Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 6
Sūtrasthāna
rakto mahān sa-kalamas tūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ |
sārā-mukho dīrghaśūko lodhraśūkaḥ sugandhikaḥ
puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gaura-śārivau |
kāñcano mahiṣaḥ śūkaḥ dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ
6.2av pāṇḍukaḥ puṇḍarīkaś ca 6.2av pauṇḍrakaḥ puṇḍarīkaś ca 6.2bv
pramodo gaura-śālikaḥ
lāṅgalā lohavālākhyāḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ |
pataṅgās tapanīyāś ca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ
6.3av jāṅgalā lohavālākhyāḥ 6.3av lāṅgalā lohavālāś ca 6.3av lāṅgalo
lohavālākhyaḥ
6.3bv kardamaḥ śītabhīrukaḥ
svādu-pāka-rasāḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpa-varcasaḥ |
kaṣāyānu-rasāḥ pathyā laghavo mūtralā himāḥ
śūka-jeṣu varas tatra raktas tṛṣṇā-tri-doṣa-hā |
mahāṃs tam anu kalamas taṃ cāpy anu tataḥ pare
6.5cv mahāṃs tasyānu kalamas
yavakā hāyanāḥ pāṃsu-bāṣpa-naiṣadhakādayaḥ |
svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke 'mlāḥ śleṣma-pittalāḥ
6.6bv -vāpya-naiṣadhakādayaḥ
sṛṣṭa-mūtra-purīṣāś ca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ |
snigdho grāhī laghuḥ svādus tri-doṣa-ghnaḥ sthiro himaḥ
ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraś cāsita-gaurataḥ |
tataḥ kramān mahā-vrīhi-kṛṣṇa-vrīhi-jatūmukhāḥ
kukkuṭāṇḍaka-lāvākhya-pārāvataka-śūkarāḥ |
varakoddālakojjvāla-cīna-śārada-dardurāḥ
6.9av kukkuṭāṇḍaka-pālākṣa- 6.9av kukkuṭāṇḍaka-pālākhya- 6.9av
kukkuṭāṇḍaka-lāvākṣa-
6.9dv -cīna-śārada-durdarāḥ
gandhanāḥ kuruvindāś ca guṇair alpāntarāḥ smṛtāḥ |
svādur amla-vipāko 'nyo vrīhiḥ pitta-karo guruḥ
bahu-mūtra-purīṣoṣmā tri-doṣas tv eva pāṭalaḥ |
kaṅgu-kodrava-nīvāra-śyāmākādi himaṃ laghu
tṛṇa-dhānyaṃ pavana-kṛl lekhanaṃ kapha-pitta-hṛt |
bhagna-saṃdhāna-kṛt tatra priyaṅgur bṛṃhaṇī guruḥ
koradūṣaḥ paraṃ grāhī sparśo śīto viṣāpahaḥ |
rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍ-vāta-kṛd yavaḥ
6.13bv sparśo śīto garāpahaḥ 6.13bv sparśa-śīto viṣāpahaḥ
vṛṣyaḥ sthairya-karo mūtra-medaḥ-pitta-kaphāñ jayet |
pīnasa-śvāsa-kāsoru-stambha-kaṇṭha-tvag-āmayān
nyūno yavād anu-yavo rūkṣoṣṇo vaṃśa-jo yavaḥ |
vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vāta-pitta-hā
6.15av nyūno yāvad anya-yavo
saṃdhāna-kārī madhuro godhūmaḥ sthairya-kṛt saraḥ |
pathyā nandīmukhī śītā kaṣāya-madhurā laghuḥ
niḥ-sārā vātalā rūkṣā jūrṇādhmāna-karā sarā || 16+1 ||
mudgāḍhakī-masūrādi śimbī-dhānyaṃ vibandha-kṛt |
kaṣāyaṃ svādu saṃgrāhi kaṭu-pākaṃ himaṃ laghu
medaḥ-śleṣmāsra-pitteṣu hitaṃ lepopasekayoḥ |
varo 'tra mudgo 'lpa-calaḥ kalāyas tv ati-vātalaḥ
asṛk-pitta-haro rūkṣo vātalaś caṇakaḥ smṛtaḥ || 18.1+1 ||
rāja-māṣo 'nila-karo rūkṣo bahu-śakṛd guruḥ |
uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke 'mlāḥ śukrāśma-śvāsa-pīnasān
