અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 72

19.96દ્વ્ ષષ્ઠે ષષ્ઠે માસ્ય્ અસૃઙ્-મોક્ષણાનિ
યો દુર્-વાન્તો દુર્-વિરિક્તો ઽથ-વા સ્યાત્ ॥ 97અ ॥
કુષ્ઠી દોષૈર્ ઉદ્ધતૈર્ વ્યાપ્યતે ઽસૌ ॥ 97બ્ ॥
નિઃ-સંદેહં યાત્ય્ અ-સાધ્ય-ત્વમ્ એવં ॥ 97ચ્ ॥
તસ્માત્ કૃત્સ્નાન્ નિર્હરેદ્ અસ્ય દોષાન્ ॥ 97દ્ ॥
વ્રત-દમ-યમ-સેવા-ત્યાગ-શીલાભિયોગો ॥ 98અ ॥
દ્વિ-જ-સુર-ગુરુ-પૂજા સર્વ-સત્-ત્વેષુ મૈત્રી ॥ 98બ્ ॥
શિવ-શિવ-સુત-તારા-ભાસ્-કરારાધનાનિ ॥ 98ચ્ ॥
19.98ચ્વ્ જિન-જિન-સુત-તારા-ભાસ્-કરારાધનાનિ
પ્રકટિત-મલ-પાપં કુષ્ઠમ્ ઉન્મૂલયન્તિ ॥ 98દ્ ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
કુષ્ઠાદ્ અપિ બીભત્સં યચ્ છીઘ્ર-તરં ચ યાત્ય્ અ-સાધ્ય-ત્વમ્ ।
શ્વિત્રમ્ અતસ્ તચ્-છાન્ત્યૈ યતેત દીપ્તે યથા ભવને

સંશોધનં વિશેષાત્ પ્રયોજયેત્ પૂર્વમ્ એવ દેહસ્ય ।
શ્વિત્રે સ્રંસનમ્ અગ્ર્યં મલયૂ-રસ ઇષ્યતે સ-ગુડઃ

તં પીત્વાભ્યક્ત-તનુર્ યથા-બલં સૂર્ય-પાદ-સંતાપમ્ ।
સેવેત વિરિક્ત-તનુર્ ત્ર્ય્-અહં પિપાસુઃ પિબેત્ પેયામ્

શ્વિત્રે ઽઙ્ગે યે સ્ફોટા જાયન્તે કણ્ટકેન તાન્ ભિન્દ્યાત્ ।
સ્ફોટેષુ નિઃસ્રુતેષુ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્ ત્રિ-દિનમ્

20.4દ્વ્ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્ પક્ષમ્
મલયૂમ્ અસનં પ્રિયઙ્ગું શતપુષ્પાં ચામ્ભસા સમુત્ક્વાથ્ય ।
પાલાશં વા ક્ષારં યથા-બલં ફાણિતોપેતમ્

ફલ્ગ્વ્-અક્ષ-વૃક્ષ-વલ્કલ-નિર્યૂહેણેન્દુરાજિકા-કલ્કમ્ ।
પીત્વોષ્ણ-સ્થિતસ્ય જાતે સ્ફોટે તક્રેણ ભોજનં નિર્-લવણમ્

ગવ્યં મૂત્રં ચિત્રક-વ્યોષ-યુક્તં સર્પિઃ-કુમ્ભે સ્થાપિતં ક્ષૌદ્ર-મિશ્રમ્ ।
પક્ષાદ્ ઊર્ધ્વં શ્વિત્રિણા પેયમ્ એતત્ કાર્યં ચાસ્મૈ કુષ્ઠ-દિષ્ટં વિધાનમ્

20.7ચ્વ્ પક્ષાદ્ ઊર્ધ્વં શ્વિત્રિભિઃ પેયમ્ એતત્
માર્કવમ્ અથ-વા સ્વાદેદ્ ભૃષ્ટં તૈલેન લોહ-પાત્ર-સ્થમ્ ।
બીજક-શૃતં ચ દુગ્ધં તદ્ અનુ પિબેચ્ છ્વિત્ર-નાશાય

પૂતીકાર્ક-વ્યાધિઘાત-સ્નુહીનાં મૂત્રે પિષ્ટાઃ પલ્લવા જાતિ-જાશ્ ચ ।
ઘ્નન્ત્ય્ આલેપાચ્ છ્વિત્ર-દુર્-નામ-દદ્રૂ-પામા-કોઠાન્ દુષ્ટ-નાડી-વ્રણાંશ્ ચ

