અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 71

ચિકિત્સાસ્થાન
કુષ્ઠિનં સ્નેહ-પાનેન પૂર્વં સર્વમ્ ઉપાચરેત્ ।
તત્ર વાતોત્તરે તૈલં ઘૃતં વા સાધિતં હિતમ્

દશ-મૂલામૃતૈરણ્ડ-શાર્ઙ્ગષ્ટા-મેષશૃઙ્ગિભિઃ ।
પટોલ-નિમ્બ-કટુકા-દાર્વી-પાઠા-દુરાલભાઃ

પર્પટં ત્રાયમાણાં ચ પલાંશં પાચયેદ્ અપામ્ ।
દ્વ્ય્-આઢકે ઽષ્ટાંશ-શેષેણ તેન કર્ષોન્મિતૈસ્ તથા

ત્રાયન્તી-મુસ્ત-ભૂનિમ્બ-કલિઙ્ગ-કણ-ચન્દનૈઃ ।
સર્પિષો દ્વા-દશ-પલં પચેત્ તત્ તિક્તકં જયેત્

પિત્ત-કુષ્ઠ-પરીસર્પ-પિટિકા-દાહ-તૃડ્-ભ્રમાન્ ।
કણ્ડૂ-પાણ્ડ્વ્-આમયાન્ ગણ્ડાન્ દુષ્ટ-નાડી-વ્રણાપચીઃ

વિસ્ફોટ-વિદ્રધી-ગુલ્મ-શોફોન્માદ-મદાન્ અપિ ।
હૃદ્-રોગ-તિમિર-વ્યઙ્ગ-ગ્રહણી-શ્વિત્ર-કામલાઃ

ભગન્દરમ્ અપસ્મારમ્ ઉદરં પ્રદરં ગરમ્ ।
અર્શો-ઽસ્ર-પિત્તમ્ અન્યાંશ્ ચ સુ-કૃચ્છ્રાન્ પિત્ત-જાન્ ગદાન્

સ-પ્રચ્છદઃ પર્પટકઃ શમ્યાકઃ કટુકા વચા ।
ત્રિ-ફલા પદ્મકં પાઠા રજન્યૌ શારિવે કણે

નિમ્બ-ચન્દન-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-વિશાલેન્દ્રયવામૃતાઃ ।
કિરાતતિક્તકં સેવ્યં વૃષો મૂર્વા શતાવરી

પટોલાતિવિષા-મુસ્તા-ત્રાયન્તી-ધન્વયાસકમ્ ।
તૈર્ જલે ઽષ્ટ-ગુણે સર્પિર્ દ્વિ-ગુણામલકી-રસે

સિદ્ધં તિક્તાન્ મહા-તિક્તં ગુણૈર્ અભ્યધિકં મતમ્ ।
કફોત્તરે ઘૃતં સિદ્ધં નિમ્બ-સપ્તાહ્વ-ચિત્રકૈઃ

કુષ્ઠોષણ-વચા-શાલ-પ્રિયાલ-ચતુરઙ્ગુલૈઃ ।
સર્વેષુ ચારુષ્કર-જં તૌબરં સાર્ષપં પિબેત્

સ્નેહં ઘૃતં વા કૃમિજિત્-પથ્યા-ભલ્લાતકૈઃ શૃતમ્ ।
આરગ્વધસ્ય મૂલેન શત-કૃત્વઃ શૃતં ઘૃતમ્

19.13બ્વ્ -પથ્યા-ભલ્લાતક-શૃતમ્ 19.13દ્વ્ સપ્ત-કૃત્વઃ શૃતં ઘૃતમ્
પિબન્ કુષ્ઠં જયત્ય્ આશુ ભજન્ સ-ખદિરં જલમ્ ।
એભિર્ એવ યથા-સ્વં ચ સ્નેહૈર્ અભ્યઞ્જનં હિતમ્

19.14અવ્ પિબેત્ કુષ્ઠં જયત્ય્ આશુ
સ્નિગ્ધસ્ય શોધનં યોજ્યં વિસર્પે યદ્ ઉદાહૃતમ્ ।
લલાટ-હસ્ત-પાદેષુ સિરાશ્ ચાસ્ય વિમોક્ષયેત્

