Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 71

71.1

Cikitsāsthāna
kuṣṭhinaṃ sneha-pānena pūrvaṃ sarvam upācaret |
tatra vātottare tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ hitam

71.2

daśa-mūlāmṛtairaṇḍa-śārṅgaṣṭā-meṣaśṛṅgibhiḥ |
paṭola-nimba-kaṭukā-dārvī-pāṭhā-durālabhāḥ

71.3

parpaṭaṃ trāyamāṇāṃ ca palāṃśaṃ pācayed apām |
dvy-āḍhake 'ṣṭāṃśa-śeṣeṇa tena karṣonmitais tathā

71.4

trāyantī-musta-bhūnimba-kaliṅga-kaṇa-candanaiḥ |
sarpiṣo dvā-daśa-palaṃ pacet tat tiktakaṃ jayet

71.5

pitta-kuṣṭha-parīsarpa-piṭikā-dāha-tṛḍ-bhramān |
kaṇḍū-pāṇḍv-āmayān gaṇḍān duṣṭa-nāḍī-vraṇāpacīḥ

71.6

visphoṭa-vidradhī-gulma-śophonmāda-madān api |
hṛd-roga-timira-vyaṅga-grahaṇī-śvitra-kāmalāḥ

71.7

bhagandaram apasmāram udaraṃ pradaraṃ garam |
arśo-'sra-pittam anyāṃś ca su-kṛcchrān pitta-jān gadān

71.8

sa-pracchadaḥ parpaṭakaḥ śamyākaḥ kaṭukā vacā |
tri-phalā padmakaṃ pāṭhā rajanyau śārive kaṇe

71.9

nimba-candana-yaṣṭy-āhva-viśālendrayavāmṛtāḥ |
kirātatiktakaṃ sevyaṃ vṛṣo mūrvā śatāvarī

71.10

paṭolātiviṣā-mustā-trāyantī-dhanvayāsakam |
tair jale 'ṣṭa-guṇe sarpir dvi-guṇāmalakī-rase

71.11

siddhaṃ tiktān mahā-tiktaṃ guṇair abhyadhikaṃ matam |
kaphottare ghṛtaṃ siddhaṃ nimba-saptāhva-citrakaiḥ

71.12

kuṣṭhoṣaṇa-vacā-śāla-priyāla-caturaṅgulaiḥ |
sarveṣu cāruṣkara-jaṃ taubaraṃ sārṣapaṃ pibet

71.13

snehaṃ ghṛtaṃ vā kṛmijit-pathyā-bhallātakaiḥ śṛtam |
āragvadhasya mūlena śata-kṛtvaḥ śṛtaṃ ghṛtam

71.14

19.13bv -pathyā-bhallātaka-śṛtam 19.13dv sapta-kṛtvaḥ śṛtaṃ ghṛtam
piban kuṣṭhaṃ jayaty āśu bhajan sa-khadiraṃ jalam |
ebhir eva yathā-svaṃ ca snehair abhyañjanaṃ hitam

71.15

19.14av pibet kuṣṭhaṃ jayaty āśu
snigdhasya śodhanaṃ yojyaṃ visarpe yad udāhṛtam |
lalāṭa-hasta-pādeṣu sirāś cāsya vimokṣayet

71.16

pracchānam alpake kuṣṭhe śṛṅgādyāś ca yathā-yatham |
snehair āpyāyayec cainaṃ kuṣṭha-ghnair antarāntarā

71.17

mukta-rakta-viriktasya rikta-koṣṭhasya kuṣṭhinaḥ |
prabhañjanas tathā hy asya na syād deha-prabhañjanaḥ

71.18

vāsāmṛtā-nimba-varā-paṭola-vyāghrī-karañjodaka-kalka-pakvam |
sarpir visarpa-jvara-kāmalāsra-kuṣṭhāpahaṃ vajrakam āmananti

71.19

tri-phalā-tri-kaṭu-dvi-kaṇṭakārī-kaṭukā-kumbha-nikumbha-rājavṛkṣaiḥ |
sa-vacātiviṣāgnikaiḥ sa-pāṭhaiḥ picu-bhāgair nava-vajra-dugdha-muṣṭyā

71.20

piṣṭaiḥ siddhaṃ sarpiṣaḥ prastham ebhiḥ krūre koṣṭhe snehanaṃ recanaṃ ca |
kuṣṭha-śvitra-plīha-vardhmāśma-gulmān hanyāt kṛcchrāṃs tan mahā-vajrakākhyam

