Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 72
19.96dv ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsy asṛṅ-mokṣaṇāni
yo dur-vānto dur-virikto 'tha-vā syāt || 97a ||
kuṣṭhī doṣair uddhatair vyāpyate 'sau || 97b ||
niḥ-saṃdehaṃ yāty a-sādhya-tvam evaṃ || 97c ||
tasmāt kṛtsnān nirhared asya doṣān || 97d ||
vrata-dama-yama-sevā-tyāga-śīlābhiyogo || 98a ||
dvi-ja-sura-guru-pūjā sarva-sat-tveṣu maitrī || 98b ||
śiva-śiva-suta-tārā-bhās-karārādhanāni || 98c ||
19.98cv jina-jina-suta-tārā-bhās-karārādhanāni
prakaṭita-mala-pāpaṃ kuṣṭham unmūlayanti || 98d ||
Cikitsāsthāna
kuṣṭhād api bībhatsaṃ yac chīghra-taraṃ ca yāty a-sādhya-tvam |
śvitram atas tac-chāntyai yateta dīpte yathā bhavane
saṃśodhanaṃ viśeṣāt prayojayet pūrvam eva dehasya |
śvitre sraṃsanam agryaṃ malayū-rasa iṣyate sa-guḍaḥ
taṃ pītvābhyakta-tanur yathā-balaṃ sūrya-pāda-saṃtāpam |
seveta virikta-tanur try-ahaṃ pipāsuḥ pibet peyām
śvitre 'ṅge ye sphoṭā jāyante kaṇṭakena tān bhindyāt |
sphoṭeṣu niḥsruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet tri-dinam
20.4dv prātaḥ prātaḥ pibet pakṣam
malayūm asanaṃ priyaṅguṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya |
pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathā-balaṃ phāṇitopetam
phalgv-akṣa-vṛkṣa-valkala-niryūheṇendurājikā-kalkam |
pītvoṣṇa-sthitasya jāte sphoṭe takreṇa bhojanaṃ nir-lavaṇam
gavyaṃ mūtraṃ citraka-vyoṣa-yuktaṃ sarpiḥ-kumbhe sthāpitaṃ kṣaudra-miśram |
pakṣād ūrdhvaṃ śvitriṇā peyam etat kāryaṃ cāsmai kuṣṭha-diṣṭaṃ vidhānam
20.7cv pakṣād ūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat
mārkavam atha-vā svāded bhṛṣṭaṃ tailena loha-pātra-stham |
bījaka-śṛtaṃ ca dugdhaṃ tad anu pibec chvitra-nāśāya
pūtīkārka-vyādhighāta-snuhīnāṃ mūtre piṣṭāḥ pallavā jāti-jāś ca |
ghnanty ālepāc chvitra-dur-nāma-dadrū-pāmā-koṭhān duṣṭa-nāḍī-vraṇāṃś ca
dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅga-jaṃ vā śvitre lepas taila-yukto variṣṭhaḥ |
pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko 'pi hanti
20.10dv kṣāreṇāktaḥ śvitram eko nihanti
rātrau go-mūtre vāsitān jarjarāṅgān ahni cchāyāyāṃ śoṣayet sphoṭa-hetūn |
evaṃ vārāṃs trīṃs tais tataḥ ślakṣṇa-piṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīreṇa śvitra-nāśāya lepaḥ
akṣa-taila-drutā lepaḥ kṛṣṇa-sarpodbhavā maṣī |
śikhi-pittaṃ tathā dagdhaṃ hrīveraṃ vā tad-āplutam
20.12av akṣa-taila-kṛto lepaḥ 20.12av akṣa-taila-druto lepaḥ
kuḍavo 'valguja-bījād dharitāla-catur-bhāga-saṃmiśraḥ |
mūtreṇa gavāṃ piṣṭaḥ sa-varṇa-karaṇaṃ paraṃ śvitre
kṣāre su-dagdhe gaja-liṇḍa-je ca gajasya mūtreṇa parisrute ca |
droṇa-pramāṇe daśa-bhāga-yuktaṃ dattvā paced bījam avalgujānām