પ્રચ્છાનમ્ અલ્પકે કુષ્ઠે શૃઙ્ગાદ્યાશ્ ચ યથા-યથમ્ ।
સ્નેહૈર્ આપ્યાયયેચ્ ચૈનં કુષ્ઠ-ઘ્નૈર્ અન્તરાન્તરા

મુક્ત-રક્ત-વિરિક્તસ્ય રિક્ત-કોષ્ઠસ્ય કુષ્ઠિનઃ ।
પ્રભઞ્જનસ્ તથા હ્ય્ અસ્ય ન સ્યાદ્ દેહ-પ્રભઞ્જનઃ

વાસામૃતા-નિમ્બ-વરા-પટોલ-વ્યાઘ્રી-કરઞ્જોદક-કલ્ક-પક્વમ્ ।
સર્પિર્ વિસર્પ-જ્વર-કામલાસ્ર-કુષ્ઠાપહં વજ્રકમ્ આમનન્તિ

ત્રિ-ફલા-ત્રિ-કટુ-દ્વિ-કણ્ટકારી-કટુકા-કુમ્ભ-નિકુમ્ભ-રાજવૃક્ષૈઃ ।
સ-વચાતિવિષાગ્નિકૈઃ સ-પાઠૈઃ પિચુ-ભાગૈર્ નવ-વજ્ર-દુગ્ધ-મુષ્ટ્યા

પિષ્ટૈઃ સિદ્ધં સર્પિષઃ પ્રસ્થમ્ એભિઃ ક્રૂરે કોષ્ઠે સ્નેહનં રેચનં ચ ।
કુષ્ઠ-શ્વિત્ર-પ્લીહ-વર્ધ્માશ્મ-ગુલ્માન્ હન્યાત્ કૃચ્છ્રાંસ્ તન્ મહા-વજ્રકાખ્યમ્

દન્ત્ય્-આઢકમ્ અપાં દ્રોણે પક્ત્વા તેન ઘૃતં પચેત્ ।
ધામાર્ગવ-પલે પીતં તદ્ ઊર્ધ્વાધો વિશુદ્ધિ-કૃત્

આવર્તકી-તુલાં દ્રોણે પચેદ્ અષ્ટાંશ-શેષિતમ્ ।
તન્-મૂલૈસ્ તત્ર નિર્યૂહે ઘૃત-પ્રસ્થં વિપાચયેત્

પીત્વા તદ્ એક-દિવસાન્તરિતં સુ-જીર્ણે ભુઞ્જીત કોદ્રવમ્ અ-સંસ્કૃત-કાઞ્જિકેન ।
કુષ્ઠં કિલાસમ્ અપચીં ચ વિજેતુમ્ ઇચ્છન્ ઇચ્છન્ પ્રજાં ચ વિપુલાં ગ્રહણં સ્મૃતિં ચ

19.23બ્વ્ ભુઞ્જીત કોદ્રવ-સુ-સંસ્કૃત-કાઞ્જિકેન
યતેર્ લેલીતક-વસા ક્ષૌદ્ર-જાતી-રસાન્વિતા ।
કુષ્ઠ-ઘ્ની સમ-સર્પિર્ વા સ-ગાયત્ર્ય્-અસનોદકા

શાલયો યવ-ગોધૂમાઃ કોરદૂષાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ ।
મુદ્ગા મસૂરાસ્ તુબરી તિક્ત-શાકાનિ જાઙ્ગલમ્

વરા-પટોલ-ખદિર-નિમ્બારુષ્કર-યોજિતમ્ ।
મદ્યાન્ય્ ઔષધ-ગર્ભાણિ મથિતં ચેન્દુરાજિ-મત્

અન્ન-પાનં હિતં કુષ્ઠે ન ત્વ્ અમ્લ-લવણોષણમ્ ।
દધિ-દુગ્ધ-ગુડાનૂપ-તિલ-માષાંસ્ ત્યજેત્-તરામ્