71.21

danty-āḍhakam apāṃ droṇe paktvā tena ghṛtaṃ pacet |
dhāmārgava-pale pītaṃ tad ūrdhvādho viśuddhi-kṛt

71.22

āvartakī-tulāṃ droṇe paced aṣṭāṃśa-śeṣitam |
tan-mūlais tatra niryūhe ghṛta-prasthaṃ vipācayet

71.23

pītvā tad eka-divasāntaritaṃ su-jīrṇe bhuñjīta kodravam a-saṃskṛta-kāñjikena |
kuṣṭhaṃ kilāsam apacīṃ ca vijetum icchan icchan prajāṃ ca vipulāṃ grahaṇaṃ smṛtiṃ ca

71.24

19.23bv bhuñjīta kodrava-su-saṃskṛta-kāñjikena
yater lelītaka-vasā kṣaudra-jātī-rasānvitā |
kuṣṭha-ghnī sama-sarpir vā sa-gāyatry-asanodakā

71.25

śālayo yava-godhūmāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ |
mudgā masūrās tubarī tikta-śākāni jāṅgalam

71.26

varā-paṭola-khadira-nimbāruṣkara-yojitam |
madyāny auṣadha-garbhāṇi mathitaṃ cendurāji-mat

71.27

anna-pānaṃ hitaṃ kuṣṭhe na tv amla-lavaṇoṣaṇam |
dadhi-dugdha-guḍānūpa-tila-māṣāṃs tyajet-tarām

71.28

paṭola-mūla-tri-phalā-viśālāḥ pṛthak-tri-bhāgāpacita-tri-śāṇāḥ |
syus trāyamāṇā kaṭu-rohiṇī ca bhāgārdhike nāgara-pāda-yukte

71.29

etat palaṃ jarjaritaṃ vipakvaṃ jale pibed doṣa-viśodhanāya |
jīrṇe rasair dhanva-mṛga-dvi-jānāṃ purāṇa-śāly-odanam ādadīta

71.30

kuṣṭhaṃ kilāsaṃ grahaṇī-pradoṣam arśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca |
ṣaḍ-rātra-yogena nihanti caitad hṛd-vasti-śūlaṃ viṣama-jvaraṃ ca

71.31

19.30cv ṣaḍ-rātra-yogena nihanti caiṣa
viḍaṅga-sārāmalakābhayānāṃ pala-trayaṃ trīṇi palāni kumbhāt |
guḍasya ca dvā-daśa māsam eṣa jitātmanāṃ hanty upayujymānaḥ

71.32

kuṣṭha-śvitra-śvāsa-kāsodarārśo-meha-plīha-granthi-rug-jantu-gulmān |
siddhaṃ yogaṃ prāha yakṣo mumukṣor bhikṣoḥ prāṇān māṇibhadraḥ kilemam

71.33

bhūnimba-nimba-tri-phalā-padmakātiviṣā-kaṇāḥ |
mūrvā-paṭolī-dvi-niśā-pāṭhā-tiktendravāruṇīḥ

71.34

sa-kaliṅga-vacās tulyā dvi-guṇāś ca yathottaram |
lihyād dantī-trivṛd-brāhmīs cūrṇitā madhu-sarpiṣā

71.35

kuṣṭha-meha-prasuptīnāṃ paramaṃ syāt tad auṣadham |
varā-viḍaṅga-kṛṣṇā vā lihyāt tailājya-mākṣikaiḥ

71.36

19.35av kuṣṭha-meha-prataptānāṃ
kākodumbarikā-vella-nimbābda-vyoṣa-kalka-vān |
hanti vṛkṣaka-niryūhaḥ pānāt sarvāṃs tvag-āmayān

71.37

19.36dv pānāt sarva-tvag-āmayān
kuṭajāgni-nimba-nṛpataru-khadirāsana-saptaparṇa-niryūhe |
siddhā madhu-ghṛta-yuktāḥ kuṣṭha-ghnīr bhakṣayed abhayāḥ

71.38

dārvī-khadira-nimbānāṃ tvak-kvāthaḥ kuṣṭha-sūdanaḥ || 37ū̆ab ||
niśottamā-nimba-paṭola-mūla-tiktā-vacā-lohitayaṣṭikābhiḥ |
kṛtaḥ kaṣāyaḥ kapha-pitta-kuṣṭhaṃ su-sevito dharma ivocchinatti

71.39

ebhir eva ca śṛtaṃ ghṛtam ukhyaṃ bheṣajair jayati māruta-kuṣṭham |
kalpayet khadira-nimba-guḍūcī-devadāru-rajanīḥ pṛthag evam