kāsārśaḥ-kapha-vātāṃś ca ghnanti pittāsra-dāḥ param |
niṣpāvo vāta-pittāsra-stanya-mūtra-karo guruḥ
6.20cv niṣpāvo vāta-pittāsṛk-
saro vidāhī dṛk-śukra-kapha-śopha-viṣāpahaḥ |
māṣaḥ snigdho bala-śleṣma-mala-pitta-karaḥ saraḥ
gurūṣṇo 'nila-hā svāduḥ śukra-vṛddhi-vireka-kṛt |
phalāni māṣa-vad vidyāt kākāṇḍolātmaguptayoḥ
uṣṇas tvacyo himaḥ sparśe keśyo balyas tilo guruḥ |
alpa-mūtraḥ kaṭuḥ pāke medhāgni-kapha-pitta-kṛt
6.23av uṣṇas tvacyo hima-sparśaḥ
snigdhomā svādu-tiktoṣṇā kapha-pitta-karī guruḥ |
dṛk-śukra-hṛt kaṭuḥ pāke tad-vad bījaṃ kusumbha-jam
māṣo 'tra sarveṣv avaro yavakaḥ śūka-jeṣu ca |
navaṃ dhānyam abhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam
6.25bv yavakaḥ śūka-jeṣv api 6.25dv laghu varṣoṣitaṃ ca yat
śīghra-janma tathā sūpyaṃ nis-tuṣaṃ yukti-bharjitam |
maṇḍa-peyā-vilepīnām odanasya ca lāghavam
yava-godhūma-māṣāś ca tilāś cābhinavā hitāḥ |
purāṇā vi-rasāḥ sūkṣmā na tathārtha-karā matāḥ || 26.1+1 ||
yathā-pūrvaṃ śivas tatra maṇḍo vātānulomanaḥ |
tṛḍ-glāni-doṣa-śeṣa-ghnaḥ pācano dhātu-sāmya-kṛt
sroto-mārdava-kṛt svedī saṃdhukṣayati cānalam |
kṣut-tṛṣṇā-glāni-daurbalya-kukṣi-roga-jvarāpahā
malānulomanī pathyā peyā dīpana-pācanī |
vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇā-ghnī dīpanī hitā
vraṇākṣi-roga-saṃśuddha-dur-bala-sneha-pāyinām |
su-dhautaḥ prasrutaḥ svinno '-tyaktoṣmā caudano laghuḥ
yaś cāgneyauṣadha-kvātha-sādhito bhṛṣṭa-taṇḍulaḥ |
viparīto guruḥ kṣīra-māṃsādyair yaś ca sādhitaḥ
6.31av yaś cāgneyauṣadha-kvāthe 6.31bv sādhito bhṛṣṭa-taṇḍulaiḥ
iti dravya-kriyā-yoga-mānādyaiḥ sarvam ādiśet |
bṛṃhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaś cakṣuṣyo vraṇa-hā rasaḥ
maudgas tu pathyaḥ saṃśuddha-vraṇa-kaṇṭhākṣi-rogiṇām |
vātānulomī kaulattho gulma-tūṇī-pratūṇi-jit
a-kṛtaṃ kṛta-yūṣaṃ ca tanu saṃskāritaṃ rasam |
sūpam amlam an-amlaṃ ca guru vidyād yathottaram || 33+1 ||
tila-piṇyāka-vikṛtiḥ śuṣka-śākaṃ virūḍhakam |
śāṇḍākī-vaṭakaṃ dṛṅ-ghnaṃ doṣalaṃ glapanaṃ guru
rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā ruci-pradā |
śrama-kṣut-tṛṭ-klama-haraṃ pānakaṃ prīṇanaṃ guru
viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ yathā-dravya-guṇaṃ ca tat |
lājās tṛṭ-chardy-atīsāra-meha-medaḥ-kapha-cchidaḥ
kāsa-pittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ |
pṛthukā guravo balyāḥ kapha-viṣṭambha-kāriṇaḥ
dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ |
saktavo laghavaḥ kṣut-tṛṭ-śrama-netrāmaya-vraṇān
6.38dv -śrama-netra-galāmayān
ghnanti saṃtarpaṇāḥ pānāt sadya eva bala-pradāḥ |
nodakāntaritān na dvir na niśāyāṃ na kevalān
na bhuktvā na dvi-jaiś chittvā saktūn adyān na vā bahūn |
piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭi-dūṣaṇaḥ
raukṣyād viṣṭambhate koṣṭhe viṣṭambhi-tvād vidahyate |
vidāhāt kurute glāniṃ piṇyāko niśi sevitaḥ || 40+1 ||
vesavāro guruḥ snigdho balopacaya-vardhanaḥ |
