Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 71
Cikitsāsthāna
kuṣṭhinaṃ sneha-pānena pūrvaṃ sarvam upācaret |
tatra vātottare tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ hitam
daśa-mūlāmṛtairaṇḍa-śārṅgaṣṭā-meṣaśṛṅgibhiḥ |
paṭola-nimba-kaṭukā-dārvī-pāṭhā-durālabhāḥ
parpaṭaṃ trāyamāṇāṃ ca palāṃśaṃ pācayed apām |
dvy-āḍhake 'ṣṭāṃśa-śeṣeṇa tena karṣonmitais tathā
trāyantī-musta-bhūnimba-kaliṅga-kaṇa-candanaiḥ |
sarpiṣo dvā-daśa-palaṃ pacet tat tiktakaṃ jayet
pitta-kuṣṭha-parīsarpa-piṭikā-dāha-tṛḍ-bhramān |
kaṇḍū-pāṇḍv-āmayān gaṇḍān duṣṭa-nāḍī-vraṇāpacīḥ
visphoṭa-vidradhī-gulma-śophonmāda-madān api |
hṛd-roga-timira-vyaṅga-grahaṇī-śvitra-kāmalāḥ
bhagandaram apasmāram udaraṃ pradaraṃ garam |
arśo-'sra-pittam anyāṃś ca su-kṛcchrān pitta-jān gadān
sa-pracchadaḥ parpaṭakaḥ śamyākaḥ kaṭukā vacā |
tri-phalā padmakaṃ pāṭhā rajanyau śārive kaṇe
nimba-candana-yaṣṭy-āhva-viśālendrayavāmṛtāḥ |
kirātatiktakaṃ sevyaṃ vṛṣo mūrvā śatāvarī
paṭolātiviṣā-mustā-trāyantī-dhanvayāsakam |
tair jale 'ṣṭa-guṇe sarpir dvi-guṇāmalakī-rase
siddhaṃ tiktān mahā-tiktaṃ guṇair abhyadhikaṃ matam |
kaphottare ghṛtaṃ siddhaṃ nimba-saptāhva-citrakaiḥ
kuṣṭhoṣaṇa-vacā-śāla-priyāla-caturaṅgulaiḥ |
sarveṣu cāruṣkara-jaṃ taubaraṃ sārṣapaṃ pibet
snehaṃ ghṛtaṃ vā kṛmijit-pathyā-bhallātakaiḥ śṛtam |
āragvadhasya mūlena śata-kṛtvaḥ śṛtaṃ ghṛtam
19.13bv -pathyā-bhallātaka-śṛtam 19.13dv sapta-kṛtvaḥ śṛtaṃ ghṛtam
piban kuṣṭhaṃ jayaty āśu bhajan sa-khadiraṃ jalam |
ebhir eva yathā-svaṃ ca snehair abhyañjanaṃ hitam
19.14av pibet kuṣṭhaṃ jayaty āśu
snigdhasya śodhanaṃ yojyaṃ visarpe yad udāhṛtam |
lalāṭa-hasta-pādeṣu sirāś cāsya vimokṣayet
pracchānam alpake kuṣṭhe śṛṅgādyāś ca yathā-yatham |
snehair āpyāyayec cainaṃ kuṣṭha-ghnair antarāntarā
mukta-rakta-viriktasya rikta-koṣṭhasya kuṣṭhinaḥ |
prabhañjanas tathā hy asya na syād deha-prabhañjanaḥ
vāsāmṛtā-nimba-varā-paṭola-vyāghrī-karañjodaka-kalka-pakvam |
sarpir visarpa-jvara-kāmalāsra-kuṣṭhāpahaṃ vajrakam āmananti
tri-phalā-tri-kaṭu-dvi-kaṇṭakārī-kaṭukā-kumbha-nikumbha-rājavṛkṣaiḥ |
sa-vacātiviṣāgnikaiḥ sa-pāṭhaiḥ picu-bhāgair nava-vajra-dugdha-muṣṭyā
piṣṭaiḥ siddhaṃ sarpiṣaḥ prastham ebhiḥ krūre koṣṭhe snehanaṃ recanaṃ ca |
kuṣṭha-śvitra-plīha-vardhmāśma-gulmān hanyāt kṛcchrāṃs tan mahā-vajrakākhyam
danty-āḍhakam apāṃ droṇe paktvā tena ghṛtaṃ pacet |
dhāmārgava-pale pītaṃ tad ūrdhvādho viśuddhi-kṛt
āvartakī-tulāṃ droṇe paced aṣṭāṃśa-śeṣitam |
tan-mūlais tatra niryūhe ghṛta-prasthaṃ vipācayet
pītvā tad eka-divasāntaritaṃ su-jīrṇe bhuñjīta kodravam a-saṃskṛta-kāñjikena |
