અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 78

3.39બ્વ્ સ્તમ્ભયિત્વા પ્રયોજયેત્
કલ્પસ્થાન
બલાં ગુડૂચીં ત્રિ-ફલાં સ-રાસ્નાં દ્વિ-પઞ્ચ-મૂલં ચ પલોન્મિતાનિ ।
અષ્ટૌ ફલાન્ય્ અર્ધ-તુલાં ચ માંસાચ્ છાગાત્ પચેદ્ અપ્સુ ચતુર્થ-શેષમ્

પૂતો યવાની-ફલ-બિલ્વ-કુષ્ઠ-વચા-શતાહ્વા-ઘન-પિપ્પલીનામ્ ।
કલ્કૈર્ ગુડ-ક્ષૌદ્ર-ઘૃતૈઃ સ-તૈલૈર્ યુક્તઃ સુખોષ્ણો લવણાન્વિતશ્ ચ

4.2અવ્ પૂતં યવાની-ફલ-બિલ્વ-કુષ્ઠ-
વસ્તિઃ પરં સર્વ-ગદ-પ્રમાથી સ્વસ્થે હિતો જીવન-બૃંહણશ્ ચ ।
વસ્તૌ ચ યસ્મિન્ પઠિતો ન કલ્કઃ સર્વ-ત્ર દદ્યાદ્ અમુમ્ એવ તત્ર

4.3ચ્વ્ વસ્તૌ ચ યસ્મિન્ કથિતો ન કલ્કઃ
દ્વિ-પઞ્ચ-મૂલસ્ય રસો ઽમ્લ-યુક્તઃ સ-ચ્છાગ-માંસસ્ય સ-પૂર્વ-પેષ્યઃ ।
ત્રિ-સ્નેહ-યુક્તઃ પ્રવરો નિરૂહઃ સર્વાનિલ-વ્યાધિ-હરઃ પ્રદિષ્ટઃ

4.4બ્વ્ સ-ચ્છાગ-માંસસ્ય સ-પૂર્વ-કલ્કઃ
બલા-પટોલી-લઘુ-પઞ્ચ-મૂલ-ત્રાયન્તિકૈરણ્ડ-યવાત્ સુ-સિદ્ધાત્ ।
પ્રસ્થો રસાચ્ છાગ-રસાર્ધ-યુક્તઃ સાધ્યઃ પુનઃ પ્રસ્થ-સમઃ સ યાવત્

પ્રિયઙ્ગુ-કૃષ્ણા-ઘન-કલ્ક-યુક્તઃ સ-તૈલ-સર્પિર્-મધુ-સૈન્ધવશ્ ચ ।
સ્યાદ્ દીપનો માંસ-બલ-પ્રદશ્ ચ ચક્ષુર્-બલં ચોપદધાતિ સદ્યઃ

એરણ્ડ-મૂલાત્ ત્રિ-પલં પલાશાત્ તથા પલાંશં લઘુ-પઞ્ચ-મૂલમ્ ।
રાસ્ના-બલા-છિન્નરુહાશ્વગન્ધા-પુનર્નવારગ્વધ-દેવદારુ

4.7બ્વ્ તથા પલાંશં લઘુ-પઞ્ચ-મૂલાત્
ફલાનિ ચાષ્ટૌ સલિલાઢકાભ્યાં વિપાચયેદ્ અષ્ટમ-શેષિતે ઽસ્મિન્ ।
વચા-શતાહ્વા-હપુષા-પ્રિયઙ્ગુ-યષ્ટી-કણા-વત્સક-બીજ-મુસ્તમ્

દદ્યાત્ સુ-પિષ્ટં સહ-તાર્ક્ષ્ય-શૈલમ્ અક્ષ-પ્રમાણં લવણાંશ-યુક્તમ્ ।
સ-માક્ષિકસ્ તૈલ-યુતઃ સ-મૂત્રો વસ્તિર્ જયેલ્ લેખન-દીપનો ઽસૌ