પટોલ-મૂલ-ત્રિ-ફલા-વિશાલાઃ પૃથક્-ત્રિ-ભાગાપચિત-ત્રિ-શાણાઃ ।
સ્યુસ્ ત્રાયમાણા કટુ-રોહિણી ચ ભાગાર્ધિકે નાગર-પાદ-યુક્તે

એતત્ પલં જર્જરિતં વિપક્વં જલે પિબેદ્ દોષ-વિશોધનાય ।
જીર્ણે રસૈર્ ધન્વ-મૃગ-દ્વિ-જાનાં પુરાણ-શાલ્ય્-ઓદનમ્ આદદીત

કુષ્ઠં કિલાસં ગ્રહણી-પ્રદોષમ્ અર્શાંસિ કૃચ્છ્રાણિ હલીમકં ચ ।
ષડ્-રાત્ર-યોગેન નિહન્તિ ચૈતદ્ હૃદ્-વસ્તિ-શૂલં વિષમ-જ્વરં ચ

19.30ચ્વ્ ષડ્-રાત્ર-યોગેન નિહન્તિ ચૈષ
વિડઙ્ગ-સારામલકાભયાનાં પલ-ત્રયં ત્રીણિ પલાનિ કુમ્ભાત્ ।
ગુડસ્ય ચ દ્વા-દશ માસમ્ એષ જિતાત્મનાં હન્ત્ય્ ઉપયુજ્ય્માનઃ

કુષ્ઠ-શ્વિત્ર-શ્વાસ-કાસોદરાર્શો-મેહ-પ્લીહ-ગ્રન્થિ-રુગ્-જન્તુ-ગુલ્માન્ ।
સિદ્ધં યોગં પ્રાહ યક્ષો મુમુક્ષોર્ ભિક્ષોઃ પ્રાણાન્ માણિભદ્રઃ કિલેમમ્

ભૂનિમ્બ-નિમ્બ-ત્રિ-ફલા-પદ્મકાતિવિષા-કણાઃ ।
મૂર્વા-પટોલી-દ્વિ-નિશા-પાઠા-તિક્તેન્દ્રવારુણીઃ

સ-કલિઙ્ગ-વચાસ્ તુલ્યા દ્વિ-ગુણાશ્ ચ યથોત્તરમ્ ।
લિહ્યાદ્ દન્તી-ત્રિવૃદ્-બ્રાહ્મીસ્ ચૂર્ણિતા મધુ-સર્પિષા

કુષ્ઠ-મેહ-પ્રસુપ્તીનાં પરમં સ્યાત્ તદ્ ઔષધમ્ ।
વરા-વિડઙ્ગ-કૃષ્ણા વા લિહ્યાત્ તૈલાજ્ય-માક્ષિકૈઃ

19.35અવ્ કુષ્ઠ-મેહ-પ્રતપ્તાનાં
કાકોદુમ્બરિકા-વેલ્લ-નિમ્બાબ્દ-વ્યોષ-કલ્ક-વાન્ ।
હન્તિ વૃક્ષક-નિર્યૂહઃ પાનાત્ સર્વાંસ્ ત્વગ્-આમયાન્

19.36દ્વ્ પાનાત્ સર્વ-ત્વગ્-આમયાન્
કુટજાગ્નિ-નિમ્બ-નૃપતરુ-ખદિરાસન-સપ્તપર્ણ-નિર્યૂહે ।
સિદ્ધા મધુ-ઘૃત-યુક્તાઃ કુષ્ઠ-ઘ્નીર્ ભક્ષયેદ્ અભયાઃ

દાર્વી-ખદિર-નિમ્બાનાં ત્વક્-ક્વાથઃ કુષ્ઠ-સૂદનઃ ॥ 37ઊઅબ્ ॥
નિશોત્તમા-નિમ્બ-પટોલ-મૂલ-તિક્તા-વચા-લોહિતયષ્ટિકાભિઃ ।
કૃતઃ કષાયઃ કફ-પિત્ત-કુષ્ઠં સુ-સેવિતો ધર્મ ઇવોચ્છિનત્તિ

