અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 73

ચિકિત્સાસ્થાન
કેવલં નિર્-ઉપસ્તમ્ભમ્ આદૌ સ્નેહૈર્ ઉપાચરેત્ ।
વાયું સર્પિર્-વસા-મજ્જ-તૈલ-પાનૈર્ નરં તતઃ

સ્નેહ-ક્લાન્તં સમાશ્વાસ્ય પયોભિઃ સ્નેહયેત્ પુનઃ ।
યૂષૈર્ ગ્રામ્યૌદકાનૂપ-રસૈર્ વા સ્નેહ-સંયુતૈઃ

પાયસૈઃ કૃશરૈઃ સામ્લ-લવણૈઃ સાનુવાસનૈઃ ।
નાવનૈસ્ તર્પણૈશ્ ચાન્નૈઃ સુ-સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયેત્ તતઃ

સ્વ્-અભ્યક્તં સ્નેહ-સંયુક્તૈઃ શઙ્કરાદ્યૈઃ પુનઃ પુનઃ ।
સ્નેહાક્તં સ્વિન્નમ્ અઙ્ગં તુ વક્રં સ્તબ્ધં સ-વેદનમ્

21.4ચ્વ્ સ્નેહાક્ત-સ્વિન્નમ્ અઙ્ગં તુ
યથેષ્ટમ્ આનામયિતું સુખમ્ એવ હિ શક્યતે ।
શુષ્કાણ્ય્ અપિ હિ કાષ્ઠાનિ સ્નેહ-સ્વેદોપપાદનૈઃ

21.5દ્વ્ સ્નેહ-સ્વેદોપનાહનૈઃ
શક્યં કર્મણ્ય-તાં નેતું કિમ્ ઉ ગાત્રાણિ જીવતામ્ ।
હર્ષ-તોદ-રુગ્-આયામ-શોફ-સ્તમ્ભ-ગ્રહાદયઃ

સ્વિન્નસ્યાશુ પ્રશામ્યન્તિ માર્દવં ચોપજાયતે ।
સ્નેહશ્ ચ ધાતૂન્ સંશુષ્કાન્ પુષ્ણાત્ય્ આશૂપયોજિતઃ

21.7દ્વ્ પુષ્ણાત્ય્ આશુ પ્રયોજિતઃ
બલમ્ અગ્નિ-બલં પુષ્ટિં પ્રાણાંશ્ ચાસ્યાભિવર્ધયેત્ ।
અ-સકૃત્ તં પુનઃ સ્નેહૈઃ સ્વેદૈશ્ ચ પ્રતિપાદયેત્

21.8બ્વ્ પ્રાણં ચાસ્યાભિવર્ધયેત્
તથા સ્નેહ-મૃદૌ કોષ્ઠે ન તિષ્ઠન્ત્ય્ અનિલામયાઃ ।
યદ્ય્ એતેન સ-દોષ-ત્વાત્ કર્મણા ન પ્રશામ્યતિ

મૃદુભિઃ સ્નેહ-સંયુક્તૈર્ ભેષજૈસ્ તં વિશોધયેત્ ।
ઘૃતં તિલ્વક-સિદ્ધં વા સાતલા-સિદ્ધમ્ એવ વા

પયસૈરણ્ડ-તૈલં વા પિબેદ્ દોષ-હરં શિવમ્ ।
સ્નિગ્ધામ્લ-લવણોષ્ણાદ્યૈર્ આહારૈર્ હિ મલશ્ ચિતઃ

સ્રોતો બદ્ધ્વાનિલં રુન્ધ્યાત્ તસ્માત્ તમ્ અનુલોમયેત્ ।
દુર્-બલો યો ઽ-વિરેચ્યઃ સ્યાત્ તં નિરૂહૈર્ ઉપાચરેત્

21.12અવ્ સ્રોતો રુદ્ધ્વાનિલં રુન્ધ્યાત્
દીપનૈઃ પાચનીયૈર્ વા ભોજ્યૈર્ વા તદ્-યુતૈર્ નરમ્ ।
સંશુદ્ધસ્યોત્થિતે ચાગ્નૌ સ્નેહ-સ્વેદૌ પુનર્ હિતૌ