mudgādi-jās tu guravo yathā-dravya-guṇānugāḥ
kukūla-karpara-bhrāṣṭra-kandv-aṅgāra-vipācitān |
eka-yonīō̃ laghūn vidyād apūpān uttarottaram
6.42av kukūla-kharpara-bhrāṣṭra- 6.42bv -kaṭv-aṅgāra-vipācitān 6.42dv
apūpāṃs tu yathottaram
hariṇaiṇa-kuraṅgarkṣa-gokarṇa-mṛgamātṛkāḥ |
śaśa-śambara-cāruṣka-śarabhādyā mṛgāḥ smṛtāḥ
lāva-vārtīka-vartīra-raktavartmaka-kukkubhāḥ |
kapiñjalopacakrākhya-cakora-kurubāhavaḥ
6.44bv -raktavartmaka-kurkubhāḥ
vartako vartikā caiva tittiriḥ krakaraḥ śikhī |
tāmra-cūḍākhya-bakara-gonarda-giri-vartikāḥ
6.45cv kukkuṭo bakaraḥ kaṅka- 6.45cv tāmra-cūḍākhya-varaka-
tathā śārapadendrābha-varaṭādyāś ca viṣkirāḥ |
jīvañjīvaka-dātyūha-bhṛṅgāhva-śuka-sārikāḥ
6.46bv -vāraṭādyāś ca viṣkirāḥ 6.46bv -vāraṭāś ceti viṣkirāḥ 6.46bv -varaṭāś
ceti viṣkirāḥ
laṭvā-kokila-hārīta-kapota-caṭakādayaḥ |
pratudā bheka-godhāhi-śvāvid-ādyā bile-śayāḥ
go-kharāśvataroṣṭrāśva-dvīpi-siṃharkṣa-vānarāḥ |
mārjāra-mūṣaka-vyāghra-vṛka-babhru-tarakṣavaḥ
lopāka-jambuka-śyena-cāṣa-vāntāda-vāyasāḥ |
śaśaghnī-bhāsa-kurara-gṛdhrolūka-kuliṅgakāḥ
6.49cv śaśāri-bhāsa-kurara-
dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛga-pakṣiṇaḥ |
varāha-mahiṣa-nyaṅku-ruru-rohita-vāraṇāḥ
sṛmaraś camaraḥ khaḍgo gavayaś ca mahā-mṛgāḥ |
haṃsa-sārasa-kādamba-baka-kāraṇḍava-plavāḥ
balākotkrośa-cakrāhva-madgu-krauñcādayo 'p-carāḥ |
matsyā rohita-pāṭhīna-kūrma-kumbhīra-karkaṭāḥ
śukti-śaṅkhodra-śambūka-śapharī-varmi-candrikāḥ |
culūkī-nakra-makara-śiśumāra-timiṅgilāḥ
6.53av śukti-śaṅkhodru-śambūka- 6.53cv cullakī-nakra-makara-
rājī-cilicimādyāś ca māṃsam ity āhur aṣṭa-dhā |
yoniṣv ajāvī vyāmiśra-go-cara-tvād a-niścite
mṛgyaṃ vaiṣkirikaṃ kiṃ ca prātudaṃ ca bile-śayam |
prāsahaṃ ca mahā-mṛgyam ap-caraṃ mātsyam aṣṭa-dhā || 54.1+1 ||
ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau |
tatra baddha-malāḥ śītā laghavo jāṅgalā hitāḥ
pittottare vāta-madhye saṃnipāte kaphānuge |
dīpanaḥ kaṭukaḥ pāke grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ
īṣad-uṣṇa-guru-snigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ |
tittiris teṣv api varo medhāgni-bala-śukra-kṛt
grāhī varṇyo 'nilodrikta-saṃnipāta-haraḥ param |
nāti-pathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotra-svara-vayo-dṛśām
tad-vac ca kukkuṭo vṛṣyo grāmyas tu śleṣmalo guruḥ |
medhānala-karā hṛdyāḥ krakarāḥ sopacakrakāḥ
guruḥ sa-lavaṇaḥ kāṇa-kapotaḥ sarva-doṣa-kṛt |
caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vāta-ghnāḥ śukralāḥ param
6.60dv vāta-ghnāḥ śukralāḥ bhṛśam
gurūṣṇa-snigdha-madhurā vargāś cāto yathottaram |
mūtra-śukra-kṛto balyā vāta-ghnāḥ kapha-pittalāḥ
śītā mahā-mṛgās teṣu kravyāda-prasahāḥ punaḥ |
lavaṇānu-rasāḥ pāke kaṭukā māṃsa-vardhanāḥ
6.62bv kravyādāḥ prasahāḥ punaḥ
jīrṇārśo-grahaṇī-doṣa-śoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ |
nāti-śīta-guru-snigdhaṃ māṃsam ājam a-doṣalam
6.63cv nāti-śītaṃ guru snigdhaṃ
śarīra-dhātu-sāmānyād an-abhiṣyandi bṛṃhaṇam |
viparītam ato jñeyam āvikaṃ bṛṃhaṇaṃ tu tat
śuṣka-kāsa-śramāty-agni-viṣama-jvara-pīnasān |
kārśyaṃ kevala-vātāṃś ca go-māṃsaṃ saṃniyacchati
uṣṇo garīyān mahiṣaḥ svapna-dārḍhya-bṛhat-tva-kṛt |
tad-vad varāhaḥ śrama-hā ruci-śukra-bala-pradaḥ
matsyāḥ paraṃ kapha-karāś cilicīmas tri-doṣa-kṛt |
lāva-rohita-godhaiṇāḥ sve sve varge varāḥ param
matsyādi-pakṣiṇāṃ caiva gurūṇy aṇḍāni cādiśet |
tāni snigdhāni vṛṣyāṇi svādu-pāka-rasāni ca || 67.1+1 ||
6.67.1+1bv gurūṇy aṇḍāny ato diśet 6.67.1+1bv gurūṇy aṇḍāni cānyato
māṃsaṃ sadyo-hataṃ śuddhaṃ vayaḥ-sthaṃ ca bhajet tyajet |
mṛtaṃ kṛśaṃ bhṛśaṃ medyaṃ vyādhi-vāri-viṣair hatam
puṃ-striyoḥ pūrva-paścārdhe guruṇī garbhiṇī guruḥ |
laghur yoṣic catuṣ-pātsu vihaṅgeṣu punaḥ pumān
śiraḥ-skandhoru-pṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnoś ca gauravam |
tathāma-pakvāśayayor yathā-pūrvaṃ vinirdiśet
śoṇita-prabhṛtīnāṃ ca dhātūnām uttarottaram |
māṃsād garīyo vṛṣaṇa-meḍhra-vṛkka-yakṛd-gudam
śākaṃ pāṭhā-śaṭhī-sūṣā-suniṣaṇṇa-satīna-jam |
tri-doṣa-ghnaṃ laghu grāhi sa-rāja-kṣava-vāstukam
6.72av śākaṃ pāṭhā-śaṭhī-śūṣā-
suniṣaṇṇo 'gni-kṛd vṛṣyas teṣu rāja-kṣavaḥ param |
grahaṇy-arśo-vikāra-ghno varco-bhedi tu vāstukam
hanti doṣa-trayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī |
kākamācī sarā svaryā cāṅgery amlāgni-dīpanī
6.74bv vṛṣyā soṣṇā rasāyanam
grahaṇy-arśo-'nila-śleṣman-hitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ |
paṭola-saptalāriṣṭa-śārṅgaṣṭāvalgujāmṛtāḥ
6.75cv paṭolaṃ saptalāriṣṭa-
vetrāgra-bṛhatī-vāsā-kutilī-tilaparṇikāḥ |
maṇḍūkaparṇī-karkoṭa-kāravellaka-parpaṭāḥ
6.76av vetrāgraṃ bṛhatī-vāsā- 6.76bv -kuntilī-tilaparṇikāḥ 6.76bv
-kuntalī-tilaparṇikāḥ
nāḍī-kalāya-gojihvā-vārtākaṃ vanatiktakam |
karīraṃ kulakaṃ nandī kucailā śakulādanī
kaṭhillaṃ kembukaṃ śītaṃ sa-kośātaka-karkaśam |
tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kapha-pitta-jit
6.78av kaṭhilla-kembukaṃ śītaṃ
hṛdyaṃ paṭolaṃ kṛmi-nut svādu-pākaṃ ruci-pradam |
pittalaṃ dīpanaṃ bhedi vāta-ghnaṃ bṛhatī-dvayam
vṛṣaṃ tu vami-kāsa-ghnaṃ rakta-pitta-haraṃ param |
kāravellaṃ sa-kaṭukaṃ dīpanaṃ kapha-jit param
vārtākaṃ kaṭu-tiktoṣṇaṃ madhuraṃ kapha-vāta-jit |
sa-kṣāram agni-jananaṃ hṛdyaṃ rucyam a-pittalam
karīram ādhmāna-karaṃ kaṣāyaṃ svādu tiktakam |
kośātakāvalgujakau bhedināv agni-dīpanau
6.82dv bhedanāv agni-dīpanau
taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādu-pāka-raso laghuḥ |
mada-pitta-viṣāsra-ghno muñjātaṃ vāta-pitta-jit
snigdhaṃ śītaṃ guru svādu bṛṃhaṇaṃ śukra-kṛt param |
gurvī sarā tu pālaṅkyā mada-ghnī cāpy upodakā
pālaṅkyā-vat smṛtaś cañcuḥ sa tu saṃgrahaṇātmakaḥ |
vidārī vāta-pitta-ghnī mūtralā svādu-śītalā
6.85av pālaṅkyā-vat smṛtaś cuccuḥ 6.85av pālaṅkyā-vat smṛtaś cuñcuḥ