kuṣṭhaṃ kilāsam apacīṃ ca vijetum icchan icchan prajāṃ ca vipulāṃ grahaṇaṃ smṛtiṃ ca
19.23bv bhuñjīta kodrava-su-saṃskṛta-kāñjikena
yater lelītaka-vasā kṣaudra-jātī-rasānvitā |
kuṣṭha-ghnī sama-sarpir vā sa-gāyatry-asanodakā
śālayo yava-godhūmāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ |
mudgā masūrās tubarī tikta-śākāni jāṅgalam
varā-paṭola-khadira-nimbāruṣkara-yojitam |
madyāny auṣadha-garbhāṇi mathitaṃ cendurāji-mat
anna-pānaṃ hitaṃ kuṣṭhe na tv amla-lavaṇoṣaṇam |
dadhi-dugdha-guḍānūpa-tila-māṣāṃs tyajet-tarām
paṭola-mūla-tri-phalā-viśālāḥ pṛthak-tri-bhāgāpacita-tri-śāṇāḥ |
syus trāyamāṇā kaṭu-rohiṇī ca bhāgārdhike nāgara-pāda-yukte
etat palaṃ jarjaritaṃ vipakvaṃ jale pibed doṣa-viśodhanāya |
jīrṇe rasair dhanva-mṛga-dvi-jānāṃ purāṇa-śāly-odanam ādadīta
kuṣṭhaṃ kilāsaṃ grahaṇī-pradoṣam arśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca |
ṣaḍ-rātra-yogena nihanti caitad hṛd-vasti-śūlaṃ viṣama-jvaraṃ ca
19.30cv ṣaḍ-rātra-yogena nihanti caiṣa
viḍaṅga-sārāmalakābhayānāṃ pala-trayaṃ trīṇi palāni kumbhāt |
guḍasya ca dvā-daśa māsam eṣa jitātmanāṃ hanty upayujymānaḥ
kuṣṭha-śvitra-śvāsa-kāsodarārśo-meha-plīha-granthi-rug-jantu-gulmān |
siddhaṃ yogaṃ prāha yakṣo mumukṣor bhikṣoḥ prāṇān māṇibhadraḥ kilemam
bhūnimba-nimba-tri-phalā-padmakātiviṣā-kaṇāḥ |
mūrvā-paṭolī-dvi-niśā-pāṭhā-tiktendravāruṇīḥ
sa-kaliṅga-vacās tulyā dvi-guṇāś ca yathottaram |
lihyād dantī-trivṛd-brāhmīs cūrṇitā madhu-sarpiṣā
kuṣṭha-meha-prasuptīnāṃ paramaṃ syāt tad auṣadham |
varā-viḍaṅga-kṛṣṇā vā lihyāt tailājya-mākṣikaiḥ
19.35av kuṣṭha-meha-prataptānāṃ
kākodumbarikā-vella-nimbābda-vyoṣa-kalka-vān |
hanti vṛkṣaka-niryūhaḥ pānāt sarvāṃs tvag-āmayān
19.36dv pānāt sarva-tvag-āmayān
kuṭajāgni-nimba-nṛpataru-khadirāsana-saptaparṇa-niryūhe |
siddhā madhu-ghṛta-yuktāḥ kuṣṭha-ghnīr bhakṣayed abhayāḥ
dārvī-khadira-nimbānāṃ tvak-kvāthaḥ kuṣṭha-sūdanaḥ || 37ū̆ab ||
niśottamā-nimba-paṭola-mūla-tiktā-vacā-lohitayaṣṭikābhiḥ |
kṛtaḥ kaṣāyaḥ kapha-pitta-kuṣṭhaṃ su-sevito dharma ivocchinatti
ebhir eva ca śṛtaṃ ghṛtam ukhyaṃ bheṣajair jayati māruta-kuṣṭham |
kalpayet khadira-nimba-guḍūcī-devadāru-rajanīḥ pṛthag evam
pāṭhā-dārvī-vahni-ghuṇeṣṭā-kaṭukābhir || 40a ||
mūtraṃ yuktaṃ śakrayavaiś coṣṇa-jalaṃ vā || 40b ||
kuṣṭhī pītvā māsam a-ruk syād guda-kīlī || 40c ||
mehī śophī pāṇḍura-jīrṇī kṛmi-māṃś ca || 40d ||
lākṣā-dantī-madhurasa-varā-dvīpi-pāṭhā-viḍaṅga- || 41a ||
19.41av lākṣā-dantī-madhurasa-varā-dvīpi-pāṭhā-viḍaṅgaṃ
-pratyakpuṣpī-tri-kaṭu-rajanī-saptaparṇāṭarūṣam || 41b ||