આમાશય-ગતે વાયૌ વમિત-પ્રતિભોજિતે ।
સુખામ્બુના ષડ્-ધરણં વચાદિં વા પ્રયોજયેત્

21.14ચ્વ્ સુખામ્બુના ષટ્-ચરણં
સંધુક્ષિતે ઽગ્નૌ પરતો વિધિઃ કેવલ-વાતિકઃ ।
મત્સ્યાન્ નાભિ-પ્રદેશ-સ્થે સિદ્ધાન્ બિલ્વ-શલાટુભિઃ

વસ્તિ-કર્મ ત્વ્ અધો નાભેઃ શસ્યતે ચાવપીડકઃ ।
કોષ્ઠ-ગે ક્ષાર-ચૂર્ણાદ્યા હિતાઃ પાચન-દીપનાઃ

હૃત્-સ્થે પયઃ સ્થિરા-સિદ્ધં શિરો-વસ્તિઃ શિરો-ગતે ।
સ્નૈહિકં નાવનં ધૂમઃ શ્રોત્રાદીનાં ચ તર્પણમ્

સ્વેદાભ્યઙ્ગ-નિવાતાનિ હૃદ્યં ચાન્નં ત્વગ્-આશ્રિતે ।
શીતાઃ પ્રદેહા રક્ત-સ્થે વિરેકો રક્ત-મોક્ષણમ્

21.18અવ્ સ્વેદાભ્યઙ્ગાનિ શસ્તાનિ
વિરેકો માંસ-મેદઃ-સ્થે નિરૂહઃ શમનાનિ ચ ।
બાહ્યાભ્યન્તરતઃ સ્નેહૈર્ અસ્થિ-મજ્જ-ગતં જયેત્

પ્રહર્ષો ઽન્નં ચ શુક્ર-સ્થે બલ-શુક્ર-કરં હિતમ્ ।
વિબદ્ધ-માર્ગં દૃષ્ટ્વા તુ શુક્રં દદ્યાદ્ વિરેચનમ્

21.20બ્વ્ બલ્યં શુક્ર-કરં હિતમ્
વિરિક્તં પ્રતિભુક્તં ચ પૂર્વોક્તાં કારયેત્ ક્રિયામ્ ।
ગર્ભે શુષ્કે તુ વાતેન બાલાનાં ચ વિશુષ્યતામ્

21.21અવ્ વિરિક્ત-પ્રતિભુક્તસ્ય
સિતા-કાશ્મર્ય-મધુકૈઃ સિદ્ધમ્ ઉત્થાપને પયઃ ।
સ્નાવ-સંધિ-સિરા-પ્રાપ્તે સ્નેહ-દાહોપનાહનમ્

તૈલં સંકુચિતે ઽભ્યઙ્ગો માષ-સૈન્ધવ-સાધિતમ્ ।
આગાર-ધૂમ-લવણ-તૈલૈર્ લેપઃ સ્રુતે ઽસૃજિ

સુપ્તે ઽઙ્ગે વેષ્ટ-યુક્તે તુ કર્તવ્યમ્ ઉપનાહનમ્ ।
અથાપતાનકેનાર્તમ્ અ-સ્રસ્તાક્ષમ્ અ-વેપનમ્

અ-સ્તબ્ધ-મેઢ્રમ્ અ-સ્વેદં બહિર્-આયામ-વર્જિતમ્ ।
અ-ખટ્વાઘાતિનં ચૈનં ત્વરિતં સમુપાચરેત્

તત્ર પ્રાગ્ એવ સુ-સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નાઙ્ગે તીક્ષ્ણ-નાવનમ્ ।
સ્રોતો-વિશુદ્ધયે યુઞ્જ્યાદ્ અચ્છ-પાનં તતો ઘૃતમ્

વિદાર્ય્-આદિ-ગણ-ક્વાથ-દધિ-ક્ષીર-રસૈઃ શૃતમ્ ।
નાતિ-માત્રં તથા વાયુર્ વ્યાપ્નોતિ સહસૈવ વા

કુલત્થ-યવ-કોલાનિ ભદ્રદાર્વ્-આદિકં ગણમ્ ।
નિઃક્વાથ્યાનૂપ-માંસં ચ તેનામ્લૈઃ પયસાપિ ચ

સ્વાદુ-સ્કન્ધ-પ્રતીવાપં મહા-સ્નેહં વિપાચયેત્ ।
સેકાભ્યઙ્ગાવગાહાન્ન-પાન-નસ્યાનુવાસનૈઃ