jīvanī bṛṃhaṇī kaṇṭhyā gurvī vṛṣyā rasāyanam |
cakṣuṣyā sarva-doṣa-ghnī jīvantī madhurā himā
kūṣmāṇḍa-tumba-kāliṅga-karkārv-ervāru-tiṇḍiśam |
tathā trapusa-cīnāka-cirbhaṭaṃ kapha-vāta-kṛt
bhedi viṣṭambhy abhiṣyandi svādu-pāka-rasaṃ guru |
vallī-phalānāṃ pravaraṃ kūṣmāṇḍaṃ vāta-pitta-jit
vasti-śuddhi-karaṃ vṛṣyaṃ trapusaṃ tv ati-mūtralam |
tumbaṃ rūkṣa-taraṃ grāhi kāliṅgairvāru-cirbhaṭam
bālaṃ pitta-haraṃ śītaṃ vidyāt pakvam ato 'nya-thā |
śīrṇavṛntaṃ tu sa-kṣāraṃ pittalaṃ kapha-vāta-jit
rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyam aṣṭhīlānāha-nul laghu |
mṛṇāla-bisa-śālūka-kumudotpala-kandakam
nandī-māṣaka-kelūṭa-śṛṅgāṭaka-kaserukam |
krauñcādanaṃ kaloḍyaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru
kadamba-nālikā-mārṣa-kuṭiñjara-kutumbakam |
cillī-laṭvāka-loṇīkā-kurūṭaka-gavedhukam
6.93av kalambu-nālikā-mārṣa- 6.93bv -kuṭiñjara-kurumbakam 6.93bv
-kuliñjara-kurumbakam
6.93dv -kurūḍhaka-gavedhukāḥ 6.93dv -kuraṇṭaka-gavedhukāḥ 6.93dv
-kuraṇṭaka-gavedhukam
jīvanta-jhuñjhv-eḍagaja-yava-śāka-suvarcalāḥ |
ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇam
6.94bv -yava-śāka-suvarcalam 6.94dv tathā sūpyāni lākṣmaṇam 6.94dv tathā
sūpyāni lakṣmaṇā
svādu rūkṣaṃ sa-lavaṇaṃ vāta-śleṣma-karaṃ guru |
śītalaṃ sṛṣṭa-viṇ-mūtraṃ prāyo viṣṭabhya jīryati
svinnaṃ niṣpīḍita-rasaṃ snehāḍhyaṃ nāti-doṣalam |
laghu-pattrā tu yā cillī sā vāstuka-samā matā
tarkārī-varuṇaṃ svādu sa-tiktaṃ kapha-vāta-jit |
varṣābhvau kāla-śākaṃ ca sa-kṣāraṃ kaṭu-tiktakam
6.97av tarkārī-varaṇaṃ svādu
dīpanaṃ bhedanaṃ hanti gara-śopha-kaphānilān |
dīpanāḥ kapha-vāta-ghnāś ciribilvāṅkurāḥ sarāḥ
saṃgrāhi śālmalī-puṣpaṃ pittāsra-ghnaṃ viśeṣataḥ || 98.1+1 ||
śatāvary-aṅkurās tiktā vṛṣyā doṣa-trayāpahāḥ |
rūkṣo vaṃśa-karīras tu vidāhī vāta-pittalaḥ
pattūro dīpanas tiktaḥ plīhārśaḥ-kapha-vāta-jit |
kṛmi-kāsa-kaphotkledān kāsamardo jayet saraḥ
rūkṣoṣṇam amlaṃ kausumbhaṃ guru pitta-karaṃ saram |
gurūṣṇaṃ sārṣapaṃ baddha-viṇ-mūtraṃ sarva-doṣa-kṛt
yad bālam a-vyakta-rasaṃ kiñ-cit-kṣāraṃ sa-tiktakam |
tan mūlakaṃ doṣa-haraṃ laghu soṣṇaṃ niyacchati
gulma-kāsa-kṣaya-śvāsa-vraṇa-netra-galāmayān |
svarāgni-sādodāvarta-pīnasāṃś ca mahat punaḥ
rase pāke ca kaṭukam uṣṇa-vīryaṃ tri-doṣa-kṛt |
gurv abhiṣyandi ca snigdha-siddhaṃ tad api vāta-jit
6.104dv -svinnaṃ tad api vāta-jit
vāta-śleṣma-haraṃ śuṣkaṃ sarvam āmaṃ tu doṣalam |
kaṭūṣṇo vāta-kapha-hā piṇḍāluḥ pitta-vardhanaḥ
kuṭhera-śigru-surasa-sumukhāsuri-bhūstṛṇam |
phaṇijjārjaka-jambīra-prabhṛti grāhi śālanam
vidāhi kaṭu rūkṣoṣṇaṃ hṛdyaṃ dīpana-rocanam |
dṛk-śukra-kṛmi-hṛt tīkṣṇaṃ doṣotkleśa-karaṃ laghu
hidhmā-kāsa-viṣa-śvāsa-pārśva-ruk-pūti-gandha-hā |
surasaḥ sumukho nāti-vidāhī gara-śopha-hā
6.108av hidhmā-kāsa-vami-śvāsa- 6.108av hidhmā-kāsa-śrama-śvāsa-
ārdrikā tikta-madhurā mūtralā na ca pitta-kṛt |
laśuno bhṛśa-tīkṣṇoṣṇaḥ kaṭu-pāka-rasaḥ saraḥ
