અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 76

1.47ચ્વ્ વિધિનાનેન મતિ-માન્ 1.47દ્વ્ અન્યાન્ અપિ ચ કલ્પયેત્ 1.47દ્વ્ અન્યાન્ અપિ
ચ યોજયેત્
કલ્પસ્થાન
કષાય-મધુરા રૂક્ષા વિપાકે કટુકા ત્રિવૃત્ ।
કફ-પિત્ત-પ્રશમની રૌક્ષ્યાચ્ ચાનિલ-કોપની

2.1અવ્ કષાયા મધુરા રૂક્ષા 2.1દ્વ્ રૌક્ષ્યાત્ સાનિલ-કોપની 2.1દ્વ્ રૌક્ષ્યાદ્
અનિલ-કોપની
સેદાનીમ્ ઔષધૈર્ યુક્તા વાત-પિત્ત-કફાપહૈઃ ।
કલ્પ-વૈશેષ્યમ્ આસાદ્ય જાયતે સર્વ-રોગ-જિત્

દ્વિ-ધા ખ્યાતં ચ તન્-મૂલં શ્યામં શ્યામારુણં ત્રિવૃત્ ।
ત્રિવૃદ્-આખ્યં વર-તરં નિર્-અપાયં સુખં તયોઃ

સુ-કુમારે શિશૌ વૃદ્ધે મૃદુ-કોષ્ઠે ચ તદ્ ધિતમ્ ।
મૂર્છા-સંમોહ-હૃત્-કણ્ઠ-કષણ-ક્ષણન-પ્રદમ્

2.4દ્વ્ -કર્ષણ-ક્ષણન-પ્રદમ્
શ્યામં તીક્ષ્ણાશુ-કારિ-ત્વાદ્ અતસ્ તદ્ અપિ શસ્યતે ।
ક્રૂરે કોષ્ઠે બહૌ દોષે ક્લેશ-ક્ષમિણિ ચાતુરે

2.5ચ્વ્ ક્રૂરે કોષ્ઠે બહુ-દોષે 2.5ચ્વ્ ક્રૂરે કોષ્ઠે મહા-દોષે
ગમ્ભીરાનુગતં શ્લક્ષ્ણમ્ અ-તિર્યગ્-વિસૃતં ચ યત્ ।
ગૃહીત્વા વિસૃજેત્ કાષ્ઠં ત્વચં શુષ્કાં નિધાપયેત્

2.6બ્વ્ અ-તિર્યગ્-વિસ્તૃતં ચ યત્
અથ કાલે તતશ્ ચૂર્ણં કિઞ્-ચિન્ નાગર-સૈન્ધવમ્ ।
વાતામયે પિબેદ્ અમ્લૈઃ પૈત્તે સાજ્ય-સિતા-મધુ

2.7અવ્ અથ કાલે ચ તચ્-ચૂર્ણં 2.7અવ્ અથ કાલે તુ તચ્-ચૂર્ણં 2.7અવ્ અથ કાલે
ત્રિવૃચ્-ચૂર્ણં
2.7અવ્ અથ કાલેન તચ્-ચૂર્ણં 2.7ચ્વ્ વાતામયી પિબેદ્ અમ્લૈઃ 2.7દ્વ્ પિત્તે
સાજ્ય-સિતા-મધુ
ક્ષીર-દ્રાક્ષેક્ષુ-કાશ્મર્ય-સ્વાદુ-સ્કન્ધ-વરા-રસૈઃ ।
કફામયે પીલુ-રસ-મૂત્ર-મદ્યામ્લ-કાઞ્જિકૈઃ

પઞ્ચ-કોલાદિ-ચૂર્ણૈશ્ ચ યુક્ત્યા યુક્તં કફાપહૈઃ ।
ત્રિવૃત્-કલ્ક-કષાયાભ્યાં સાધિતઃ સ-સિતો હિમઃ

2.9ચ્વ્ ત્રિવૃત્-કલ્ક-કષાયેણ 2.9દ્વ્ યુક્તં યુઞ્જ્યાત્ કફાપહૈઃ
મધુ-ત્રિ-જાત-સંયુક્તો લેહો હૃદ્યં વિરેચનમ્ ।
અજગન્ધા તવક્ષીરી વિદારી શર્કરા ત્રિવૃત્

2.10ચ્વ્ અજગન્ધા તુકાક્ષીરી
ચૂર્ણિતં મધુ-સર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે ।
સંનિપાત-જ્વર-સ્તમ્ભ-પિપાસા-દાહ-પીડિતઃ