એભિર્ એવ ચ શૃતં ઘૃતમ્ ઉખ્યં ભેષજૈર્ જયતિ મારુત-કુષ્ઠમ્ ।
કલ્પયેત્ ખદિર-નિમ્બ-ગુડૂચી-દેવદારુ-રજનીઃ પૃથગ્ એવમ્

પાઠા-દાર્વી-વહ્નિ-ઘુણેષ્ટા-કટુકાભિર્ ॥ 40અ ॥
મૂત્રં યુક્તં શક્રયવૈશ્ ચોષ્ણ-જલં વા ॥ 40બ્ ॥
કુષ્ઠી પીત્વા માસમ્ અ-રુક્ સ્યાદ્ ગુદ-કીલી ॥ 40ચ્ ॥
મેહી શોફી પાણ્ડુર-જીર્ણી કૃમિ-માંશ્ ચ ॥ 40દ્ ॥
લાક્ષા-દન્તી-મધુરસ-વરા-દ્વીપિ-પાઠા-વિડઙ્ગ- ॥ 41અ ॥
19.41અવ્ લાક્ષા-દન્તી-મધુરસ-વરા-દ્વીપિ-પાઠા-વિડઙ્ગં
-પ્રત્યક્પુષ્પી-ત્રિ-કટુ-રજની-સપ્તપર્ણાટરૂષમ્ ॥ 41બ્ ॥
19.41બ્વ્ પ્રત્યક્પુષ્પી-ત્રિ-કટુ-રજની-સપ્તપર્ણાટરૂષમ્
રક્તા નિમ્બં સુરતરુ કૃતં પઞ્ચ-મૂલ્યૌ ચ ચૂર્ણં ॥ 41ચ્ ॥
પીત્વા માસં જયતિ હિત-ભુગ્ ગવ્ય-મૂત્રેણ કુષ્ઠમ્ ॥ 41દ્ ॥
નિશા-કણા-નાગર-વેલ્લ-તૌબરં સ-વહ્નિ-તાપ્યં ક્રમ-શો વિવર્ધિતમ્ ।
ગવામ્બુ-પીતં વટકી-કૃતં તથા નિહન્તિ કુષ્ઠાનિ સ-દારુણાન્ય્ અપિ

ત્રિ-કટૂત્તમા-તિલારુષ્કરાજ્ય-માક્ષિક-સિતોપલા-વિહિતા ।
ગુટિકા રસાયનં કુષ્ઠ-જિચ્ ચ વૃષ્યા ચ સપ્ત-સમા

19.43ચ્વ્ ગુટિકા રસાયનં સ્યાત્ 19.43ચ્ચ્ ંઠ-હૃચ્ ચ વૃષ્યા ચ સપ્ત-સમા
19.43દ્વ્ કુષ્ઠ-જિચ્ ચ વૃષ્યા ચ સપ્ત-સમા
ચન્દ્રશકલાગ્નિ-રજની-વિડઙ્ગ-તુબરાસ્થ્ય્-અરુષ્કર-ત્રિ-ફલાભિઃ ।
વટકા ગુડાંશ-કૢપ્તાઃ સમસ્ત-કુષ્ઠાનિ નાશયન્ત્ય્ અભ્યસ્તાઃ

વિડઙ્ગ-ભલ્લાતક-વાકુચીનાં સ-દ્વીપિ-વારાહિ-હરીતકીનામ્ ।
સ-લાઙ્ગલી-કૃષ્ણ-તિલોપકુલ્યા ગુડેન પિણ્ડી વિનિહન્તિ કુષ્ઠમ્

શશાઙ્કલેખા સ-વિડઙ્ગ-સારા સ-પિપ્પલીકા સ-હુતાશ-મૂલા ।
સાયો-મલા સામલકા સ-તૈલા કુષ્ઠાનિ કૃચ્છ્રાણિ નિહન્તિ લીઢા

19.46અવ્ શશાઙ્કલેખા સ-વિડઙ્ગ-મૂલા
પથ્યા-તિલ-ગુડૈઃ પિણ્ડી કુષ્ઠં સારુષ્કરૈર્ જયેત્ ।
ગુડારુષ્કર-જન્તુઘ્ન-સોમરાજી-કૃતાથ-વા