સ હન્તિ વાતં તે તે ચ સ્નેહ-સ્વેદાઃ સુ-યોજિતાઃ ।
વેગાન્તરેષુ મૂર્ધાનમ્ અ-સકૃચ્ ચાસ્ય રેચયેત્

અવપીડૈઃ પ્રધમનૈસ્ તીક્ષ્ણૈઃ શ્લેષ્મ-નિબર્હણૈઃ ।
શ્વસનાસુ વિમુક્તાસુ તથા સંજ્ઞાં સ વિન્દતિ

સૌવર્ચલાભયા-વ્યોષ-સિદ્ધં સર્પિશ્ ચલે ઽધિકે ॥ 31ઊઅબ્ ॥
પલાષ્ટકં તિલ્વકતો વરાયાઃ પ્રસ્થં પલાંશં ગુરુ-પઞ્ચ-મૂલમ્ ।
સૈરણ્ડ-સિંહી-ત્રિવૃતં ઘટે ઽપાં પક્ત્વા પચેત્ પાદ-શૃતેન તેન

દધ્નઃ પાત્રે યાવ-શૂકાત્ ત્રિ-બિલ્વૈઃ સર્પિઃ-પ્રસ્થં હન્તિ તત્ સેવ્યમાનમ્ ।
દુષ્ટાન્ વાતાન્ એક-સર્વાઙ્ગ-સંસ્થાન્ યોનિ-વ્યાપદ્-ગુલ્મ-વર્ધ્મોદરં ચ

21.33અવ્ દધ્નઃ પાત્રે યાવ-શૂક-ત્રિ-બિલ્વૈઃ
વિધિસ્ તિલ્વક-વજ્ જ્ઞેયો રમ્યકાશોકયોર્ અપિ ॥ 34અબ્ ॥
21.34બ્વ્ શમ્યાકાશોકયોર્ અપિ
ચિકિત્સિતમ્ ઇદં કુર્યાચ્ છુદ્ધ-વાતાપતાનકે ।
સંસૃષ્ટ-દોષે સંસૃષ્ટં ચૂર્ણયિત્વા કફાન્વિતે

તુમ્બુરૂણ્ય્ અભયા હિઙ્ગુ પૌષ્કરં લવણ-ત્રયમ્ ।
યવ-ક્વાથામ્બુના પેયં હૃત્-પાર્શ્વાર્ત્ય્-અપતન્ત્રકે

હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં શુણ્ઠી દાડિમં સામ્લ-વેતસમ્ ।
પિબેદ્ વા શ્લેષ્મ-પવન-હૃદ્-રોગોક્તં ચ શસ્યતે

આયામયોર્ અર્દિત-વદ્ બાહ્યાભ્યન્તરયોઃ ક્રિયા ।
તૈલ-દ્રોણ્યાં ચ શયનમ્ આન્તરો ઽત્ર સુ-દુસ્-તરઃ

વિ-વર્ણ-દન્ત-વદનઃ સ્રસ્તાઙ્ગો નષ્ટ-ચેતનઃ ।
પ્રસ્વિદ્યંશ્ ચ ધનુઃ-ષ્કમ્ભી દશ-રાત્રં ન જીવતિ

21.39ચ્વ્ પ્રસ્વિદ્યંશ્ ચ ધનુઃ-સ્તમ્ભી
વેગેષ્વ્ અતો અન્ય-થા જીવેન્ મન્દેષુ વિનતો જડઃ ।
ખઞ્જઃ કુણિઃ પક્ષ-હતઃ પઙ્ગુલો વિકલો ઽથ-વા

21.40દ્વ્ પઙ્ગુલો વિકલો ઽપિ વા
હનુ-સ્રંસે હનૂ સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નૌ સ્વ-સ્થાનમ્ આનયેત્ ।
ઉન્નામયેચ્ ચ કુશલશ્ ચિબુકં વિવૃત્તે મુખે

નામયેત્ સંવૃતે શેષમ્ એકાયામ-વદ્ આચરેત્ ।
જિહ્વા-સ્તમ્ભે યથાવસ્થં કાર્યં વાત-ચિકિત્સિતમ્