દ્વૈપં દગ્ધં ચર્મ માતઙ્ગ-જં વા શ્વિત્રે લેપસ્ તૈલ-યુક્તો વરિષ્ઠઃ ।
પૂતિઃ કીટો રાજવૃક્ષોદ્ભવેન ક્ષારેણાક્તઃ શ્વિત્રમ્ એકો ઽપિ હન્તિ

20.10દ્વ્ ક્ષારેણાક્તઃ શ્વિત્રમ્ એકો નિહન્તિ
રાત્રૌ ગો-મૂત્રે વાસિતાન્ જર્જરાઙ્ગાન્ અહ્નિ ચ્છાયાયાં શોષયેત્ સ્ફોટ-હેતૂન્ ।
એવં વારાંસ્ ત્રીંસ્ તૈસ્ તતઃ શ્લક્ષ્ણ-પિષ્ટૈઃ સ્નુહ્યાઃ ક્ષીરેણ શ્વિત્ર-નાશાય લેપઃ

અક્ષ-તૈલ-દ્રુતા લેપઃ કૃષ્ણ-સર્પોદ્ભવા મષી ।
શિખિ-પિત્તં તથા દગ્ધં હ્રીવેરં વા તદ્-આપ્લુતમ્

20.12અવ્ અક્ષ-તૈલ-કૃતો લેપઃ 20.12અવ્ અક્ષ-તૈલ-દ્રુતો લેપઃ
કુડવો ઽવલ્ગુજ-બીજાદ્ ધરિતાલ-ચતુર્-ભાગ-સંમિશ્રઃ ।
મૂત્રેણ ગવાં પિષ્ટઃ સ-વર્ણ-કરણં પરં શ્વિત્રે

ક્ષારે સુ-દગ્ધે ગજ-લિણ્ડ-જે ચ ગજસ્ય મૂત્રેણ પરિસ્રુતે ચ ।
દ્રોણ-પ્રમાણે દશ-ભાગ-યુક્તં દત્ત્વા પચેદ્ બીજમ્ અવલ્ગુજાનામ્

20.14અવ્ ક્ષારે સુ-દગ્ધે ગજ-લિણ્ડ-જે વા 20.14બ્વ્ ગજસ્ય મૂત્રે ચ પરિસ્રુતે ચ
શ્વિત્રં જયેચ્ ચિક્કણ-તાં ગતેન તેન પ્રલિમ્પન્ બહુ-શઃ પ્રઘૃષ્ટં ।
કુષ્ઠં મષં વા તિલ-કાલકં વા યદ્ વા વ્રણે સ્યાદ્ અધિ-માંસ-જાતમ્

ભલ્લાતકં દ્વીપિ-સુધાર્ક-મૂલં ગુઞ્જા-ફલં ત્ર્ય્-ઊષણ-શઙ્ખ-ચૂર્ણમ્ ।
તુત્થં સ-કુષ્ઠં લવણાનિ પઞ્ચ ક્ષાર-દ્વયં લાઙ્ગલિકાં ચ પક્ત્વા

20.16અવ્ ભલ્લાતક-દ્વીપિ-સુધાર્ક-મૂલ- 20.16બ્વ્
-ગુઞ્જા-ફલ-ત્ર્ય્-ઊષણ-શઙ્ખ-ચૂર્ણમ્
સ્નુગ્-અર્ક-દુગ્ધે ઘનમ્ આયસ-સ્થં શલાકયા તદ્ વિદધીત લેપમ્ ।
કુષ્ઠે કિલાસે તિલ-કાલકેષુ મષેષુ દુર્-નામસુ ચર્મ-કીલે

શુદ્ધ્યા શોણિત-મોક્ષૈર્ વિરૂક્ષણૈર્ ભક્ષણૈશ્ ચ સક્તૂનામ્ ।
શ્વિત્રં કસ્ય-ચિદ્ એવ પ્રશામ્યતિ ક્ષીણ-પાપસ્ય

સ્નિગ્ધ-સ્વિન્ને ગુડ-ક્ષીર-મત્સ્યાદ્યૈઃ કૃમિણોદરે ।
ઉત્ક્લેશિત-કૃમિ-કફે શર્વરીં તાં સુખોષિતે

સુરસાદિ-ગણં મૂત્રે ક્વાથયિત્વાર્ધ-વારિણિ ।
તં કષાયં કણા-ગાલ-કૃમિજિત્-કલ્ક-યોજિતમ્