વિડઙ્ગાદ્રિ-જતુ-ક્ષૌદ્ર-સર્પિષ્-મત્ ખાદિરં રજઃ ।
કિટિભ-શ્વિત્ર-દદ્રૂ-ઘ્નં ખાદેન્ મિત-હિતાશનઃ

સિતા-તૈલ-કૃમિઘ્નાનિ ધાત્ર્ય્-અયો-મલ-પિપ્પલીઃ ।
લિહાનઃ સર્વ-કુષ્ઠાનિ જયત્ય્ અતિ-ગુરૂણ્ય્ અપિ

મુસ્તં વ્યોષં ત્રિ-ફલા મઞ્જિષ્ઠા દારુ પઞ્ચ-મૂલે દ્વે ।
સપ્તચ્છદ-નિમ્બ-ત્વક્ સ-વિશાલા ચિત્રકો મૂર્વા

ચૂર્ણં તર્પણ-ભાગૈર્ નવભિઃ સંયોજિતં સ-મધ્વ્-અંશમ્ ।
નિત્યં કુષ્ઠ-નિબર્હણમ્ એતત્ પ્રાયોગિકં ખાદન્

શ્વયથું સ-પાણ્ડુ-રોગં શ્વિત્રં ગ્રહણી-પ્રદોષમ્ અર્શાંસિ ।
વર્ધ્મ-ભગન્દર-પિટિકા-કણ્ડૂ-કોઠાપચીર્ હન્તિ

રસાયન-પ્રયોગેણ તુબરાસ્થીનિ શીલયેત્ ।
ભલ્લાતકં વાકુચિકાં વહ્નિ-મૂલં શિલાહ્વયમ્

ઇતિ દોષે વિજિતે ઽન્તસ્-ત્વક્-સ્થે શમનં બહિઃ પ્રલેપાદિ હિતમ્ ।
તીક્ષ્ણાલેપોત્ક્લિષ્ટં કુષ્ઠં હિ વિવૃદ્ધિમ્ એતિ મલિને દેહે

સ્થિર-કઠિન-મણ્ડલાનાં કુષ્ઠાનાં પોટલૈર્ હિતઃ સ્વેદઃ ।
સ્વિન્નોત્સન્નં કુષ્ઠં શસ્ત્રૈર્ લિખિતં પ્રલેપનૈર્ લિમ્પેત્

યેષુ ન શસ્ત્રં ક્રમતે સ્પર્શેન્દ્રિય-નાશનેષુ કુષ્ઠેષુ ।
તેષુ નિપાત્યઃ ક્ષારો રક્તં દોષં ચ વિસ્રાવ્ય

લેપો ઽતિ-કઠિન-પરુષે સુપ્તે કુષ્ઠે સ્થિરે પુરાણે ચ ।
પીતા-ગદસ્ય કાર્યો વિષૈઃ સ-મન્ત્રો ઽ-ગદૈશ્ ચાનુ

19.57દ્વ્ વિષૈઃ સ-મન્ત્રા-ગદૈશ્ ચાનુ
સ્તબ્ધાનિ સુપ્ત-સુપ્તાન્ય્ અ-સ્વેદન-કણ્ડુલાનિ કુષ્ઠાનિ ।
ઘૃષ્ટાનિ શુષ્ક-ગો-મય-ફેનક-શસ્ત્રૈઃ પ્રદેહ્યાનિ

મુસ્તા ત્રિ-ફલા મદનં કરઞ્જ આરગ્વધઃ કલિઙ્ગ-યવાઃ ।
સપ્તાહ્વ-કુષ્ઠ-ફલિની-દાર્વ્યઃ સિદ્ધાર્થકં સ્નાનમ્

એષ કષાયો વમનં વિરેચનં વર્ણકસ્ તથોદ્ઘર્ષઃ ।
ત્વગ્-દોષ-કુષ્ઠ-શોફ-પ્રબાધનઃ પાણ્ડુ-રોગ-ઘ્નઃ