2.11અવ્ તચ્-ચૂર્ણં મધુ-સર્પિર્ભ્યાં
લિમ્પેદ્ અન્તસ્ ત્રિવૃતયા દ્વિ-ધા કૃત્વેક્ષુ-ગણ્ડિકામ્ ।
એકી-કૃત્ય ચ તત્ સ્વિન્નં પુટ-પાકેન ભક્ષયેત્

2.12બ્વ્ દ્વિ-ધા કૃત્વેક્ષુ-ગણ્ડિકાઃ 2.12બ્વ્ દ્વિ-ધા કૃત્વેક્ષુ-કણ્ડિકામ્
2.12બ્વ્ દ્વિ-ધા કૃત્વેક્ષુ-કાણ્ડિકામ્
2.12ચ્વ્ એકી-કૃતં ચ તત્ સ્વિન્નં 2.12ચ્વ્ એકી-કૃત્ય ચ સુ-સ્વિન્નં 2.12ચ્વ્
એકી-કૃત્ય તુ તત્ સ્વિન્નં
ભૃઙ્ગૈલાભ્યાં સમા નીલી તૈસ્ ત્રિવૃતૈશ્ ચ શર્કરા ।
ચૂર્ણં ફલ-રસ-ક્ષૌદ્ર-સક્તુભિસ્ તર્પણં પિબેત્

2.13અવ્ ત્વગ્-એલાભ્યાં સમા નીલી
વાત-પિત્ત-કફોત્થેષુ રોગેષ્વ્ અલ્પાનલેષુ ચ ।
નરેષુ સુ-કુમારેષુ નિર્-અપાયં વિરેચનમ્

વિડઙ્ગ-તણ્ડુલ-વરા-યાવ-શૂક-કણાસ્ ત્રિવૃત્ ।
સર્વતો ઽર્ધેન તલ્ લીઢં મધ્વ્-આજ્યેન ગુડેન વા

ગુલ્મં પ્લીહોદરં કાસં હલીમકમ્ અ-રોચકમ્ ।
કફ-વાત-કૃતાંશ્ ચાન્યાન્ પરિમાર્ષ્ટિ ગદાન્ બહૂન્

વિડઙ્ગ-પિપ્પલી-મૂલ-ત્રિ-ફલા-ધાન્ય-ચિત્રકાન્ ।
મરીચેન્દ્રયવાજાજી-પિપ્પલી-હસ્તિ-પિપ્પલીઃ

2.17બ્વ્ -ત્રિ-ફલા-ધાન્ય-ચિત્રકમ્ 2.17દ્વ્ -પિપ્પલી-હસ્તિ-પિપ્પલિ
દીપ્યકં પઞ્ચ-લવણં ચૂર્ણિતં કાર્ષિકં પૃથક્ ।
તિલ-તૈલ-ત્રિવૃચ્-ચૂર્ણ-ભાગૌ ચાષ્ટ-પલોન્મિતૌ

2.18દ્વ્ -ભાગાવ્ અષ્ટ-પલોન્મિતૌ
ધાત્રી-ફલ-રસ-પ્રસ્થાંસ્ ત્રીન્ ગુડાર્ધ-તુલાન્વિતાન્ ।
પક્ત્વા મૃદ્વ્-અગ્નિના ખાદેત્ તતો માત્રામ્ અ-યન્ત્રણઃ

2.19બ્વ્ ત્રીન્ ગુડાર્ધ-તુલોન્મિતાન્ 2.19દ્વ્ તતો માત્રામ્ અ-યન્ત્રિતઃ
મન્દાગ્નિ-ત્વં જ્વરં મૂર્છાં મૂત્ર-કૃચ્છ્રમ્ અ-રોચકમ્ ॥ 19+1અબ્ ॥
કુષ્ઠાર્શઃ-કામલા-ગુલ્મ-મેહોદર-ભગન્દરાન્ ।
ગ્રહણી-પાણ્ડુ-રોગાંશ્ ચ હન્તિ પું-સવનશ્ ચ સઃ

ગુડઃ કલ્યાણકો નામ સર્વેષ્વ્ ઋતુષુ યૌગિકઃ ।
વ્યોષ-ત્રિ-જાતકામ્ભોદ-કૃમિઘ્નામલકૈસ્ ત્રિવૃત્

સર્વૈઃ સમા સમ-સિતા ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકાઃ કૃતાઃ ।
મૂત્ર-કૃચ્છ્ર-જ્વર-ચ્છર્દિ-કાસ-શોષ-ભ્રમ-ક્ષયે