સ-તૈલ-સ્વર્જિકા-ક્ષારં યુઞ્જ્યાદ્ વસ્તિં તતો ઽહનિ ।
તસ્મિન્ન્ એવ નિરૂઢં તં પાયયેત વિરેચનમ્

ત્રિવૃત્-કલ્કં ફલ-કણા-કષાયાલોડિતં તતઃ ।
ઊર્ધ્વાધઃ-શોધિતે કુર્યાત્ પઞ્ચ-કોલ-યુતં ક્રમમ્

કટુ-તિક્ત-કષાયાણાં કષાયૈઃ પરિષેચનમ્ ।
કાલે વિડઙ્ગ-તૈલેન તતસ્ તમ્ અનુવાસયેત્

20.23બ્વ્ કષાયૈઃ પરિષેચયેત્
શિરો-રોગ-નિષેધોક્તમ્ આચરેન્ મૂર્ધ-ગેષ્વ્ અનુ ।
ઉદ્રિક્ત-તિક્ત-કટુકમ્ અલ્પ-સ્નેહં ચ ભોજનમ્

20.24દ્વ્ અલ્પ-સ્નેહં ચ ભોજયેત્
વિડઙ્ગ-કૃષ્ણા-મરિચ-પિપ્પલી-મૂલ-શિગ્રુભિઃ ।
પિબેત્ સ-સ્વર્જિકા-ક્ષારૈર્ યવાગૂં તક્ર-સાધિતામ્

20.25અવ્ વિડઙ્ગ-કૃષ્ણા-મધુક- 20.25ચ્વ્ પિબેત્ સ-સ્વર્જિકા-ક્ષારાં
રસં શિરીષ-કિણિહી-પારિભદ્રક-કેમ્બુકાત્ ।
પલાશ-બીજ-પત્તૂર-પૂતિકાદ્ વા પૃથક્ પિબેત્

સ-ક્ષૌદ્રં સુરસાદીન્ વા લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્ર-યુતાન્ પૃથક્ ।
શત-કૃત્વો ઽશ્વ-વિટ્-ચૂર્ણં વિડઙ્ગ-ક્વાથ-ભાવિતમ્

કૃમિ-માન્ મધુના લિહ્યાદ્ ભાવિતં વા વરા-રસૈઃ ।
શિરો-ગતેષુ કૃમિષુ ચૂર્ણં પ્રધમનં ચ તત્

આખુકર્ણી-કિસલયૈઃ સુ-પિષ્ટૈઃ પિષ્ટ-મિશ્રિતૈઃ ।
પક્ત્વા પૂપલિકાં ખાદેદ્ ધાન્યામ્લં ચ પિબેદ્ અનુ

20.29અવ્ આખુપર્ણી-કિસલયૈઃ
સ-પઞ્ચ-કોલ-લવણમ્ અ-સાન્દ્રં તક્રમ્ એવ વા ।
નીપ-માર્કવ-નિર્ગુણ્ડી-પલ્લવેષ્વ્ અપ્ય્ અયં વિધિઃ

20.30ચ્વ્ નિમ્બાપામાર્ગ-નિર્ગુણ્ડી-
વિડઙ્ગ-ચૂર્ણ-મિશ્રૈર્ વા પિષ્ટૈર્ ભક્ષ્યાન્ પ્રકલ્પયેત્ ।
વિડઙ્ગ-તણ્ડુલૈર્ યુક્તમ્ અર્ધાંશૈર્ આતપે સ્થિતમ્

20.31દ્વ્ અર્ધાંશૈર્ આતપ-સ્થિતમ્
દિનમ્ આરુષ્કરં તૈલં પાને વસ્તૌ ચ યોજયેત્ ।
સુરાહ્વ-સરલ-સ્નેહં પૃથગ્ એવં ચ કલ્પયેત્

પુરીષ-જેષુ સુ-તરાં દદ્યાદ્ વસ્તિ-વિરેચને ।
શિરો-વિરેકં વમનં શમનં કફ-જન્મસુ

રક્ત-જાનાં પ્રતીકારં કુર્યાત્ કુષ્ઠ-ચિકિત્સિતાત્ ।
ઇન્દ્ર-લુપ્ત-વિધિશ્ ચાત્ર વિધેયો રોમ-ભોજિષુ

ક્ષીરાણિ માંસાનિ ઘૃતં ગુડં ચ દધીનિ શાકાનિ ચ પર્ણ-વન્તિ ।
સમાસતો ઽમ્લાન્ મધુરાન્ રસાંશ્ ચ કૃમીઞ્ જિહાસુઃ પરિવર્જયેત