કરવીર-નિમ્બ-કુટજાચ્ છમ્યાકાચ્ ચિત્રકાચ્ ચ મૂલાનામ્ ।
મૂત્રે દર્વી-લેપી ક્વાથો લેપેન કુષ્ઠ-ઘ્નઃ

શ્વેત-કરવીર-મૂલં કુટજ-કરઞ્જાત્ ફલં ત્વચો દાર્વ્યાઃ ।
સુમનઃ-પ્રવાલ-યુક્તો લેપઃ કુષ્ઠાપહઃ સિદ્ધઃ

શૈરીષી ત્વક્ પુષ્પં કાર્પાસ્યા રાજવૃક્ષ-પત્ત્રાણિ ।
પિષ્ટા ચ કાકમાચી ચતુર્-વિધઃ કુષ્ઠ-હા લેપઃ

વ્યોષ-સર્ષપ-નિશા-ગૃહ-ધૂમૈર્ યાવ-શૂક-પટુ-ચિત્રક-કુષ્ઠૈઃ ।
કોલ-માત્ર-ગુટિકાર્ધ-વિષાંશા શ્વિત્ર-કુષ્ઠ-હરણો વર-લેપઃ

નિમ્બં હરિદ્રે સુરસં પટોલં કુષ્ઠાશ્વગન્ધે સુરદારુ શિગ્રુઃ ।
સ-સર્ષપં તુમ્બુરુ-ધાન્ય-વન્યં ચણ્ડા ચ ચૂર્ણાનિ સમાનિ કુર્યાત્

તૈસ્ તક્ર-પિષ્ટૈઃ પ્રથમં શરીરં તૈલાક્તમ્ ઉદ્વર્તયિતું યતેત ।
તથાસ્ય કણ્ડૂઃ પિટિકાઃ સ-કોઠાઃ કુષ્ઠાનિ શોફાશ્ ચ શમં વ્રજન્તિ

19.66ચ્વ્ તેનાસ્ય કણ્ડૂઃ પિટિકાઃ સ-કોઠાઃ
મુસ્તામૃતાસઙ્ગ-કટઙ્કટેરી-કાસીસ-કમ્પિલ્લક-કુષ્ઠ-લોધ્રાઃ ।
ગન્ધોપલઃ સર્જ-રસો વિડઙ્ગં મનઃશિલાલે કરવીરક-ત્વક્

તૈલાક્ત-ગાત્રસ્ય કૃતાનિ ચૂર્ણાન્ય્ એતાનિ દદ્યાદ્ અવચૂર્ણનાર્થમ્ ।
દદ્રૂઃ સ-કણ્ડૂઃ કિટિભાનિ પામા વિચર્ચિકા ચેતિ તથા ન સન્તિ

સ્નુગ્-ગણ્ડે સર્ષપાત્ કલ્કઃ કુકૂલાનલ-પાચિતઃ ।
લેપાદ્ વિચર્ચિકાં હન્તિ રાગ-વેગ ઇવ ત્રપામ્

મનઃશિલાલે મરિચાનિ તૈલમ્ આર્કં પયઃ કુષ્ઠ-હરઃ પ્રદેહઃ ।
તથા કરઞ્જ-પ્રપુનાટ-બીજં કુષ્ઠાન્વિતં ગો-સલિલેન પિષ્ટમ્

ગુગ્ગુલુ-મરિચ-વિડઙ્ગૈઃ સર્ષપ-કાસીસ-સર્જ-રસ-મુસ્તૈઃ ।
શ્રીવેષ્ટ-કાલગન્ધૈર્ મનઃશિલા-કુષ્ઠ-કમ્પિલ્લૈઃ

ઉભય-હરિદ્રા-સહિતૈશ્ ચાક્રિક-તૈલેન મિશ્રિતૈર્ એભિઃ ।
દિન-કર-કરાભિતપ્તૈઃ કુષ્ઠં ઘૃષ્ટં ચ નષ્ટં ચ

મરિચં તમાલ-પત્ત્રં કુષ્ઠં સ-મનઃશિલં સ-કાસીસમ્ ।
તૈલેન યુક્તમ્ ઉષિતં સપ્તાહં ભાજને તામ્રે