4.9દ્વ્ વસ્તિર્ જયેદ્ દીપન-પાચનો ઽસૌ
જઙ્ઘોરુ-પાદ-ત્રિક-પૃષ્ઠ-કોષ્ઠ-હૃદ્-ગુહ્ય-શૂલં ગુરુ-તાં વિબન્ધમ્ ।
ગુલ્માશ્મ-વર્ધ્મ-ગ્રહણી-ગુદોત્થાંસ્ તાસ્ તાંશ્ ચ રોગાન્ કફ-વાત-જાતાન્

4.10ચ્વ્ ગુલ્માશ્મ-વર્ધ્મ-ગ્રહણી-વિકારાંસ્ 4.10દ્વ્ તાંસ્ તાંશ્ ચ રોગાન્
કફ-વાત-જાંશ્ ચ
યષ્ટ્ય્-આહ્વ-લોધ્રાભય-ચન્દનૈશ્ ચ શૃતં પયો ઽગ્ર્યં કમલોત્પલૈશ્ ચ ।
સ-શર્કરા-ક્ષૌદ્ર-ઘૃતં સુ-શીતં પિત્તામયાન્ હન્તિ સ-જીવનીયમ્

4.11ચ્વ્ સ-શર્કરં ક્ષૌદ્ર-યુતં સુ-શીતં 4.11દ્વ્ પિત્તામયં હન્તિ
સ-જીવનીયમ્
રાસ્નાં વૃષં લોહિતિકામ્ અનન્તાં બલાં કનીયસ્-તૃણ-પઞ્ચ-મૂલ્યૌ ।
ગોપાઙ્ગના-ચન્દન-પદ્મકર્દ્ધિ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-લોધ્રાણિ પલાર્ધકાનિ

4.12ચ્વ્ ગોપાઙ્ગના-ચન્દન-પદ્મકાહ્વ-
નિઃક્વાથ્ય તોયેન રસેન તેન શૃતં પયો ઽર્ધાઢકમ્ અમ્બુ-હીનમ્ ।
જીવન્તિ-મેદર્દ્ધિ-વરી-વિદારી-વીરા-દ્વિ-કાકોલિ-કસેરુકાભિઃ

સિતોપલા-જીવક-પદ્મ-રેણુ-પ્રપૌણ્ડરીકોત્પલ-પુણ્ડરીકૈઃ ।
લોધ્રાત્મગુપ્તા-મધુયષ્ટિકાભિર્ નાગાહ્વ-મુઞ્જાતક-ચન્દનૈશ્ ચ

4.14ચ્વ્ લોહાત્મગુપ્તા-મધુયષ્ટિકાભિર્
પિષ્ટૈર્ ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-યુતૈર્ નિરૂહં સ-સૈન્ધવં શીતલમ્ એવ દદ્યાત્ ।
પ્રત્યાગતે ધન્વ-રસેન શાલીન્ ક્ષીરેણ વાદ્યાત્ પરિષિક્ત-ગાત્રઃ

દાહાતિસાર-પ્રદરાસ્ર-પિત્ત-હૃત્-પાણ્ડુ-રોગાન્ વિષમ-જ્વરં ચ ।
સ-ગુલ્મ-મૂત્ર-ગ્રહ-કામલાદીન્ સર્વામયાન્ પિત્ત-કૃતાન્ નિહન્તિ

4.16અવ્ દાહાતિસાર-પ્રદરામ્લ-પિત્ત- 4.16બ્વ્ -હૃત્-પાણ્ડુ-રોગાન્ વિષમ-જ્વરાંશ્ ચ
4.16બ્વ્ -હૃત્-પાણ્ડુ-રોગાન્ વિષમાન્ જ્વરાંશ્ ચ
કોશાતકારગ્વધ-દેવદારુ-મૂર્વા-શ્વદંષ્ટ્રા-કુટજાર્ક-પાઠાઃ ।
પક્ત્વા કુલત્થાન્ બૃહતીં ચ તોયે રસસ્ય તસ્ય પ્રસૃતા દશ સ્યુઃ

તાન્ સર્ષપૈલા-મદનૈઃ સ-કુષ્ઠૈર્ અક્ષ-પ્રમાણૈઃ પ્રસૃતૈશ્ ચ યુક્તાન્ ।
ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ફલાહ્વયસ્ય ક્ષારસ્ય તૈલસ્ય ચ સાર્ષપસ્ય