71.42

pāṭhā-dārvī-vahni-ghuṇeṣṭā-kaṭukābhir || 40a ||
mūtraṃ yuktaṃ śakrayavaiś coṣṇa-jalaṃ vā || 40b ||
kuṣṭhī pītvā māsam a-ruk syād guda-kīlī || 40c ||
mehī śophī pāṇḍura-jīrṇī kṛmi-māṃś ca || 40d ||
lākṣā-dantī-madhurasa-varā-dvīpi-pāṭhā-viḍaṅga- || 41a ||
19.41av lākṣā-dantī-madhurasa-varā-dvīpi-pāṭhā-viḍaṅgaṃ
-pratyakpuṣpī-tri-kaṭu-rajanī-saptaparṇāṭarūṣam || 41b ||
19.41bv pratyakpuṣpī-tri-kaṭu-rajanī-saptaparṇāṭarūṣam
raktā nimbaṃ surataru kṛtaṃ pañca-mūlyau ca cūrṇaṃ || 41c ||
pītvā māsaṃ jayati hita-bhug gavya-mūtreṇa kuṣṭham || 41d ||
niśā-kaṇā-nāgara-vella-taubaraṃ sa-vahni-tāpyaṃ krama-śo vivardhitam |
gavāmbu-pītaṃ vaṭakī-kṛtaṃ tathā nihanti kuṣṭhāni sa-dāruṇāny api

71.43

tri-kaṭūttamā-tilāruṣkarājya-mākṣika-sitopalā-vihitā |
guṭikā rasāyanaṃ kuṣṭha-jic ca vṛṣyā ca sapta-samā

71.44

19.43cv guṭikā rasāyanaṃ syāt 19.43cc ṃṭha-hṛc ca vṛṣyā ca sapta-samā
19.43dv kuṣṭha-jic ca vṛṣyā ca sapta-samā
candraśakalāgni-rajanī-viḍaṅga-tubarāsthy-aruṣkara-tri-phalābhiḥ |
vaṭakā guḍāṃśa-kḷptāḥ samasta-kuṣṭhāni nāśayanty abhyastāḥ

71.45

viḍaṅga-bhallātaka-vākucīnāṃ sa-dvīpi-vārāhi-harītakīnām |
sa-lāṅgalī-kṛṣṇa-tilopakulyā guḍena piṇḍī vinihanti kuṣṭham

71.46

śaśāṅkalekhā sa-viḍaṅga-sārā sa-pippalīkā sa-hutāśa-mūlā |
sāyo-malā sāmalakā sa-tailā kuṣṭhāni kṛcchrāṇi nihanti līḍhā

71.47

19.46av śaśāṅkalekhā sa-viḍaṅga-mūlā
pathyā-tila-guḍaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṃ sāruṣkarair jayet |
guḍāruṣkara-jantughna-somarājī-kṛtātha-vā

71.48

viḍaṅgādri-jatu-kṣaudra-sarpiṣ-mat khādiraṃ rajaḥ |
kiṭibha-śvitra-dadrū-ghnaṃ khāden mita-hitāśanaḥ

71.49

sitā-taila-kṛmighnāni dhātry-ayo-mala-pippalīḥ |
lihānaḥ sarva-kuṣṭhāni jayaty ati-gurūṇy api

71.50

mustaṃ vyoṣaṃ tri-phalā mañjiṣṭhā dāru pañca-mūle dve |
saptacchada-nimba-tvak sa-viśālā citrako mūrvā

71.51

cūrṇaṃ tarpaṇa-bhāgair navabhiḥ saṃyojitaṃ sa-madhv-aṃśam |
nityaṃ kuṣṭha-nibarhaṇam etat prāyogikaṃ khādan

71.52

śvayathuṃ sa-pāṇḍu-rogaṃ śvitraṃ grahaṇī-pradoṣam arśāṃsi |
vardhma-bhagandara-piṭikā-kaṇḍū-koṭhāpacīr hanti

71.53

rasāyana-prayogeṇa tubarāsthīni śīlayet |
bhallātakaṃ vākucikāṃ vahni-mūlaṃ śilāhvayam

71.54

iti doṣe vijite 'ntas-tvak-sthe śamanaṃ bahiḥ pralepādi hitam |
tīkṣṇālepotkliṣṭaṃ kuṣṭhaṃ hi vivṛddhim eti maline dehe