2.22અવ્ સર્વૈઃ સમાના સ-સિતા 2.22બ્વ્ ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકી-કૃતા
ભક્ષયેત્ પ્રાતર્ ઉત્થાય શીતં ચાનુ પિબેજ્ જલમ્ ॥ 22.1+1અબ્ ॥
તાપે પાણ્ડ્વ્-આમયે ઽલ્પે ઽગ્નૌ શસ્તાઃ સર્વ-વિષેષુ ચ ।
અ-વિપત્તિર્ અયં યોગઃ પ્રશસ્તઃ પિત્ત-રોગિણામ્

ત્રિવૃતા કૌટજં બીજં પિપ્પલી વિશ્વ-ભેષજમ્ ।
ક્ષૌદ્ર-દ્રાક્ષા-રસોપેતં વર્ષા-કાલે વિરેચનમ્

ત્રિવૃદ્-દુરાલભા-મુસ્ત-શર્કરોદીચ્ય-ચન્દનમ્ ।
દ્રાક્ષામ્બુના સ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-સાતલં જલ-દાત્યયે

2.25ચ્વ્ દ્રાક્ષામ્બુના સ-યષ્ટ્ય્-આહ્વં 2.25દ્વ્ -શીતલં જલ-દાત્યયે 2.25દ્વ્
શીતલં જલ-દાત્યયે
ત્રિવૃતાં ચિત્રકં પાઠામ્ અજાજીં સરલં વચામ્ ।
સ્વર્ણક્ષીરીં ચ હેમન્તે ચૂર્ણમ્ ઉષ્ણામ્બુના પિબેત્

ત્રિવૃતા શર્કરા-તુલ્યા ગ્રીષ્મ-કાલે વિરેચનમ્ ।
ત્રિવૃત્-ત્રાયન્તિ-હપુષા-સાતલા-કટુ-રોહિણીઃ

સ્વર્ણક્ષીરીં ચ સંચૂર્ણ્ય ગો-મૂત્રે ભાવયેત્ ત્ર્ય્-અહમ્ ।
એષ સર્વર્તુકો યોગઃ સ્નિગ્ધાનાં મલ-દોષ-હૃત્

શ્યામા-ત્રિવૃદ્-દુરાલભા-હસ્તિ-પિપ્પલી-વત્સકમ્ ।
નીલિની-કટુકા-મુસ્તા-શ્રેષ્ઠા-યુક્તં સુ-ચૂર્ણિતમ્

રસાજ્યોષ્ણામ્બુભિઃ શસ્તં રૂક્ષાણામ્ અપિ સર્વ-દા ।
જ્વર-હૃદ્-રોગ-વાતાસૃગ્-ઉદાવર્તાદિ-રોગિષુ

સૈન્ધવં પિપ્પલી-મૂલમ્ અભયા દ્વિ-ગુણોત્તરમ્ ।
ચૂર્ણમ્ ઉષ્ણામ્બુના પેયં સ્વસ્થે સુખ-વિરેચનમ્ ॥ 30.1+1 ॥
2.30.1+1ચ્વ્ ચૂર્ણમ્ ઉષ્ણામ્બુના પીતં
રાજવૃક્ષો ઽધિકં પથ્યો મૃદુર્ મધુર-શીતલઃ ।
બાલે વૃદ્ધે ક્ષતે ક્ષીણે સુ-કુમારે ચ માનવે

યોજ્યો મૃદ્વ્-અન્-અપાયિ-ત્વાદ્ વિશેષાચ્ ચતુરઙ્ગુલઃ ।
ફલ-કાલે પરિણતં ફલં તસ્ય સમાહરેત્

તેષાં ગુણ-વતાં ભારં સિકતાસુ વિનિક્ષિપેત્ ।
સપ્ત-રાત્રાત્ સમુદ્ધૃત્ય શોષયેદ્ આતપે તતઃ

2.33દ્વ્ શોષયેચ્ ચાતપે તતઃ 2.33દ્વ્ શોષયેદ્ આતપે પુનઃ
તતો મજ્જાનમ્ ઉદ્ધૃત્ય શુચૌ પાત્રે નિધાપયેત્ ।
દ્રાક્ષા-રસેન તં દદ્યાદ્ દાહોદાવર્ત-પીડિતે

ચતુર્-વર્ષે સુખં બાલે યાવદ્ દ્વા-દશ-વાર્ષિકે ।
ચતુરઙ્ગુલ-મજ્જ્ઞો વા કષાયં પાયયેદ્ ધિમમ્