4.18દ્વ્ ક્ષારસ્ય તૈલસ્ય ચ સર્ષપસ્ય
દદ્યાન્ નિરૂહં કફ-રોગિતાય મન્દાગ્નયે ચાશન-વિદ્વિષે ચ ।
વક્ષ્યે મૃદૂન્ સ્નેહ-કૃતો નિરૂહાન્ સુખોચિતાનાં પ્રસૃતૈઃ પૃથક્ તુ

અથેમાન્ સુ-કુમારાણાં નિરૂહાન્ સ્નેહનાન્ મૃદૂન્ ।
કર્મણા વિપ્લુતાનાં ચ વક્ષ્યામિ પ્રસૃતૈઃ પૃથક્

4.20ચ્વ્ કર્મણા વિપ્લુતાનાં તુ
ક્ષીરાદ્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ કાર્યૌ મધુ-તૈલ-ઘૃતાત્ ત્રયઃ ।
ખજેન મથિતો વસ્તિર્ વાત-ઘ્નો બલ-વર્ણ-કૃત્

એકૈકઃ પ્રસૃતસ્ તૈલ-પ્રસન્ના-ક્ષૌદ્ર-સર્પિષામ્ ।
બિલ્વાદિ-મૂલ-ક્વાથાદ્ દ્વૌ કૌલત્થાદ્ દ્વૌ સ વાત-જિત્

4.22અવ્ એકૈકઃ પ્રસૃતિસ્ તૈલ-
પટોલ-નિમ્બ-ભૂતીક-રાસ્ના-સપ્તચ્છદામ્ભસઃ ।
પ્રસૃતઃ પૃથગ્ આજ્યાચ્ ચ વસ્તિઃ સર્ષપ-કલ્ક-વાન્

4.23અવ્ પટોલ-નિમ્બ-પૂતીક- 4.23બ્વ્ -રાસ્ના-સપ્તચ્છદામ્ભસામ્ 4.23ચ્વ્
પ્રસૃતાઃ પૃથગ્ આજ્યાચ્ ચ
સ પઞ્ચ-તિક્તો ઽભિષ્યન્દ-કૃમિ-કુષ્ઠ-પ્રમેહ-હા ।
ચત્વારસ્ તૈલ-ગો-મૂત્ર-દધિ-મણ્ડામ્લ-કાઞ્જિકાત્

4.24બ્વ્ -કૃમિ-કુષ્ઠ-પ્રમોહ-હા 4.24બ્વ્ -કૃમિ-કુષ્ઠ-પ્રમેહ-જિત્
પ્રસૃતાઃ સર્ષપૈઃ પિષ્ટૈર્ વિટ્-સઙ્ગાનાહ-ભેદનઃ ।
પયસ્યેક્ષુ-સ્થિરા-રાસ્ના-વિદારી-ક્ષૌદ્ર-સર્પિષામ્

4.25બ્વ્ વિટ્-સઙ્ગાનાહ-ભેદનાઃ 4.25બ્વ્ વિટ્-સઙ્ગાનાહ-ભેદિનઃ 4.25દ્વ્
-વિદારી-ક્ષૌદ્ર-સર્પિષઃ
એકૈકઃ પ્રસૃતો વસ્તિઃ કૃષ્ણા-કલ્કો વૃષ-ત્વ-કૃત્ ।
સિદ્ધ-વસ્તીન્ અતો વક્ષ્યે સર્વ-દા યાન્ પ્રયોજયેત્

નિર્-વ્યાપદો બહુ-ફલાન્ બલ-પુષ્ટિ-કરાન્ સુખાન્ ।
મધુ-તૈલે સમે કર્ષઃ સૈન્ધવાદ્ દ્વિ-પિચુર્ મિશિઃ

એરણ્ડ-મૂલ-ક્વાથેન નિરૂહો માધુતૈલિકઃ ।
રસાયનં પ્રમેહાર્શઃ-કૃમિ-ગુલ્માન્ત્ર-વૃદ્ધિ-નુત્

4.28બ્વ્ નિરૂહો મધુ-તૈલિકઃ 4.28દ્વ્ -કૃમિ-ગુલ્માન્ત્ર-વૃદ્ધિ-હૃત્
સ-યષ્ટીમધુકશ્ ચૈષ ચક્ષુષ્યો રક્ત-પિત્ત-જિત્ ।
યાપનો ઘન-કલ્કેન મધુ-તૈલ-રસાજ્ય-વાન્