વાગ્-ગ્રહે કોષ્ણ-તોયેન વેતસામ્લં પિબેન્ નરઃ ।
માતુલુઙ્ગ-રસં તદ્-વદ્ ધિઙ્ગુ-સૌવર્ચલાન્વિતમ્ ॥ 42+1 ॥
અર્દિતે નાવનં મૂર્ધ્નિ તૈલં શ્રોત્રાક્ષિ-તર્પણમ્ ।
સ-શોફે વમનં દાહ-રાગ-યુક્તે સિરા-વ્યધઃ

નવ-નીતેન સંયુક્તાં ખાદેન્ માષેણ્ડરીં નરઃ ।
દુર્-વારમ્ અર્દિતં હન્તિ સપ્તાહાન્ નાત્ર સંશયઃ ॥ 43+1 ॥
સ્નેહનં સ્નેહ-સંયુક્તં પક્ષાઘાતે વિરેચનમ્ ।
અવ-બાહૌ હિતં નસ્યં સ્નેહશ્ ચોત્તર-ભક્તિકઃ

માષ-બલા-શુક-શિમ્બી-કટ્તૃણ-રાસ્નાશ્વગન્ધોરુબૂકાણામ્ ।
ક્વાથો નસ્ય-નિપીતો રામઠ-લવણાન્વિતઃ કોષ્ણઃ ॥ 44.1+1 ॥
અપનયતિ પક્ષ-વાતં મન્યા-સ્તમ્ભં સ-કર્ણ-નાદ-રુજમ્ ।
દુર્-જયમ્ અર્દિત-વાતં સપ્તાહાજ્ જયતિ ચાવશ્યમ્ ॥ 44.1+2 ॥
ગુડમઞ્જર્યા ખપુરં વૃષભી-મૂલં ચ શિશિર-જલ-પિષ્ટમ્ ।
નાવન-વિધૌ પ્રયોજિતમ્ અવ-બાહુક-ગલ-રુજાર્તિ-હરમ્ ॥ 44+1 ॥
દશ-મૂલ-બલા-માષ-ક્વાથં તૈલાજ્ય-મિશ્રિતમ્ ।
સાયં ભુક્ત્વા પિબેન્ નસ્યં વિશ્વાચ્યામ્ અવ-બાહુકે ॥ 44+2 ॥
ઊરુ-સ્તમ્ભે તુ ન સ્નેહો ન ચ સંશોધનં હિતમ્ ।
શ્લેષ્મામ-મેદો-બાહુલ્યાદ્ યુક્ત્યા તત્-ક્ષપણાન્ય્ અતઃ

21.45અવ્ ઊરુ-સ્તમ્ભે ન ચ સ્નેહો
કુર્યાદ્ રૂક્ષોપચારશ્ ચ યવ-શ્યામાક-કોદ્રવાઃ ।
શાકૈર્ અ-લવણૈઃ શસ્તાઃ કિઞ્-ચિત્-તૈલૈર્ જલૈઃ શૃતૈઃ

જાઙ્ગલૈર્ અ-ઘૃતૈર્ માંસૈર્ મધ્વ્-અમ્ભો-ઽરિષ્ટ-પાયિનઃ ।
વત્સકાદિર્ હરિદ્રાદિર્ વચાદિર્ વા સ-સૈન્ધવઃ

આઢ્ય-વાતે સુખામ્ભોભિઃ પેયઃ ષડ્-ધરણો ઽથ-વા ।
લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ વા શ્રેષ્ઠા-ચવ્ય-તિક્તા-કણા-ઘનાત્

21.48અવ્ આમ-વાતે સુખામ્ભોભિઃ 21.48બ્વ્ પેયઃ ષટ્-ચરણો ઽથ-વા 21.48દ્વ્
-ચવ્ય-તિક્તા-કણા-ઘનાન્
ચિત્રકેન્દ્રયવાઃ પાઠા કટુકાતિવિષા નિશા ।
વાત-વ્યાધિ-પ્રશમનો યોગઃ ષડ્-ધરણાહ્વયઃ ॥ 48.1+1 ॥
કલ્કં સ-મધુ વા ચવ્ય-પથ્યાગ્નિ-સુરદારુ-જમ્ ।
મૂત્રૈર્ વા શીલયેત્ પથ્યાં ગુગ્ગુલું ગિરિસંભવમ્