20.14av kṣāre su-dagdhe gaja-liṇḍa-je vā 20.14bv gajasya mūtre ca parisrute ca
śvitraṃ jayec cikkaṇa-tāṃ gatena tena pralimpan bahu-śaḥ praghṛṣṭaṃ |
kuṣṭhaṃ maṣaṃ vā tila-kālakaṃ vā yad vā vraṇe syād adhi-māṃsa-jātam
bhallātakaṃ dvīpi-sudhārka-mūlaṃ guñjā-phalaṃ try-ūṣaṇa-śaṅkha-cūrṇam |
tutthaṃ sa-kuṣṭhaṃ lavaṇāni pañca kṣāra-dvayaṃ lāṅgalikāṃ ca paktvā
20.16av bhallātaka-dvīpi-sudhārka-mūla- 20.16bv
-guñjā-phala-try-ūṣaṇa-śaṅkha-cūrṇam
snug-arka-dugdhe ghanam āyasa-sthaṃ śalākayā tad vidadhīta lepam |
kuṣṭhe kilāse tila-kālakeṣu maṣeṣu dur-nāmasu carma-kīle
śuddhyā śoṇita-mokṣair virūkṣaṇair bhakṣaṇaiś ca saktūnām |
śvitraṃ kasya-cid eva praśāmyati kṣīṇa-pāpasya
snigdha-svinne guḍa-kṣīra-matsyādyaiḥ kṛmiṇodare |
utkleśita-kṛmi-kaphe śarvarīṃ tāṃ sukhoṣite
surasādi-gaṇaṃ mūtre kvāthayitvārdha-vāriṇi |
taṃ kaṣāyaṃ kaṇā-gāla-kṛmijit-kalka-yojitam
sa-taila-svarjikā-kṣāraṃ yuñjyād vastiṃ tato 'hani |
tasminn eva nirūḍhaṃ taṃ pāyayeta virecanam
trivṛt-kalkaṃ phala-kaṇā-kaṣāyāloḍitaṃ tataḥ |
ūrdhvādhaḥ-śodhite kuryāt pañca-kola-yutaṃ kramam
kaṭu-tikta-kaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ pariṣecanam |
kāle viḍaṅga-tailena tatas tam anuvāsayet
20.23bv kaṣāyaiḥ pariṣecayet
śiro-roga-niṣedhoktam ācaren mūrdha-geṣv anu |
udrikta-tikta-kaṭukam alpa-snehaṃ ca bhojanam
20.24dv alpa-snehaṃ ca bhojayet
viḍaṅga-kṛṣṇā-marica-pippalī-mūla-śigrubhiḥ |
pibet sa-svarjikā-kṣārair yavāgūṃ takra-sādhitām
20.25av viḍaṅga-kṛṣṇā-madhuka- 20.25cv pibet sa-svarjikā-kṣārāṃ
rasaṃ śirīṣa-kiṇihī-pāribhadraka-kembukāt |
palāśa-bīja-pattūra-pūtikād vā pṛthak pibet
sa-kṣaudraṃ surasādīn vā lihyāt kṣaudra-yutān pṛthak |
śata-kṛtvo 'śva-viṭ-cūrṇaṃ viḍaṅga-kvātha-bhāvitam
kṛmi-mān madhunā lihyād bhāvitaṃ vā varā-rasaiḥ |
śiro-gateṣu kṛmiṣu cūrṇaṃ pradhamanaṃ ca tat
ākhukarṇī-kisalayaiḥ su-piṣṭaiḥ piṣṭa-miśritaiḥ |
paktvā pūpalikāṃ khāded dhānyāmlaṃ ca pibed anu
20.29av ākhuparṇī-kisalayaiḥ
sa-pañca-kola-lavaṇam a-sāndraṃ takram eva vā |
nīpa-mārkava-nirguṇḍī-pallaveṣv apy ayaṃ vidhiḥ
20.30cv nimbāpāmārga-nirguṇḍī-
viḍaṅga-cūrṇa-miśrair vā piṣṭair bhakṣyān prakalpayet |
viḍaṅga-taṇḍulair yuktam ardhāṃśair ātape sthitam
20.31dv ardhāṃśair ātapa-sthitam
dinam āruṣkaraṃ tailaṃ pāne vastau ca yojayet |
surāhva-sarala-snehaṃ pṛthag evaṃ ca kalpayet
purīṣa-jeṣu su-tarāṃ dadyād vasti-virecane |
śiro-virekaṃ vamanaṃ śamanaṃ kapha-janmasu
rakta-jānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭha-cikitsitāt |
indra-lupta-vidhiś cātra vidheyo roma-bhojiṣu
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtaṃ guḍaṃ ca dadhīni śākāni ca parṇa-vanti |
samāsato 'mlān madhurān rasāṃś ca kṛmīñ jihāsuḥ parivarjayeta
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0