71.55

sthira-kaṭhina-maṇḍalānāṃ kuṣṭhānāṃ poṭalair hitaḥ svedaḥ |
svinnotsannaṃ kuṣṭhaṃ śastrair likhitaṃ pralepanair limpet

71.56

yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriya-nāśaneṣu kuṣṭheṣu |
teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya

71.57

lepo 'ti-kaṭhina-paruṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca |
pītā-gadasya kāryo viṣaiḥ sa-mantro '-gadaiś cānu

71.58

19.57dv viṣaiḥ sa-mantrā-gadaiś cānu
stabdhāni supta-suptāny a-svedana-kaṇḍulāni kuṣṭhāni |
ghṛṣṭāni śuṣka-go-maya-phenaka-śastraiḥ pradehyāni

71.59

mustā tri-phalā madanaṃ karañja āragvadhaḥ kaliṅga-yavāḥ |
saptāhva-kuṣṭha-phalinī-dārvyaḥ siddhārthakaṃ snānam

71.60

eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakas tathodgharṣaḥ |
tvag-doṣa-kuṣṭha-śopha-prabādhanaḥ pāṇḍu-roga-ghnaḥ

71.61

karavīra-nimba-kuṭajāc chamyākāc citrakāc ca mūlānām |
mūtre darvī-lepī kvātho lepena kuṣṭha-ghnaḥ

71.62

śveta-karavīra-mūlaṃ kuṭaja-karañjāt phalaṃ tvaco dārvyāḥ |
sumanaḥ-pravāla-yukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ

71.63

śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣa-pattrāṇi |
piṣṭā ca kākamācī catur-vidhaḥ kuṣṭha-hā lepaḥ

71.64

vyoṣa-sarṣapa-niśā-gṛha-dhūmair yāva-śūka-paṭu-citraka-kuṣṭhaiḥ |
kola-mātra-guṭikārdha-viṣāṃśā śvitra-kuṣṭha-haraṇo vara-lepaḥ

71.65

nimbaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ kuṣṭhāśvagandhe suradāru śigruḥ |
sa-sarṣapaṃ tumburu-dhānya-vanyaṃ caṇḍā ca cūrṇāni samāni kuryāt

71.66

tais takra-piṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktam udvartayituṃ yateta |
tathāsya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sa-koṭhāḥ kuṣṭhāni śophāś ca śamaṃ vrajanti

71.67

19.66cv tenāsya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sa-koṭhāḥ
mustāmṛtāsaṅga-kaṭaṅkaṭerī-kāsīsa-kampillaka-kuṣṭha-lodhrāḥ |
gandhopalaḥ sarja-raso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīraka-tvak

71.68

tailākta-gātrasya kṛtāni cūrṇāny etāni dadyād avacūrṇanārtham |
dadrūḥ sa-kaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā ceti tathā na santi

71.69

snug-gaṇḍe sarṣapāt kalkaḥ kukūlānala-pācitaḥ |
lepād vicarcikāṃ hanti rāga-vega iva trapām

71.70

manaḥśilāle maricāni tailam ārkaṃ payaḥ kuṣṭha-haraḥ pradehaḥ |
tathā karañja-prapunāṭa-bījaṃ kuṣṭhānvitaṃ go-salilena piṣṭam

71.71

guggulu-marica-viḍaṅgaiḥ sarṣapa-kāsīsa-sarja-rasa-mustaiḥ |
śrīveṣṭa-kālagandhair manaḥśilā-kuṣṭha-kampillaiḥ

71.72

ubhaya-haridrā-sahitaiś cākrika-tailena miśritair ebhiḥ |
dina-kara-karābhitaptaiḥ kuṣṭhaṃ ghṛṣṭaṃ ca naṣṭaṃ ca

71.73

maricaṃ tamāla-pattraṃ kuṣṭhaṃ sa-manaḥśilaṃ sa-kāsīsam |
tailena yuktam uṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre

71.74

tenāliptaṃ sidhmaṃ saptāhād gharma-sevino 'paiti |
māsān navaṃ kilāsaṃ snānena vinā viśuddhasya

71.75

mayūraka-kṣāra-jale sapta-kṛtvaḥ parisrute |
siddhaṃ jyotiṣmatī-tailam abhyaṅgāt sidhma-nāśanam

71.76

vāyasajaṅghā-mūlaṃ vamanī-pattrāṇi mūlakād bījam |
takreṇa bhauma-vāre lepaḥ sidhmāpahaḥ siddhaḥ

71.77

jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaṃ payas tuttham |
eṣa ghṛta-taila-pākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarja-rasaḥ