પાયુ-જાનૂરુ-વૃષણ-વસ્તિ-મેહન-શૂલ-જિત્ ।
પ્રસૃતાંશૈર્ ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-વસા-તૈલૈઃ પ્રકલ્પયેત્

4.30અવ્ પાયુ-જઙ્ઘોરુ-વૃષણ-
યાપનં સૈન્ધવાર્ધાક્ષ-હપુષાર્ધ-પલાન્વિતમ્ ।
એરણ્ડ-મૂલ-નિઃક્વાથો મધુ-તૈલં સ-સૈન્ધવમ્

4.31દ્વ્ મધુ-તૈલં સ-સૈન્ધવઃ
એષ યુક્ત-રથો વસ્તિઃ સ-વચા-પિલ્લલી-ફલઃ ।
સ ક્વાથો મધુ-ષડ્ગ્રન્થા-શતાહ્વા-હિઙ્ગુ-સૈન્ધવમ્

4.32ચ્વ્ તત્-ક્વાથો મધુ-ષડ્ગ્રન્થા- 4.32દ્વ્ -શતાહ્વા-હિઙ્ગુ-સૈન્ધવઃ
સુરદારુ ચ રાસ્ના ચ વસ્તિર્ દોષ-હરઃ શિવઃ ।
પઞ્ચ-મૂલસ્ય નિઃક્વાથસ્ તૈલં માગધિકા મધુ

4.33અવ્ સુરદારુ વચા રાસ્ના 4.33બ્વ્ વસ્તિર્ દોષ-હરશ્ ચ સઃ 4.33બ્વ્ વસ્તિર્
દોષ-હરઃ પરઃ
સ-સૈન્ધવઃ સ-મધુકઃ સિદ્ધ-વસ્તિર્ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
દ્વિ-પઞ્ચ-મૂલ-ત્રિ-ફલા-ફલ-બિલ્વાનિ પાચયેત્

ગો-મૂત્રે તેન પિષ્ટૈશ્ ચ પાઠા-વત્સક-તોયદૈઃ ।
સ-ફલૈઃ ક્ષૌદ્ર-તૈલાભ્યાં ક્ષારેણ લવણેન ચ

4.35દ્વ્ ક્ષારેણ લવણેન વા
યુક્તો વસ્તિઃ કફ-વ્યાધિ-પાણ્ડુ-રોગ-વિષૂચિષુ ।
શુક્રાનિલ-વિબન્ધેષુ વસ્ત્ય્-આટોપે ચ પૂજિતઃ

4.36દ્વ્ વસ્ત્ય્-આટોપેષુ પૂજિતઃ
મુસ્તા-પાઠામૃતૈરણ્ડ-બલા-રાસ્ના-પુનર્નવાઃ ।
મઞ્જિષ્ઠારગ્વધોશીર-ત્રાયમાણાક્ષ-રોહિણીઃ

4.37બ્વ્ -બલા-રાસ્ના-પુનર્નવમ્ 4.37દ્વ્ -ત્રાયમાણાક્ષ-રોહિણિ
કનીયઃ પઞ્ચ-મૂલં ચ પાલિકં મદનાષ્ટકમ્ ।
જલાઢકે પચેત્ તચ્ ચ પાદ-શેષં પરિસ્રુતમ્

ક્ષીર-દ્વિ-પ્રસ્થ-સંયુક્તં ક્ષીર-શેષં પુનઃ પચેત્ ।
સ-પાદ-જાઙ્ગલ-રસઃ સ-સર્પિર્-મધુ-સૈન્ધવઃ

પિષ્ટૈર્ યષ્ટી-મિશિ-શ્યામા-કલિઙ્ગક-રસાઞ્જનૈઃ ।
વસ્તિઃ સુખોષ્ણો માંસાગ્નિ-બલ-શુક્ર-વિવર્ધનઃ

વાતાસૃઙ્-મોહ-મેહાર્શો-ગુલ્મ-વિણ્-મૂત્ર-સંગ્રહાન્ ।
વિષમ-જ્વર-વીસર્પ-વર્ધ્માધ્માન-પ્રવાહિકાઃ