19.41bv pratyakpuṣpī-tri-kaṭu-rajanī-saptaparṇāṭarūṣam
raktā nimbaṃ surataru kṛtaṃ pañca-mūlyau ca cūrṇaṃ || 41c ||
pītvā māsaṃ jayati hita-bhug gavya-mūtreṇa kuṣṭham || 41d ||
niśā-kaṇā-nāgara-vella-taubaraṃ sa-vahni-tāpyaṃ krama-śo vivardhitam |
gavāmbu-pītaṃ vaṭakī-kṛtaṃ tathā nihanti kuṣṭhāni sa-dāruṇāny api
tri-kaṭūttamā-tilāruṣkarājya-mākṣika-sitopalā-vihitā |
guṭikā rasāyanaṃ kuṣṭha-jic ca vṛṣyā ca sapta-samā
19.43cv guṭikā rasāyanaṃ syāt 19.43cc ṃṭha-hṛc ca vṛṣyā ca sapta-samā
19.43dv kuṣṭha-jic ca vṛṣyā ca sapta-samā
candraśakalāgni-rajanī-viḍaṅga-tubarāsthy-aruṣkara-tri-phalābhiḥ |
vaṭakā guḍāṃśa-kḷptāḥ samasta-kuṣṭhāni nāśayanty abhyastāḥ
viḍaṅga-bhallātaka-vākucīnāṃ sa-dvīpi-vārāhi-harītakīnām |
sa-lāṅgalī-kṛṣṇa-tilopakulyā guḍena piṇḍī vinihanti kuṣṭham
śaśāṅkalekhā sa-viḍaṅga-sārā sa-pippalīkā sa-hutāśa-mūlā |
sāyo-malā sāmalakā sa-tailā kuṣṭhāni kṛcchrāṇi nihanti līḍhā
19.46av śaśāṅkalekhā sa-viḍaṅga-mūlā
pathyā-tila-guḍaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṃ sāruṣkarair jayet |
guḍāruṣkara-jantughna-somarājī-kṛtātha-vā
viḍaṅgādri-jatu-kṣaudra-sarpiṣ-mat khādiraṃ rajaḥ |
kiṭibha-śvitra-dadrū-ghnaṃ khāden mita-hitāśanaḥ
sitā-taila-kṛmighnāni dhātry-ayo-mala-pippalīḥ |
lihānaḥ sarva-kuṣṭhāni jayaty ati-gurūṇy api
mustaṃ vyoṣaṃ tri-phalā mañjiṣṭhā dāru pañca-mūle dve |
saptacchada-nimba-tvak sa-viśālā citrako mūrvā
cūrṇaṃ tarpaṇa-bhāgair navabhiḥ saṃyojitaṃ sa-madhv-aṃśam |
nityaṃ kuṣṭha-nibarhaṇam etat prāyogikaṃ khādan
śvayathuṃ sa-pāṇḍu-rogaṃ śvitraṃ grahaṇī-pradoṣam arśāṃsi |
vardhma-bhagandara-piṭikā-kaṇḍū-koṭhāpacīr hanti
rasāyana-prayogeṇa tubarāsthīni śīlayet |
bhallātakaṃ vākucikāṃ vahni-mūlaṃ śilāhvayam
iti doṣe vijite 'ntas-tvak-sthe śamanaṃ bahiḥ pralepādi hitam |
tīkṣṇālepotkliṣṭaṃ kuṣṭhaṃ hi vivṛddhim eti maline dehe
sthira-kaṭhina-maṇḍalānāṃ kuṣṭhānāṃ poṭalair hitaḥ svedaḥ |
svinnotsannaṃ kuṣṭhaṃ śastrair likhitaṃ pralepanair limpet
yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriya-nāśaneṣu kuṣṭheṣu |
teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya
lepo 'ti-kaṭhina-paruṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca |
pītā-gadasya kāryo viṣaiḥ sa-mantro '-gadaiś cānu
19.57dv viṣaiḥ sa-mantrā-gadaiś cānu
stabdhāni supta-suptāny a-svedana-kaṇḍulāni kuṣṭhāni |
ghṛṣṭāni śuṣka-go-maya-phenaka-śastraiḥ pradehyāni
mustā tri-phalā madanaṃ karañja āragvadhaḥ kaliṅga-yavāḥ |
saptāhva-kuṣṭha-phalinī-dārvyaḥ siddhārthakaṃ snānam
eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakas tathodgharṣaḥ |
tvag-doṣa-kuṣṭha-śopha-prabādhanaḥ pāṇḍu-roga-ghnaḥ
karavīra-nimba-kuṭajāc chamyākāc citrakāc ca mūlānām |
mūtre darvī-lepī kvātho lepena kuṣṭha-ghnaḥ
śveta-karavīra-mūlaṃ kuṭaja-karañjāt phalaṃ tvaco dārvyāḥ |
sumanaḥ-pravāla-yukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ
śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣa-pattrāṇi |
piṣṭā ca kākamācī catur-vidhaḥ kuṣṭha-hā lepaḥ
vyoṣa-sarṣapa-niśā-gṛha-dhūmair yāva-śūka-paṭu-citraka-kuṣṭhaiḥ |
kola-mātra-guṭikārdha-viṣāṃśā śvitra-kuṣṭha-haraṇo vara-lepaḥ
nimbaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ kuṣṭhāśvagandhe suradāru śigruḥ |
sa-sarṣapaṃ tumburu-dhānya-vanyaṃ caṇḍā ca cūrṇāni samāni kuryāt
tais takra-piṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktam udvartayituṃ yateta |
tathāsya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sa-koṭhāḥ kuṣṭhāni śophāś ca śamaṃ vrajanti
19.66cv tenāsya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sa-koṭhāḥ
mustāmṛtāsaṅga-kaṭaṅkaṭerī-kāsīsa-kampillaka-kuṣṭha-lodhrāḥ |
gandhopalaḥ sarja-raso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīraka-tvak
tailākta-gātrasya kṛtāni cūrṇāny etāni dadyād avacūrṇanārtham |
dadrūḥ sa-kaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā ceti tathā na santi
snug-gaṇḍe sarṣapāt kalkaḥ kukūlānala-pācitaḥ |
lepād vicarcikāṃ hanti rāga-vega iva trapām
manaḥśilāle maricāni tailam ārkaṃ payaḥ kuṣṭha-haraḥ pradehaḥ |
tathā karañja-prapunāṭa-bījaṃ kuṣṭhānvitaṃ go-salilena piṣṭam
guggulu-marica-viḍaṅgaiḥ sarṣapa-kāsīsa-sarja-rasa-mustaiḥ |
śrīveṣṭa-kālagandhair manaḥśilā-kuṣṭha-kampillaiḥ
ubhaya-haridrā-sahitaiś cākrika-tailena miśritair ebhiḥ |
dina-kara-karābhitaptaiḥ kuṣṭhaṃ ghṛṣṭaṃ ca naṣṭaṃ ca
maricaṃ tamāla-pattraṃ kuṣṭhaṃ sa-manaḥśilaṃ sa-kāsīsam |
tailena yuktam uṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre
tenāliptaṃ sidhmaṃ saptāhād gharma-sevino 'paiti |
māsān navaṃ kilāsaṃ snānena vinā viśuddhasya
mayūraka-kṣāra-jale sapta-kṛtvaḥ parisrute |
siddhaṃ jyotiṣmatī-tailam abhyaṅgāt sidhma-nāśanam
vāyasajaṅghā-mūlaṃ vamanī-pattrāṇi mūlakād bījam |
takreṇa bhauma-vāre lepaḥ sidhmāpahaḥ siddhaḥ
jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaṃ payas tuttham |
eṣa ghṛta-taila-pākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarja-rasaḥ
deyaḥ sa-madhūcchiṣṭo vipādikā tena naśyati hy aktā |
carmaika-kuṣṭha-kiṭibhaṃ kuṣṭhaṃ śāmyaty alasakaṃ ca
mūlaṃ saptāhvāt tvak śirīṣāśvamārād arkān mālatyāś citrakāsphota-nimbāt |
bījaṃ kārañjaṃ sārṣapaṃ prāpunāṭam śreṣṭhā jantughnaṃ try-ūṣaṇaṃ dve haridre
tailaṃ tailaṃ sādhitaṃ taiḥ sa-mūtrais tvag-doṣāṇāṃ duṣṭa-nāḍī-vraṇānām |
abhyaṅgena śleṣma-vātodbhavānāṃ nāśāyālaṃ vajrakaṃ vajra-tulyam
eraṇḍa-tārkṣya-ghana-nīpa-kadamba-bhārgī- || 81a ||
-kampilla-vella-phalinī-suravāruṇībhiḥ || 81b ||
nirguṇḍy-aruṣkara-surāhva-suvarṇadugdhā- || 81c ||
-śrīveṣṭa-guggulu-śilā-paṭu-tāla-viśvaiḥ || 81d ||
tulya-snug-arka-dugdhaṃ siddhaṃ tailaṃ smṛtaṃ mahā-vajram |
atiśayita-vajraka-guṇaṃ śvitrārśo-granthi-mālā-ghnam
kuṣṭhāśvamāra-bhṛṅgārka-mūtra-snuk-kṣīra-saindhavaiḥ |
tailaṃ siddhaṃ viṣāpaham abhyaṅgāt kuṣṭha-jit param
siddhaṃ sikthaka-sindūra-pura-tutthaka-tārkṣya-jaiḥ |
kacchūṃ vicarcikāṃ cāśu kaṭu-tailaṃ nibarhati
19.84bv -pura-tutthaka-tārkṣyakaiḥ 19.84cv pāmāṃ vicarcikāṃ cāśu 19.84dv
kaṭu-tailaṃ niyacchati
lākṣā vyoṣaṃ prāpunāṭaṃ ca bījaṃ sa-śrīveṣṭaṃ kuṣṭha-siddhārthakāś ca |
takronmiśraḥ syād dharidrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam
citraka-śobhāñjanakau guḍūcy-apāmārga-devadārūṇi |
khadiro dhavaś ca lepaḥ śyāmā dantī dravantī ca
lākṣā-rasāñjanailāḥ punarnavā ceti kuṣṭhināṃ lepāḥ |
dadhi-maṇḍa-yutāḥ pādaiḥ ṣaṭ proktā māruta-kapha-ghnāḥ
jala-vāpya-loha-kesara-pattra-plava-candana-mṛṇālāni |
bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ pitta-kapha-kuṣṭhe
tikta-ghṛtair dhauta-ghṛtair abhyaṅgo dahyamāna-kuṣṭheṣu |
tailaiś candana-madhuka-prapauṇḍarīkotpala-yutaiś ca
klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake ca carma-dale |
śītāḥ pradeha-sekā vyadhana-virekau ghṛtaṃ tiktam
khadira-vṛṣa-nimba-kuṭajāḥ śreṣṭhā-kṛmijit-paṭola-madhuparṇyaḥ |
antar bahiḥ prayuktāḥ kṛmi-kuṣṭha-nudaḥ sa-go-mutrāḥ
pralepodvartana-snāna-pāna-bhojana-karmaṇi |
śīlitaṃ khādiraṃ vāri sarva-tvag-doṣa-nāśanam || 91+1 ||
vātottareṣu sarpir vamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu |
pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgre
19.92dv raktasya virecanaṃ cāgryam
ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsra-doṣāṇām |
saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhir bhavati teṣām
doṣe hṛte 'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane |
snehe ca kāla-yukte na kuṣṭham ativartate sādhyam
bahu-doṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahu-śo 'nurakṣatā prāṇān |
doṣe hy ati-mātra-hṛte vāyur hanyād a-balam āśu
pakṣāt pakṣāc chardanāny abhyupeyān māsān māsāc chodhanāny apy adhas-tāt |
śuddhir mūrdhni syāt tri-rātrāt tri-rātrāt ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsy asṛṅ-mokṣaṇaṃ ca
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0