71.78

deyaḥ sa-madhūcchiṣṭo vipādikā tena naśyati hy aktā |
carmaika-kuṣṭha-kiṭibhaṃ kuṣṭhaṃ śāmyaty alasakaṃ ca

71.79

mūlaṃ saptāhvāt tvak śirīṣāśvamārād arkān mālatyāś citrakāsphota-nimbāt |
bījaṃ kārañjaṃ sārṣapaṃ prāpunāṭam śreṣṭhā jantughnaṃ try-ūṣaṇaṃ dve haridre

71.80

tailaṃ tailaṃ sādhitaṃ taiḥ sa-mūtrais tvag-doṣāṇāṃ duṣṭa-nāḍī-vraṇānām |
abhyaṅgena śleṣma-vātodbhavānāṃ nāśāyālaṃ vajrakaṃ vajra-tulyam

71.82

eraṇḍa-tārkṣya-ghana-nīpa-kadamba-bhārgī- || 81a ||
-kampilla-vella-phalinī-suravāruṇībhiḥ || 81b ||
nirguṇḍy-aruṣkara-surāhva-suvarṇadugdhā- || 81c ||
-śrīveṣṭa-guggulu-śilā-paṭu-tāla-viśvaiḥ || 81d ||
tulya-snug-arka-dugdhaṃ siddhaṃ tailaṃ smṛtaṃ mahā-vajram |
atiśayita-vajraka-guṇaṃ śvitrārśo-granthi-mālā-ghnam

71.83

kuṣṭhāśvamāra-bhṛṅgārka-mūtra-snuk-kṣīra-saindhavaiḥ |
tailaṃ siddhaṃ viṣāpaham abhyaṅgāt kuṣṭha-jit param

71.84

siddhaṃ sikthaka-sindūra-pura-tutthaka-tārkṣya-jaiḥ |
kacchūṃ vicarcikāṃ cāśu kaṭu-tailaṃ nibarhati

71.85

19.84bv -pura-tutthaka-tārkṣyakaiḥ 19.84cv pāmāṃ vicarcikāṃ cāśu 19.84dv
kaṭu-tailaṃ niyacchati
lākṣā vyoṣaṃ prāpunāṭaṃ ca bījaṃ sa-śrīveṣṭaṃ kuṣṭha-siddhārthakāś ca |
takronmiśraḥ syād dharidrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam

71.86

citraka-śobhāñjanakau guḍūcy-apāmārga-devadārūṇi |
khadiro dhavaś ca lepaḥ śyāmā dantī dravantī ca

71.87

lākṣā-rasāñjanailāḥ punarnavā ceti kuṣṭhināṃ lepāḥ |
dadhi-maṇḍa-yutāḥ pādaiḥ ṣaṭ proktā māruta-kapha-ghnāḥ

71.88

jala-vāpya-loha-kesara-pattra-plava-candana-mṛṇālāni |
bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ pitta-kapha-kuṣṭhe

71.89

tikta-ghṛtair dhauta-ghṛtair abhyaṅgo dahyamāna-kuṣṭheṣu |
tailaiś candana-madhuka-prapauṇḍarīkotpala-yutaiś ca

71.90

klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake ca carma-dale |
śītāḥ pradeha-sekā vyadhana-virekau ghṛtaṃ tiktam

71.91

khadira-vṛṣa-nimba-kuṭajāḥ śreṣṭhā-kṛmijit-paṭola-madhuparṇyaḥ |
antar bahiḥ prayuktāḥ kṛmi-kuṣṭha-nudaḥ sa-go-mutrāḥ

71.92

pralepodvartana-snāna-pāna-bhojana-karmaṇi |
śīlitaṃ khādiraṃ vāri sarva-tvag-doṣa-nāśanam || 91+1 ||
vātottareṣu sarpir vamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu |
pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgre

71.93

19.92dv raktasya virecanaṃ cāgryam
ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsra-doṣāṇām |
saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhir bhavati teṣām

71.94

doṣe hṛte 'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane |
snehe ca kāla-yukte na kuṣṭham ativartate sādhyam

71.95

bahu-doṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahu-śo 'nurakṣatā prāṇān |
doṣe hy ati-mātra-hṛte vāyur hanyād a-balam āśu

71.96

pakṣāt pakṣāc chardanāny abhyupeyān māsān māsāc chodhanāny apy adhas-tāt |
śuddhir mūrdhni syāt tri-rātrāt tri-rātrāt ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsy asṛṅ-mokṣaṇaṃ ca

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc