્ અપચારતઃ ।
દદ્યાન્ મધુર-હૃદ્યાનિ તતો ઽમ્લ-લવણૌ રસૌ

5.52બ્વ્ સર્વસ્માદ્ અપવાદતઃ
સ્વાદુ-તિક્તૌ તતો ભૂયઃ કષાય-કટુકૌ તતઃ ।
અન્યો-ઽન્ય-પ્રત્ય્-અનીકાનાં રસાનાં સ્નિગ્ધ-રૂક્ષયોઃ

વ્યત્યાસાદ્ ઉપયોગેન ક્રમાત્ તં પ્રકૃતિં નયેત્ ।
સર્વં-સહઃ સ્થિર-બલો વિજ્ઞેયઃ પ્રકૃતિં ગતઃ