4.41અવ્ વાત-રક્ત-પ્રમેહાર્શો- 4.41અવ્ વાતાસૃઙ્-મેહ-મેદો-ઽર્શો- 4.41બ્વ્
-ગુલ્મ-વિણ્-મૂત્ર-સંગ્રહમ્
વઙ્ક્ષણોરુ-કટી-કુક્ષિ-મન્યા-શ્રોત્ર-શિરો-રુજઃ ।
હન્યાદ્ અસૃગ્-દરોન્માદ-શોફ-કાસાશ્મ-કુણ્ડલાન્

ચક્ષુષ્યઃ પુત્ર-દો રાજા યાપનાનાં રસાયનમ્ ।
મૃગાણાં લઘુ-વદ્રાણાં દશ-મૂલસ્ય ચામ્ભસા

4.43બ્વ્ યાપનાનાં રસાયનઃ 4.43ચ્વ્ મૃગાણાં લઘુ-બભ્રૂણાં 4.43ચ્વ્
મૃગાણાં લઘુ-બર્હાણાં
4.43ચ્વ્ મૃગાણાં લઘુ-વડ્રાણાં 4.43ચ્વ્ મૃગાણાં લઘુ-વભ્રાણાં 4.43ચ્વ્
મૃગાણાં લઘુ-બભ્રાણાં
4.43ચ્વ્ મૃગાણાં લઘુ-વર્ગાણાં
હપુષા-મિશિ-ગાઙ્ગેયી-કલ્કૈર્ વાત-હરઃ પરમ્ ।
નિરૂહો ઽત્ય્-અર્થ-વૃષ્યશ્ ચ મહા-સ્નેહ-સમન્વિતઃ

4.44બ્વ્ -કલ્કૈર્ વાત-હરૈઃ પરમ્ 4.44બ્વ્ -કલ્કો વાત-હરઃ પરમ્
મયૂરં પક્ષ-પિત્તાન્ત્ર-પાદ-વિટ્-તુણ્ડ-વર્જિતમ્ ।
લઘુના પઞ્ચ-મૂલેન પાલિકેન સમન્વિતમ્

પક્ત્વા ક્ષીર-જલે ક્ષીર-શેષં સ-ઘૃત-માક્ષિકમ્ ।
તદ્ વિદારી-કણા-યષ્ટી-શતાહ્વા-ફલ-કલ્ક-વત્

4.46દ્વ્ -શતાહ્વા-ફલ-કલ્ક-વાન્
વસ્તિર્ ઈષત્-પટુ-યુતઃ પરમં બલ-શુક્ર-કૃત્ ।
કલ્પનેયં પૃથક્ કાર્યા તિત્તિરિ-પ્રભૃતિષ્વ્ અપિ

4.47બ્વ્ પરમં બલ-વર્ણ-કૃત્
વિષ્કિરેષુ સમસ્તેષુ પ્રતુદ-પ્રસહેષુ ચ ।
જલ-ચારિષુ તદ્-વચ્ ચ મત્સ્યેષુ ક્ષીર-વર્જિતા

ગોધા-નકુલ-માર્જાર-શલ્યકોન્દુર-જં પલમ્ ।
પૃથગ્ દશ-પલં ક્ષીરે પઞ્ચ-મૂલં ચ સાધયેત્

તત્ પયઃ ફલ-વૈદેહી-કલ્ક-દ્વિ-લવણાન્વિતમ્ ।
સ-સિતા-તૈલ-મધ્વ્-આજ્યો વસ્તિર્ યોજ્યો રસાયનમ્

4.50ચ્વ્ સ-સિતા-તૈલ-મધ્વ્-આજ્યં 4.50ચ્વ્ સ-સિતા-તૈલ-મધ્વ્-આજ્યં
વ્યાયામ-મથિતોરસ્ક-ક્ષીણેન્દ્રિય-બલૌજસામ્ ।
વિબદ્ધ-શુક્ર-વિણ્-મૂત્ર-ખુડ-વાત-વિકારિણામ્