વ્યોષાગ્નિ-મુસ્ત-ત્રિ-ફલા-વિડઙ્ગૈર્ ગુગ્ગુલું સમમ્ ।
ખાદન્ સર્વાઞ્ જયેદ્ વ્યાધીન્ મેદઃ-શ્લેષ્મામ-વાત-જાન્

શામ્યત્ય્ એવં કફાક્રાન્તઃ સ-મેદસ્કઃ પ્રભઞ્જનઃ ।
ક્ષાર-મૂત્રાન્વિતાન્ સ્વેદાન્ સેકાન્ ઉદ્વર્તનાનિ ચ

કુર્યાદ્ દિહ્યાચ્ ચ મૂત્રાઢ્યૈઃ કરઞ્જ-ફલ-સર્ષપૈઃ ।
મૂલૈર્ વાપ્ય્ અર્ક-તર્કારી-નિમ્બ-જૈઃ સ-સુરાહ્વયૈઃ

સ-ક્ષૌદ્ર-સર્ષપા-પક્વ-લોષ્ટ-વલ્મીક-મૃત્તિકૈઃ ।
કફ-ક્ષયાર્થં વ્યાયામે સહ્યે ચૈનં પ્રવર્તયેત્

સ્થલાન્ય્ ઉલ્લઙ્ઘયેન્ નારીઃ શક્તિતઃ પરિશીલયેત્ ।
સ્થિર-તોયં સરઃ ક્ષેમં પ્રતિ-સ્રોતો નદીં તરેત્

શ્લેષ્મ-મેદઃ-ક્ષયે ચાત્ર સ્નેહાદીન્ અવચારયેત્ ।
સ્થાન-દૂષ્યાદિ ચાલોચ્ય કાર્યા શેષેષ્વ્ અપિ ક્રિયા

21.55ચ્વ્ સ્થાનં દૂષ્યાદિ ચાલોચ્ય
બૃહન્-નિમ્બ-તરોર્ મૂલં વારિણા પરિપેષિતમ્ ।
સંપીતં નાશયેત્ ક્ષિપ્રમ્ અ-સાધ્યામ્ અપિ ગૃધ્રસીમ્ ॥ 55.1+1 ॥
તૂણી-પ્રતૂણ્યોર્ લવનં સ-ઘૃતં ક્ષાર-હિઙ્ગુ વા ।
રક્તાવસેચનં કુર્યાદ્ અભીક્ષ્ણં વાત-કણ્ટકે ॥ 55.1+2 ॥
પિબેદ્ એરણ્ડ-તૈલં વા દહેત્ સૂચીભિર્ એવ વા ।
સાજ્યૈઃ સક્તુભિર્ અભ્યક્તૌ ન ચા-ક્ષીર-સમન્વિતૈઃ ॥ 55.1+3 ॥
શાલ્મલી-ત્વગ્-વિલિપ્તૌ વા પાદૌ સંતાપમ્ ઉદ્ગતઃ ॥ 55.1+4અબ્ ॥
સહચરં સુરદારુ સ-નાગરં ક્વથિતમ્ અમ્ભસિ તૈલ-વિમિશ્રિતમ્ ।
પવન-પીડિત-દેહ-ગતિઃ પિબન્ દ્રુત-વિલમ્બિત-ગો ભવતીચ્છયા

રાસ્ના-મહૌષધ-દ્વીપિ-પિપ્પલી-શઠિ-પૌષ્કરમ્ ।
પિષ્ટ્વા વિપાચયેત્ સર્પિર્ વાત-રોગ-હરં પરમ્

નિમ્બામૃતા-વૃષ-પટોલ-નિદિગ્ધિકાનાં ભાગાન્ પૃથક્ દશ પલાન્ વિપચેદ્ ઘટે ઽપામ્ ।
અષ્ટાંશ-શેષિત-રસેન પુનશ્ ચ તેન પ્રસ્થં ઘૃતસ્ય વિપચેત્ પિચુ-ભાગ-કલ્કૈઃ

21.58અવ્ નિમ્બામૃતા-વૃષ-પટોલ-કરઞ્જકાનાં
પાઠા-વિડઙ્ગ-સુરદારુ-ગજોપકુલ્યા-દ્વિ-ક્ષાર-નાગર-નિશા-મિશિ-ચવ્ય-કુષ્ઠૈઃ ।
તેજોવતી-મરિચ-વત્સક-દીપ્યકાગ્નિ-રોહિણ્ય્-અરુષ્કર-વચા-કણ-મૂલ-યુક્તૈઃ