hṛdyaḥ keśyo gurur vṛṣyaḥ snigdho rocana-dīpanaḥ |
bhagna-saṃdhāna-kṛd balyo rakta-pitta-pradūṣaṇaḥ
6.110bv snigdho dīpana-pācanaḥ
kilāsa-kuṣṭha-gulmārśo-meha-kṛmi-kaphānilān |
sa-hidhmā-pīnasa-śvāsa-kāsān hanti rasāyanam
6.111dv -kāsān hanty asra-pitta-kṛt
palāṇḍus tad-guṇa-nyūnaḥ śleṣmalo nāti-pittalaḥ |
kapha-vātārśasāṃ pathyaḥ svede 'bhyavahṛtau tathā
tīkṣṇo gṛñjanako grāhī pittināṃ hita-kṛn na saḥ |
dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kapha-ghno viśado laghuḥ
viśeṣād arśasāṃ pathyo bhū-kandas tv ati-doṣalaḥ |
pattre puṣpe phale nāle kande ca guru-tā kramāt
6.114cv puṣpe pattre phale nāle
varā śākeṣu jīvantī sārṣapaṃ tv avaraṃ param |
drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭa-mūtra-viṭ
6.115bv sārṣapas tv avaraḥ param 6.115bv sarṣapās tv avarāḥ param
svādu-pāka-rasā snigdhā sa-kaṣāyā himā guruḥ |
nihanty anila-pittāsra-tiktāsya-tva-madātyayān
6.116cv nihanty anila-pittāsṛk-
tṛṣṇā-kāsa-śrama-śvāsa-svara-bheda-kṣata-kṣayān |
udrikta-pittāñ jayati trīn doṣān svādu dāḍimam
pittā-virodhi nāty-uṣṇam amlaṃ vāta-kaphāpaham |
sarvaṃ hṛdyaṃ laghu snigdhaṃ grāhi rocana-dīpanam
moca-kharjūra-panasa-nārikela-parūṣakam |
āmrāta-tāla-kāśmarya-rājādana-madhūka-jam
sauvīra-badarāṅkolla-phalgu-śleṣmātakodbhavam |
vātāmābhiṣukākṣoṭa-mukūlaka-nikocakam
urumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam |
dāha-kṣata-kṣaya-haraṃ rakta-pitta-prasādanam
svādu-pāka-rasaṃ snigdhaṃ viṣṭambhi kapha-śukra-kṛt |
phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ saraṃ kāśmarya-jaṃ himam
6.122bv śleṣmalaṃ vāta-pitta-jit
śakṛn-mūtra-vibandha-ghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam |
vātāmādy uṣṇa-vīryaṃ tu kapha-pitta-karaṃ saram
paraṃ vāta-haraṃ snigdham an-uṣṇaṃ tu priyāla-jam |
priyāla-majjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ
kola-majjā guṇais tad-vat tṛṭ-chardiḥ-kāsa-jic ca saḥ |
pakvaṃ su-dur-jaraṃ bilvaṃ doṣalaṃ pūti-mārutam
dīpanaṃ kapha-vāta-ghnaṃ bālaṃ grāhy ubhayaṃ ca tat |
kapittham āmaṃ kaṇṭha-ghnaṃ doṣalaṃ doṣa-ghāti tu
6.126bv bālaṃ grāhy ubhayaṃ tu tat
pakvaṃ hidhmā-vamathu-jit sarvaṃ grāhi viṣāpaham |
jāmbavaṃ guru viṣṭambhi śītalaṃ bhṛśa-vātalam
saṃgrāhi mūtra-śakṛtor a-kaṇṭhyaṃ kapha-pitta-jit |
vāta-pittāsra-kṛd bālaṃ baddhāsthi kapha-pitta-kṛt
6.128bv a-kaṇṭhyaṃ kapha-pitta-nut
gurv āmraṃ vāta-jit pakvaṃ svādv amlaṃ kapha-śukra-kṛt |
vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vāta-śleṣma-haraṃ laghu
tṛṣṇā-ghnam uṣṇam amlāyāḥ phalaṃ pitta-karaṃ saram || 129.1+1 ||
śamyā gurūṣṇaṃ keśa-ghnaṃ rūkṣaṃ pīlu tu pittalam |
kapha-vāta-haraṃ bhedi plīhārśaḥ-kṛmi-gulma-nut
sa-tiktaṃ svādu yat pīlu nāty-uṣṇaṃ tat tri-doṣa-jit |
tvak tikta-kaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vāta-jit
bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vāta-pitta-haraṃ guru |