4.51ચ્વ્ વિબન્ધ-શુક્ર-વિણ્-મૂત્ર-
ગજ-વાજિ-રથ-ક્ષોભ-ભગ્ન-જર્જરિતાત્મનામ્ ।
પુનર્-નવ-ત્વં કુરુતે વાજી-કરણમ્ ઉત્તમમ્

4.52દ્વ્ વાજી-કરણ-સત્-તમમ્
સિદ્ધેન પયસા ભોજ્યમ્ આત્મગુપ્તોચ્ચટેક્ષુરૈઃ ।
સ્નેહાંશ્ ચા-યન્ત્રણાન્ સિદ્ધાન્ સિદ્ધ-દ્રવ્યૈઃ પ્રકલ્પયેત્

4.53ચ્વ્ સ્નેહાંશ્ ચાઢ્ય-ગુણાન્ સિદ્ધાન્
દોષ-ઘ્નાઃ સ-પરીહારા વક્ષ્યન્તે સ્નેહ-વસ્તયઃ ।
દશ-મૂલં બલાં રાસ્નામ્ અશ્વગન્ધાં પુનર્નવામ્

4.54અવ્ દોષ-ઘ્ના નિષ્-પરીહારા
ગુડૂચ્યૈરણ્ડ-ભૂતીક-ભાર્ગી-વૃષક-રોહિષમ્ ।
શતાવરીં સહચરં કાકનાસાં પલાંશકમ્

4.55અવ્ ગુડૂચ્યૈરણ્ડ-પૂતીક- 4.55દ્વ્ કાકનાસાં પલાંશિકમ્ 4.55દ્વ્
કાકનાસાં પલાંશિકામ્
યવ-માષાતસી-કોલ-કુલત્થાન્ પ્રસૃતોન્મિતાન્ ।
વહે વિપાચ્ય તોયસ્ય દ્રોણ-શેષેણ તેન ચ

પચેત્ તૈલાઢકં પેષ્યૈર્ જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ ।
અનુવાસનમ્ ઇત્ય્ એતત્ સર્વ-વાત-વિકાર-નુત્

4.57અવ્ પચેત્ તૈલાડ્ઃઅકં કલ્કૈર્ 4.57દ્વ્ સર્વ-વાત-વિકાર-જિત્
આનૂપાનાં વસા તદ્-વજ્ જીવનીયોપસાધિતા ।
શતાહ્વા-ચિરિબિલ્વામ્લૈસ્ તૈલં સિદ્ધં સમીરણે

4.58ચ્વ્ શતાહ્વા-યવ-બિલ્વામ્લૈસ્ 4.58દ્વ્ તૈલં તદ્-વત્ સમીરણે
સૈન્ધવેનાગ્નિ-વર્ણેન તપ્તં ચાનિલ-જિદ્ ઘૃતમ્ ।
જીવન્તીં મદનં મેદાં શ્રાવણીં મધુકં બલામ્

શતાહ્વર્ષભકૌ કૃષ્ણાં કાકનાસાં શતાવરીમ્ ।
સ્વગુપ્તાં ક્ષીર-કાકોલીં કર્કટાખ્યાં શઠીં વચામ્

પિષ્ટ્વા તૈલ-ઘૃતં ક્ષીરે સાધયેત્ તચ્-ચતુર્-ગુણે ।
બૃંહણં વાત-પિત્ત-ઘ્નં બલ-શુક્રાગ્નિ-વર્ધનમ્

4.61અવ્ પિષ્ટ્વા તૈલં ઘૃતં ક્ષીરે 4.61બ્વ્ સાધયેત્ ચ ચતુર્-ગુણે
રજઃ-શુક્રામય-હરં પુત્રીયં ચાનુવાસનમ્ ।
સૈન્ધવં મદનં કુષ્ઠં શતાહ્વા નિચુલો વચા

4.62અવ્ રજઃ-શુક્રાનિલ-હરં 4.62બ્વ્ પુત્રીયમ્ અનુવાસનમ્
હ્રીવેરં મધુકં ભાર્ગી દેવદારુ સ-કટ્ફલમ્ ।
નાગરં પુષ્કરં મેદા ચવિકા ચિત્રકઃ શઠી