મઞ્જિષ્ઠયાતિવિષયા વિષયા યવાન્યા સંશુદ્ધ-ગુગ્ગુલુ-પલૈર્ અપિ પઞ્ચ-સંખ્યૈઃ ।
તત્ સેવિતં વિધમતિ પ્રબલં સમીરં સંધ્ય્-અસ્થિ-મજ્જ-ગતમ્ અપ્ય્ અથ કુષ્ઠમ્ ઈદૃક્

21.60ચ્વ્ તત્ સેવિતં પ્રધમતિ પ્રબલં સમીરં
નાડી-વ્રણાર્બુદ-ભગન્દર-ગણ્ડ-માલા-જત્રૂર્ધ્વ-સર્વ-ગદ-ગુલ્મ-ગુદોત્થ-મેહાન્ ।
યક્ષ્મા-રુચિ-શ્વસન-પીનસ-કાસ-શોફ-હૃત્-પાણ્ડુ-રોગ-મદ-વિદ્રધિ-વાત-રક્તમ્

21.61દ્વ્ -હૃત્-પાર્શ્વ-રોગ-મદ-વિદ્રધિ-વાત-રક્તમ્
રાસ્નાટરૂષ-સુરદાર્વ્-અમૃતા-શતાવર્ય્-એરણ્ડ-પુષ્કર-ધમાસક-શુણ્ઠિ-પથ્યાઃ ।
નિઘ્નન્તિ વાત-જ-રુજં ખલુ સ-શ્વદંષ્ટ્રાઃ શૈલેય-શઠ્ય્-અતિવિષાઃ ક્વથિતાઃ પ્રયુક્તા ॥
61+1 ॥
બલા-બિલ્વ-શૃતે ક્ષીરે ઘૃત-મણ્ડં વિપાચયેત્ ।
તસ્ય શુક્તિઃ પ્રકુઞ્ચો વા નસ્યં વાતે શિરો-ગતે

તદ્-વત્ સિદ્ધા વસા નક્ર-મત્સ્ય-કૂર્મ-ચુલૂક-જા ।
વિશેષેણ પ્રયોક્તવ્યા કેવલે માતરિશ્વનિ

જીર્ણં પિણ્યાકં પઞ્ચ-મૂલં પૃથક્ ચ ક્વાથ્યં ક્વાથાભ્યામ્ એકતસ્ તૈલમ્ આભ્યામ્ ।
ક્ષીરાદ્ અષ્ટાંશં પાચયેત્ તેન પાનાદ્ વાતા નશ્યેયુઃ શ્લેષ્મ-યુક્તા વિશેષાત્

પ્રસારિણી-તુલા-ક્વાથે તૈલ-પ્રસ્થં પયઃ-સમમ્ ।
દ્વિ-મેદા-મિશિ-મઞ્જિષ્ઠા-કુષ્ઠ-રાસ્ના-કુ-ચન્દનૈઃ

જીવકર્ષભ-કાકોલી-યુગલામરદારુભિઃ ।
કલ્કિતૈર્ વિપચેત્ સર્વ-મારુતામય-નાશનમ્

સ-મૂલ-શાખસ્ય સહાચરસ્ય તુલાં સમેતાં દશ-મૂલતશ્ ચ ।
પલાનિ પઞ્ચાશદ્ અભીરુતશ્ ચ પાદાવશેષં વિપચેદ્ વહે ઽપામ્

તત્ર સેવ્ય-નખ-કુષ્ઠ-હિમૈલા-સ્પૃક્-પ્રિયઙ્ગુ-નલિકામ્બુ-શિલા-જૈઃ ।
લોહિતા-નલદ-લોહ-સુરાહ્વૈઃ કોપના-મિશિ-તુરુષ્ક-નતૈશ્ ચ

તુલ્ય-ક્ષીરં પાલિકૈસ્ તૈલ-પાત્રં સિદ્ધં કૃચ્છ્રાઞ્ છીલિતં હન્તિ વાતાન્ ।
કમ્પાક્ષેપ-સ્તમ્ભ-શોષાદિ-યુક્તાન્ ગુલ્મોન્માદૌ પીનસં યોનિ-રોગાન્