laghu tat-kesaraṃ kāsa-śvāsa-hidhmā-madātyayān
āsya-śoṣānila-śleṣma-vibandha-cchardy-a-rocakān |
gulmodarārśaḥ-śūlāni mandāgni-tvaṃ ca nāśayet
madhuraṃ kiñ-cid amlaṃ ca hṛdyaṃ bhakta-prarocakam |
guru vāta-praśamanaṃ vidyān nāraṅga-jaṃ phalam || 133+1 ||
bhallātakasya tvaṅ-māṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam |
tad-asthy-agni-samaṃ medhyaṃ kapha-vāta-haraṃ param
svādv amlaṃ śītam uṣṇaṃ ca dvi-dhā pālevataṃ guru |
rucyam aty-agni-śamanaṃ rucyaṃ madhuram ārukam
6.135dv hṛdyaṃ madhuram ārukam
pakvam āśu jarāṃ yāti nāty-uṣṇa-guru-doṣalam |
drākṣā-parūṣakaṃ cārdram amlaṃ pitta-kapha-pradam
6.136bv nāty-uṣṇaṃ guru doṣalam
gurūṣṇa-vīryaṃ vāta-ghnaṃ saraṃ sa-karamardakam |
tathāmlaṃ kola-karkandhu-likucāmrātakārukam
6.137cv tad-vac ca kola-karkandhu- 6.137dv -likucāmrātam ārukam
airāvataṃ dantaśaṭhaṃ sa-tūdaṃ mṛgaliṇḍikam |
nāti-pitta-karaṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca karamardakam
dīpanaṃ bhedanaṃ śuṣkam amlīkā-kolayoḥ phalam |
tṛṣṇā-śrama-klama-cchedi laghv iṣṭaṃ kapha-vātayoḥ
svādv amlaṃ laghu kolaṃ tu śuṣkaṃ jīrṇaṃ ca dīpanam || 139.1+1 ||
phalānām avaraṃ tatra likucaṃ sarva-doṣa-kṛt |
himānaloṣṇa-dur-vāta-vyāla-lālādi-dūṣitam
6.140cv himāniloṣṇa-dur-vāta-
vāta-ghnaṃ dur-jaraṃ proktaṃ nāraṅgaṃ kapha-kṛd guru |
tṛṣṇā-śūla-kaphotkleda-cchardi-śvāsa-nivāraṇam || 140.1+1 ||
nārikelaṃ guru snigdhaṃ pitta-ghnaṃ svādu śītalam |
bala-māṃsa-karaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ vasti-śodhanam || 140.1+2 ||
jantu-juṣṭaṃ jale magnam a-bhūmi-jam an-ārtavam |
anya-dhānya-yutaṃ hīna-vīryaṃ jīrṇa-tayāti ca
6.141dv -vīryaṃ jīrṇa-tayāpi ca
dhānyaṃ tyajet tathā śākaṃ rūkṣa-siddham a-komalam |
a-saṃjāta-rasaṃ tad-vac chuṣkaṃ cānya-tra mūlakāt
prāyeṇa phalam apy evaṃ tathāmaṃ bilva-varjitam |
viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭa-malaṃ viduḥ
6.143dv sūkṣmaṃ sṛṣṭa-malaṃ mṛdu
vāta-ghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kapha-pitta-kṛt |
saindhavaṃ tatra sa-svādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tri-doṣa-nut
laghv an-uṣṇaṃ dṛśaḥ pathyam a-vidāhy agni-dīpanam |
laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ su-gandhy udgāra-śodhanam
kaṭu-pākaṃ vibandha-ghnaṃ dīpanīyaṃ ruci-pradam |
ūrdhvādhaḥ-kapha-vātānulomanaṃ dīpanaṃ viḍam
6.146av kaṭu pāke vibandha-ghnaṃ
vibandhānāha-viṣṭambha-śūla-gaurava-nāśanam |
vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣma-vivardhanam
sa-tikta-kaṭuka-kṣāraṃ tīkṣṇam utkledi caudbhidam |
kṛṣṇe sauvarcala-guṇā lavaṇe gandha-varjitāḥ
romakaṃ laghu pāṃsūtthaṃ sa-kṣāraṃ śleṣmalaṃ guru |
lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādi prayojayet
6.149dv saindhavādīn prayojayet
gulma-hṛd-grahaṇī-pāṇḍu-plīhānāha-galāmayān |
śvāsārśaḥ-kapha-kāsāṃś ca śamayed yava-śūka-jaḥ
6.150cv śvāsārśaḥ-kapha-vātāṃś ca 6.150dv śamayed yāva-śūka-jaḥ