4.63અવ્ હ્રીવેરં પદ્મકં ભાર્ગી
વિડઙ્ગાતિવિષે શ્યામા હરેણુર્ નીલિની સ્થિરા ।
બિલ્વાજમોદ-ચપલા દન્તી રાસ્ના ચ તૈઃ સમૈઃ

4.64અવ્ વિડઙ્ગાતિવિષા-શ્યામા 4.64ચ્વ્ બિલ્વાજમોદા-ચપલા 4.64ચ્વ્ બિલ્વાજમોદે
ચપલા
સાધ્યમ્ એરણ્ડ-તૈલં વા તૈલં વા કફ-રોગ-નુત્ ।
વર્ધ્મોદાવર્ત-ગુલ્માર્શઃ-પ્લીહ-મેહાઢ્ય-મારુતાન્

4.65અવ્ સાધ્યમ્ એરણ્ડ-જં તૈલં 4.65બ્વ્ કફ-વાત-જ-રોગ-નુત્
આનાહમ્ અશ્મરીં ચાશુ હન્યાત્ તદ્ અનુવાસનમ્ ।
સાધિતં પઞ્ચ-મૂલેન તૈલં બિલ્વાદિનાથ-વા

કફ-ઘ્નં કલ્પયેત્ તૈલં દ્રવ્યૈર્ વા કફ-ઘાતિભિઃ ।
ફલૈર્ અષ્ટ-ગુણૈશ્ ચામ્લૈઃ સિદ્ધમ્ અન્વાસનં કફે

4.67ચ્વ્ ફલૈર્ અષ્ટ-ગુણે ચામ્લે
મૃદુ-વસ્તિ-જડી-ભૂતે તીક્ષ્ણો ઽન્યો વસ્તિર્ ઇષ્યતે ।
તીક્ષ્ણૈર્ વિકર્ષિતે સ્નિગ્ધો મધુરઃ શિશિરો મૃદુઃ

4.68અવ્ મૃદુ-વસ્તૌ જડી-ભૂતે
તીક્ષ્ણ-ત્વં મૂત્ર-પીલ્વ્-અગ્નિ-લવણ-ક્ષાર-સર્ષપૈઃ ।
પ્રાપ્ત-કાલં વિધાતવ્યં ક્ષીરાજ્યાદ્યૈસ્ તુ માર્દવમ્

4.69અવ્ તીક્ષ્ણ-ત્વં મૂત્ર-બિલ્વાગ્નિ- 4.69દ્વ્ ક્ષીરાજ્યાદ્યૈશ્ ચ માર્દવમ્
4.69દ્વ્ ક્ષીરાદ્યૈશ્ ચૈવ માર્દવમ્
4.69દ્વ્ ઘૃત-ક્ષીરૈસ્ તુ માર્દવમ્
બલ-કાલ-રોગ-દોષ-પ્રકૃતીઃ પ્રવિભજ્ય યોજિતો વસ્તિઃ ।
સ્વૈઃ સ્વૈર્ ઔષધ-વર્ગૈઃ સ્વાન્ સ્વાન્ રોગાન્ નિવર્તયતિ

4.70બ્વ્ -પ્રકૃતીઃ પ્રવિવીક્ષ્ય યોજિતો વસ્તિઃ 4.70દ્વ્ સ્વાન્ સ્વાન્ દોષાન્ નિવર્તયતિ
ઉષ્ણાર્તાનાં શીતાઞ્ છીતાર્તાનાં તથા સુખોષ્ણાંશ્ ચ ।
તદ્-યોગ્યૌષધ-યુક્તાન્ વસ્તીન્ સંતર્ક્ય યુઞ્જીત

વસ્તીન્ ન બૃંહણીયાન્ દદ્યાદ્ વ્યાધિષુ વિશોધનીયેષુ ।
મેદસ્વિનો વિશોધ્યા યે ચ નરાઃ કુષ્ઠ-મેહાર્તાઃ

4.72બ્વ્ દદ્યાદ્ વ્યાધિષુ ચ શોધનીયેષુ
ન ક્ષીણ-ક્ષત-દુર્-બલ-મૂર્છિત-કૃશ-શુષ્ક-શુદ્ધ-દેહાનામ્ ।
દદ્યાદ્ વિશોધનીયાન્ દોષ-નિબદ્ધાયુષો યે ચ