તેનાલિપ્તં સિધ્મં સપ્તાહાદ્ ઘર્મ-સેવિનો ઽપૈતિ ।
માસાન્ નવં કિલાસં સ્નાનેન વિના વિશુદ્ધસ્ય

મયૂરક-ક્ષાર-જલે સપ્ત-કૃત્વઃ પરિસ્રુતે ।
સિદ્ધં જ્યોતિષ્મતી-તૈલમ્ અભ્યઙ્ગાત્ સિધ્મ-નાશનમ્

વાયસજઙ્ઘા-મૂલં વમની-પત્ત્રાણિ મૂલકાદ્ બીજમ્ ।
તક્રેણ ભૌમ-વારે લેપઃ સિધ્માપહઃ સિદ્ધઃ

જીવન્તી મઞ્જિષ્ઠા દાર્વી કમ્પિલ્લકં પયસ્ તુત્થમ્ ।
એષ ઘૃત-તૈલ-પાકઃ સિદ્ધઃ સિદ્ધે ચ સર્જ-રસઃ

દેયઃ સ-મધૂચ્છિષ્ટો વિપાદિકા તેન નશ્યતિ હ્ય્ અક્તા ।
ચર્મૈક-કુષ્ઠ-કિટિભં કુષ્ઠં શામ્યત્ય્ અલસકં ચ

મૂલં સપ્તાહ્વાત્ ત્વક્ શિરીષાશ્વમારાદ્ અર્કાન્ માલત્યાશ્ ચિત્રકાસ્ફોત-નિમ્બાત્ ।
બીજં કારઞ્જં સાર્ષપં પ્રાપુનાટમ્ શ્રેષ્ઠા જન્તુઘ્નં ત્ર્ય્-ઊષણં દ્વે હરિદ્રે

તૈલં તૈલં સાધિતં તૈઃ સ-મૂત્રૈસ્ ત્વગ્-દોષાણાં દુષ્ટ-નાડી-વ્રણાનામ્ ।
અભ્યઙ્ગેન શ્લેષ્મ-વાતોદ્ભવાનાં નાશાયાલં વજ્રકં વજ્ર-તુલ્યમ્

એરણ્ડ-તાર્ક્ષ્ય-ઘન-નીપ-કદમ્બ-ભાર્ગી- ॥ 81અ ॥
-કમ્પિલ્લ-વેલ્લ-ફલિની-સુરવારુણીભિઃ ॥ 81બ્ ॥
નિર્ગુણ્ડ્ય્-અરુષ્કર-સુરાહ્વ-સુવર્ણદુગ્ધા- ॥ 81ચ્ ॥
-શ્રીવેષ્ટ-ગુગ્ગુલુ-શિલા-પટુ-તાલ-વિશ્વૈઃ ॥ 81દ્ ॥
તુલ્ય-સ્નુગ્-અર્ક-દુગ્ધં સિદ્ધં તૈલં સ્મૃતં મહા-વજ્રમ્ ।
અતિશયિત-વજ્રક-ગુણં શ્વિત્રાર્શો-ગ્રન્થિ-માલા-ઘ્નમ્

કુષ્ઠાશ્વમાર-ભૃઙ્ગાર્ક-મૂત્ર-સ્નુક્-ક્ષીર-સૈન્ધવૈઃ ।
તૈલં સિદ્ધં વિષાપહમ્ અભ્યઙ્ગાત્ કુષ્ઠ-જિત્ પરમ્

સિદ્ધં સિક્થક-સિન્દૂર-પુર-તુત્થક-તાર્ક્ષ્ય-જૈઃ ।
કચ્છૂં વિચર્ચિકાં ચાશુ કટુ-તૈલં નિબર્હતિ