kṣāraḥ sarvaś ca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmi-jil laghuḥ |
pittāsṛg-dūṣaṇaḥ pākī chedy a-hṛdyo vidāraṇaḥ
a-pathyaḥ kaṭu-lāvaṇyāc chukraujaḥ-keśa-cakṣuṣām |
hiṅgu vāta-kaphānāha-śūla-ghnaṃ pitta-kopanam
kaṭu-pāka-rasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu |
kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vi-lavaṇā laghuḥ
dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param |
uṣṇa-vīryā sarāyuṣyā buddhīndriya-bala-pradā
kuṣṭha-vaivarṇya-vaisvarya-purāṇa-viṣama-jvarān |
śiro-'kṣi-pāṇḍu-hṛd-roga-kāmalā-grahaṇī-gadān
sa-śoṣa-śophātīsāra-meda-moha-vami-kṛmīn |
śvāsa-kāsa-prasekārśaḥ-plīhānāha-garodaram
6.156bv -meha-moha-vami-kṛmīn
vibandhaṃ srotasāṃ gulmam ūru-stambham a-rocakam |
harītakī jayed vyādhīṃs tāṃs tāṃś ca kapha-vāta-jān
tad-vad āmalakaṃ śītam amlaṃ pitta-kaphāpaham |
kaṭu pāke himaṃ keśyam akṣam īṣac ca tad-guṇam
6.158cv kaṭu pāke '-himaṃ keśyam
iyaṃ rasāyana-varā tri-phalākṣy-āmayāpahā |
ropaṇī tvag gada-kleda-medo-meha-kaphāsra-jit
sa-kesaraṃ catur-jātaṃ tvak-pattrailaṃ tri-jātakam |
pitta-prakopi tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocana-dīpanam
su-gandhi sarva-peyānāṃ vyañjanānāṃ ca vāsanam |
lehānāṃ khādya-pākānāṃ cūrṇānāṃ ca prayojayet || 160.1+1 ||
rase pāke ca kaṭukaṃ kapha-ghnaṃ maricaṃ laghu |
śleṣmalā svādu-śītārdrā gurvī snigdhā ca pippalī
sā śuṣkā viparītātaḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ |
svādu-pākānila-śleṣma-śvāsa-kāsāpahā sarā
na tām aty upayuñjīta rasāyana-vidhiṃ vinā |
nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandha-nut
rucyaṃ laghu svādu-pākaṃ snigdhoṣṇaṃ kapha-vāta-jit |
tad-vad ārdrakam etac ca trayaṃ tri-kaṭukaṃ jayet
sthaulyāgni-sadana-śvāsa-kāsa-ślīpada-pīnasān |
cavikā-pippalī-mūlaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ
citrako 'gni-samaḥ pāke śophārśaḥ-kṛmi-kuṣṭha-hā |
pañca-kolakam etac ca maricena vinā smṛtam
6.166cv pañca-kolakam etat tu
gulma-plīhodarānāha-śūla-ghnaṃ dīpanaṃ param |
bilva-kāśmarya-tarkārī-pāṭalā-ṭuṇṭukair mahat
6.167bv -śūla-ghnaṃ dīpanaṃ laghu
jayet kaṣāya-tiktoṣṇaṃ pañca-mūlaṃ kaphānilau |
hrasvaṃ bṛhaty-aṃśumatī-dvaya-gokṣurakaiḥ smṛtam
6.168av jayet kaṣāya-tīkṣṇoṣṇaṃ
svādu-pāka-rasaṃ nāti-śītoṣṇaṃ sarva-doṣa-jit |
balā-punarnavairaṇḍa-śūrpaparṇī-dvayena tu
6.169cv balā-punarnavairaṇḍaiḥ 6.169dv -śūrpaparṇī-dvayena ca 6.169dv
śūrpaparṇī-dvayena ca
6.169dv śūrpaparṇī-dvayena tu
madhyamaṃ kapha-vāta-ghnaṃ nāti-pitta-karaṃ saram |
abhīru-vīrā-jīvantī-jīvakarṣabhakaiḥ smṛtam
jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham |
tṛṇākhyaṃ pitta-jid darbha-kāśekṣu-śara-śālibhiḥ
6.171av jīvanākhyaṃ ca cakṣuṣyaṃ
śūka-śimbī-ja-pakvānna-māṃsa-śāka-phalauṣadhaiḥ |
vargitair anna-leśo 'yam ukto nityopayogikaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0