21.69અવ્ તુલ્યં ક્ષીરં પાલિકૈસ્ તૈલ-પાત્રં
સહચર-તુલાયાસ્ તુ રસે તૈલાઢકં પચેત્ ।
મૂલ-કલ્કાદ્ દશ-પલં પયો દત્ત્વા ચતુર્-ગુણમ્

અથ-વા નત-ષડ્ગ્રન્થા-સ્થિરા-કુષ્ઠ-સુરાહ્વયાત્ ।
સૈલા-નલદ-શૈલેય-શતાહ્વા-રક્ત-ચન્દનાત્

21.71બ્વ્ -સ્થિરા-કુષ્ઠ-સુરાહ્વયાન્ 21.71દ્વ્ -શતાહ્વા-રક્ત-ચન્દનાન્
સિદ્ધે ઽસ્મિઞ્ છર્કરા-ચૂર્ણાદ્ અષ્ટા-દશ-પલં ક્ષિપેત્ ।
ભેડસ્ય સંમતં તૈલં તત્ કૃચ્છ્રાન્ અનિલામયાન્

વાત-કુણ્ડલિકોન્માદ-ગુલ્મ-વર્ધ્માદિકાઞ્ જયેત્ ।
બલા-શતં છિન્નરુહા-પાદં રાસ્નાષ્ટ-ભાગિકમ્

જલાઢક-શતે પક્ત્વા શત-ભાગ-સ્થિતે રસે ।
દધિ-મસ્ત્વ્-ઇક્ષુ-નિર્યાસ-શુક્તૈસ્ તૈલાઢકં સમૈઃ

પચેત્ સાજ-પયો-ઽર્ધાંશં કલ્કૈર્ એભિઃ પલોન્મિતૈઃ ।
શઠી-સરલદાર્વ્-એલા-મઞ્જિષ્ઠાગુરુ-ચન્દનૈઃ

પદ્મકાતિબલા-મુસ્તા-શૂર્પપર્ણી-હરેણુભિઃ ।
યષ્ટ્ય્-આહ્વ-સુરસ-વ્યાઘ્રનખર્ષભક-જીવકૈઃ

પલાશ-રસ-કસ્તૂરી-નલિકા-જાતિ-કોશકૈઃ ।
સ્પૃક્કા-કુઙ્કુમ-શૈલેય-જાતી-કટુફલામ્બુભિઃ

21.77દ્વ્ -જાતિકા-કટ્ફલામ્બુભિઃ
ત્વક્-કુન્દુરુક-કર્પૂર-તુરુષ્ક-શ્રીનિવાસકૈઃ ।
લવઙ્ગ-નખ-કઙ્કોલ-કુષ્ઠ-માંસી-પ્રિયઙ્ગુભિઃ

સ્થૌણેય-તગર-ધ્યામ-વચા-મદનક-પ્લવૈઃ ।
સ-નાગકેસરૈઃ સિદ્ધે દદ્યાચ્ ચાત્રાવતારિતે

21.79બ્વ્ -વચા-મદન-પલ્લવૈઃ
પત્ત્ર-કલ્કં તતઃ પૂતં વિધિના તત્ પ્રયોજિતમ્ ।
કાસં શ્વાસં જ્વરં છર્દિં મૂર્છાં ગુલ્મ-ક્ષત-ક્ષયાન્

પ્લીહ-શોષાવ્ અપસ્મારમ્ અ-લક્ષ્મીં ચ પ્રણાશયેત્ ।
બલા-તૈલમ્ ઇદં શ્રેષ્ઠં વાત-વ્યાધિ-વિનાશનમ્

પાને નસ્યે ઽન્વાસને ઽભ્યઞ્જને ચ સ્નેહાઃ કાલે સમ્યગ્ એતે પ્રયુક્તાઃ ।
દુષ્ટાન્ વાતાન્ આશુ શાન્તિં નયેયુર્ વન્ધ્યા નારીઃ પુત્ર-ભાજશ્ ચ કુર્યુઃ

21.82દ્વ્ વન્ધ્યા નારીઃ પુત્ર-ભાજઃ પ્રકુર્યુઃ
સ્નેહ-સ્વેદૈર્ દ્રુતઃ શ્લેષ્મા યદા પક્વાશયે સ્થિતઃ ।
પિત્તં વા દર્શયેદ્ રૂપં વસ્તિભિસ્ તં વિનિર્જયેત્