19.84બ્વ્ -પુર-તુત્થક-તાર્ક્ષ્યકૈઃ 19.84ચ્વ્ પામાં વિચર્ચિકાં ચાશુ 19.84દ્વ્
કટુ-તૈલં નિયચ્છતિ
લાક્ષા વ્યોષં પ્રાપુનાટં ચ બીજં સ-શ્રીવેષ્ટં કુષ્ઠ-સિદ્ધાર્થકાશ્ ચ ।
તક્રોન્મિશ્રઃ સ્યાદ્ ધરિદ્રા ચ લેપો દદ્રૂષૂક્તો મૂલકોત્થં ચ બીજમ્

ચિત્રક-શોભાઞ્જનકૌ ગુડૂચ્ય્-અપામાર્ગ-દેવદારૂણિ ।
ખદિરો ધવશ્ ચ લેપઃ શ્યામા દન્તી દ્રવન્તી ચ

લાક્ષા-રસાઞ્જનૈલાઃ પુનર્નવા ચેતિ કુષ્ઠિનાં લેપાઃ ।
દધિ-મણ્ડ-યુતાઃ પાદૈઃ ષટ્ પ્રોક્તા મારુત-કફ-ઘ્નાઃ

જલ-વાપ્ય-લોહ-કેસર-પત્ત્ર-પ્લવ-ચન્દન-મૃણાલાનિ ।
ભાગોત્તરાણિ સિદ્ધં પ્રલેપનં પિત્ત-કફ-કુષ્ઠે

તિક્ત-ઘૃતૈર્ ધૌત-ઘૃતૈર્ અભ્યઙ્ગો દહ્યમાન-કુષ્ઠેષુ ।
તૈલૈશ્ ચન્દન-મધુક-પ્રપૌણ્ડરીકોત્પલ-યુતૈશ્ ચ

ક્લેદે પ્રપતતિ ચાઙ્ગે દાહે વિસ્ફોટકે ચ ચર્મ-દલે ।
શીતાઃ પ્રદેહ-સેકા વ્યધન-વિરેકૌ ઘૃતં તિક્તમ્

ખદિર-વૃષ-નિમ્બ-કુટજાઃ શ્રેષ્ઠા-કૃમિજિત્-પટોલ-મધુપર્ણ્યઃ ।
અન્તર્ બહિઃ પ્રયુક્તાઃ કૃમિ-કુષ્ઠ-નુદઃ સ-ગો-મુત્રાઃ

પ્રલેપોદ્વર્તન-સ્નાન-પાન-ભોજન-કર્મણિ ।
શીલિતં ખાદિરં વારિ સર્વ-ત્વગ્-દોષ-નાશનમ્ ॥ 91+1 ॥
વાતોત્તરેષુ સર્પિર્ વમનં શ્લેષ્મોત્તરેષુ કુષ્ઠેષુ ।
પિત્તોત્તરેષુ મોક્ષો રક્તસ્ય વિરેચનં ચાગ્રે

19.92દ્વ્ રક્તસ્ય વિરેચનં ચાગ્ર્યમ્
યે લેપાઃ કુષ્ઠાનાં યુજ્યન્તે નિર્હૃતાસ્ર-દોષાણામ્ ।
સંશોધિતાશયાનાં સદ્યઃ સિદ્ધિર્ ભવતિ તેષામ્

દોષે હૃતે ઽપનીતે રક્તે બાહ્યાન્તરે કૃતે શમને ।
સ્નેહે ચ કાલ-યુક્તે ન કુષ્ઠમ્ અતિવર્તતે સાધ્યમ્

બહુ-દોષઃ સંશોધ્યઃ કુષ્ઠી બહુ-શો ઽનુરક્ષતા પ્રાણાન્ ।
દોષે હ્ય્ અતિ-માત્ર-હૃતે વાયુર્ હન્યાદ્ અ-બલમ્ આશુ

પક્ષાત્ પક્ષાચ્ છર્દનાન્ય્ અભ્યુપેયાન્ માસાન્ માસાચ્ છોધનાન્ય્ અપ્ય્ અધસ્-તાત્ ।
શુદ્ધિર્ મૂર્ધ્નિ સ્યાત્ ત્રિ-રાત્રાત્ ત્રિ-રાત્રાત્ ષષ્ઠે ષષ્ઠે માસ્ય્ અસૃઙ્-મોક્ષણં ચ