દધિ-મણ્ડ-સુરા-મણ્ડ-ધાત્રી-ફલ-રસૈઃ પૃથક્ ।
સૌવીરકેણ વા યુક્તં કલ્કેન ત્રૈવૃતેન વા

દન્તી-કષાયે તન્-મજ્જ્ઞો ગુડં જીર્ણં ચ નિક્ષિપેત્ ।
તમ્ અરિષ્ટં સ્થિતં માસં પાયયેત્ પક્ષમ્ એવ વા

ત્વચં તિલ્વક-મૂલસ્ય ત્યક્ત્વાભ્યન્તર-વલ્કલમ્ ।
વિશોષ્ય ચૂર્ણયિત્વા ચ દ્વૌ ભાગૌ ગાલયેત્ તતઃ

લોધ્રસ્યૈવ કષાયેણ તૃતીયં તેન ભાવયેત્ ।
કષાયે દશ-મૂલસ્ય તં ભાગં ભાવિતં પુનઃ

2.39અવ્ લોધ્રસ્ય તુ કષાયેણ
શુષ્કં ચૂર્ણં પુનઃ કૃત્વા તતઃ પાણિ-તલં પિબેત્ ।
મસ્તુ-મૂત્ર-સુરા-મણ્ડ-કોલ-ધાત્રી-ફલામ્બુભિઃ

2.40અવ્ શુષ્ક-ચૂર્ણં તતઃ કુર્યાત્ 2.40અવ્ શુષ્ક-ચૂર્ણં પુનઃ કૃત્વા 2.40અવ્
શુષ્કં ચૂર્ણં તતઃ કૃત્વા
તિલ્વકસ્ય કષાયેણ કલ્કેન ચ સ-શર્કરઃ ।
સ-ઘૃતઃ સાધિતો લેહઃ સ ચ શ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્

2.41દ્વ્ સ ચ શ્રેષ્ઠો વિરેચનમ્
સુધા ભિનત્તિ દોષાણાં મહાન્તમ્ અપિ સંચયમ્ ।
આશ્વ્ એવ કષ્ટ-વિભ્રંશાન્ નૈવ તાં કલ્પયેદ્ અતઃ

2.42ચ્વ્ આશ્વ્ એવ કષ્ટ-વિભ્રંશાં 2.42ચ્વ્ આશ્વ્ એવ કોષ્ઠ-વિભ્રંશાન્ 2.42દ્વ્
નૈવ તાં કલ્પયેત્ તતઃ
મૃદૌ કોષ્ઠે ઽ-બલે બાલે સ્થવિરે દીર્ઘ-રોગિણિ ।
કલ્પ્યા ગુલ્મોદર-ગર-ત્વગ્-રોગ-મધુ-મેહિષુ

પાણ્ડૌ દૂષી-વિષે શોફે દોષ-વિભ્રાન્ત-ચેતસિ ।
સા શ્રેષ્ઠા કણ્ટકૈસ્ તીક્ષ્ણૈર્ બહુભિશ્ ચ સમાચિતા

દ્વિ-વર્ષાં વા ત્રિ-વર્ષાં વા શિશિરાન્તે વિશેષતઃ ।
તાં પાટયિત્વા શસ્ત્રેણ ક્ષીરમ્ ઉદ્ધારયેત્ તતઃ

બિલ્વાદીનાં બૃહત્યોર્ વા ક્વાથેન સમમ્ એક-શઃ ।
મિશ્રયિત્વા સુધા-ક્ષીરં તતો ઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્

પિબેત્ કૃત્વા તુ ગુટિકાં મસ્તુ-મૂત્ર-સુરાદિભિઃ ।
ત્રિવૃતાદીન્ નવ વરાં સ્વર્ણક્ષીરીં સ-સાતલામ્

સપ્તાહં સ્નુક્-પયઃ-પીતાન્ રસેનાજ્યેન વા પિબેત્ ।
તદ્-વદ્ વ્યોષોત્તમા-કુમ્ભ-નિકુમ્ભાગ્નીન્ ગુડામ્બુના

2.48દ્વ્ -નિકુમ્ભાદીન્ ગુડામ્બુના
નાતિ-શુષ્કં ફલં ગ્રાહ્યં શઙ્ખિન્યા નિસ્-તુષી-કૃતમ્ ।
સપ્તલાયાસ્ તથા મૂલં તે તુ તીક્ષ્ણ-વિકાષિણી

શ્લેષ્મામયોદર-ગર-શ્વયથ્વ્-આદિષુ કલ્પયેત્ ।
અક્ષ-માત્રં તયોઃ પિણ્ડં મદિરા-લવણાન્વિતમ્

હૃદ્-રોગે વાત-કફ-જે તદ્-વદ્ ગુલ્મે ઽપિ યોજયેત્ ।
દન્તિ-દન્ત-સ્થિરં સ્થૂલં મૂલં દન્તી-દ્રવન્તિ-જમ્

2.51બ્વ્ તદ્-વદ્ ગુલ્મે પ્રયોજય્ એત્
આ-તામ્ર-શ્યાવ-તીક્ષ્ણોષ્ણમ્ આશુ-કારિ વિકાશિ ચ ।
ગુરુ પ્રકોપિ વાતસ્ય પિત્ત-શ્લેષ્મ-વિલાયનમ્

2.52બ્વ્ આશુ-કારિ વિકાષિ ચ
તત્ ક્ષૌદ્ર-પિપ્પલી-લિપ્તં સ્વેદ્યં મૃદ્-દર્ભ-વેષ્ટિતમ્ ।
શોષ્યં મન્દાતપે ઽગ્ન્ય્-અર્કૌ હતો હ્ય્ અસ્ય વિકાશિ-તામ્

2.53અવ્ તત્ ક્ષૌદ્ર-પિપ્પલી-મિશ્રં 2.53અવ્ તત્ ક્ષૌદ્ર-પિપ્પલી-યુક્તં 2.53દ્વ્
હતો હ્ય્ અસ્ય વિકાષિ-તામ્
તત્ પિબેન્ મસ્તુ-મદિરા-તક્ર-પીલુ-રસાસવૈઃ ।
અભિષ્યણ્ણ-તનુર્ ગુલ્મી પ્રમેહી જઠરી ગરી

2.54ચ્વ્ અભિષ્યન્દ-તનુર્ ગુલ્મી 2.54ચ્વ્ અભિષ્યન્દિ-તનુર્ ગુલ્મી
ગો-મૃગાજ-રસૈઃ પાણ્ડુઃ કૃમિ-કોષ્ઠી ભગન્દરી ।
સિદ્ધં તત્ ક્વાથ-કલ્કાભ્યાં દશ-મૂલ-રસેન ચ

વિસર્પ-વિદ્રધ્ય્-અલજી-કક્ષા-દાહાન્ જયેદ્ ઘૃતમ્ ।
તૈલં તુ ગુલ્મ-મેહાર્શો-વિબન્ધ-કફ-મારુતાન્

મહા-સ્નેહઃ શકૃચ્-છુક્ર-વાત-સઙ્ગાનિલ-વ્યથાઃ ।
વિરેચને મુખ્ય-તમા નવૈતે ત્રિવૃતાદયઃ

2.57અવ્ મહા-સ્નેહશ્ ચ વિટ્-શુક્ર-
હરીતકીમ્ અપિ ત્રિવૃદ્-વિધાનેનોપકલ્પયેત્ ।
ગુડસ્યાષ્ટ-પલે પથ્યા વિંશતિઃ સ્યાત્ પલં પલમ્

દન્તી-ચિત્રકયોઃ કર્ષૌ પિપ્પલી-ત્રિવૃતોર્ દશ ।
પ્રકલ્પ્ય મોદકાન્ એકં દશમે દશમે ઽહનિ

ઉષ્ણામ્ભો ઽનુપિબેત્ ખાદેત્ તાન્ સર્વાન્ વિધિનામુના ।
એતે નિષ્-પરિહારાઃ સ્યુઃ સર્વ-વ્યાધિ-નિબર્હણાઃ

2.60અવ્ ઉષ્ણામ્ભો ઽનુપિબન્ ખાદેત્
વિશેષાદ્ ગ્રહણી-પાણ્ડુ-કણ્ડૂ-કોઠાર્શસાં હિતાઃ ।
અલ્પસ્યાપિ મહાર્થ-ત્વં પ્રભૂતસ્યાલ્પ-કર્મ-તામ્

2.61બ્વ્ -કણ્ડૂ-કોષ્ઠાઋશસાં હિતાઃ 2.61બ્વ્ -કણ્ડૂ-કુષ્ઠાઋશસાં હિતાઃ
કુર્યાત્ સંશ્લેષ-વિશ્લેષ-કાલ-સંસ્કાર-યુક્તિભિઃ ॥ 61ઊઅબ્ ॥
2.61ઊબ્વ્ -કાલ-સંસ્કાર-યુક્તિતઃ
ત્વક્-કેસરામ્રાતક-દાડિમૈલા-સિતોપલા-માક્ષિક-માતુલુઙ્ગૈઃ ।
મદ્યેન તૈસ્ તૈશ્ ચ મનો-ઽનુકૂલૈર્ યુક્તાનિ દેયાનિ વિરેચનાનિ