Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 68

bheṣajāpacitāṅgānāṃ kṣīram evāmṛtāyate || 131ū̆ab ||
Cikitsāsthāna
pāṇḍv-āmayī pibet sarpir ādau kalyāṇakāhvayam |
pañca-gavyaṃ mahā-tiktaṃ śṛtaṃ vāragvadhādinā

16.1av pāṇḍu-rogī pibet sarpir
dāḍimāt kuḍavo dhānyāt kuḍavārdhaṃ palaṃ palam |
citrakāc chṛṅgaverāc ca pippaly-ardha-palaṃ ca taiḥ

kalkitair viṃśati-palaṃ ghṛtasya salilāḍhake |
siddhaṃ hṛt-pāṇḍu-gulmārśaḥ-plīha-vāta-kaphārti-nut

dīpanaṃ śvāsa-kāsa-ghnaṃ mūḍha-vātānulomanam |
duḥkha-prasavinīnāṃ ca vandhyānāṃ ca praśasyate

snehitaṃ vāmayet tīkṣṇaiḥ punaḥ snigdhaṃ ca śodhayet |
payasā mūtra-yuktena bahu-śaḥ kevalena vā

dantī-phala-rase koṣṇe kāśmaryāñjalim āsutam |
drākṣāñjaliṃ vā mṛditaṃ tat pibet pāṇḍu-roga-jit

16.6av dantī-pala-rase koṣṇe
mūtreṇa piṣṭāṃ pathyāṃ vā tat-siddhaṃ vā phala-trayam |
svarṇakṣīrī-trivṛc-chyāmā-bhadradāru-mahauṣadham

go-mūtrāñjalinā piṣṭaṃ śṛtaṃ tenaiva vā pibet |
sādhitaṃ kṣīram ebhir vā pibed doṣānulomanam

mūtre sthitaṃ vā saptāhaṃ payasāyo-rajaḥ pibet |
jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā

śuddhaś cobhayato lihyāt pathyāṃ madhu-ghṛta-drutām |
viśālā-kaṭukā-mustā-kuṣṭha-dāru-kaliṅgakāḥ

16.10bv pathyā madhu-ghṛta-drutāḥ 16.10cv viśālāṃ kaṭukāṃ mustāṃ 16.10dv
kuṣṭhaṃ dāru-kaliṅgakāḥ
karṣāṃśā dvi-picur mūrvā karṣārdhāṃśā ghuṇapriyā |
pītvā tac cūrṇam ambhobhiḥ sukhair lihyāt tato madhu

pāṇḍu-rogaṃ jvaraṃ dāhaṃ kāsaṃ śvāsam a-rocakam |
gulmānāhāma-vātāṃś ca rakta-pittaṃ ca taj jayet

vāsā-guḍūcī-tri-phalā-kaṭvī-bhūnimba-nimba-jaḥ |
kvāthaḥ kṣaudra-yuto hanti pāṇḍu-pittāsra-kāmalāḥ

vyoṣāgni-vella-tri-phalā-mustais tulyam ayo-rajaḥ |
cūrṇitaṃ takra-madhv-ājya-koṣṇāmbhobhiḥ prayojitam

kāmalā-pāṇḍu-hṛd-roga-kuṣṭhārśo-meha-nāśanam |
guḍa-nāgara-maṇḍūra-tilāṃśān mānataḥ samān

pippalī-dvi-guṇān dadyād guṭikāṃ pāṇḍu-rogiṇe |
tāpyaṃ dārvyās tvacaṃ cavyaṃ granthikaṃ devadāru ca

vyoṣādi-navakaṃ caitac cūrṇayed dvi-guṇaṃ tataḥ |
maṇḍūraṃ cāñjana-nibhaṃ sarvato 'ṣṭa-guṇe 'tha tat

16.17av vyoṣādi-navakaṃ ceti
pṛthag vipakve go-mūtre vaṭakī-karaṇa-kṣame |
prakṣipya vaṭakān kuryāt tān khādet takra-bhojanaḥ

ete maṇḍūra-vaṭakāḥ prāṇa-dāḥ pāṇḍu-rogiṇām |
kuṣṭhāny a-jarakaṃ śopham ūru-stambham a-rocakam

arśāṃsi kāmalāṃ mehān plīhānaṃ śamayanti ca |
tāpyādri-jatu-raupyāyo-malāḥ pañca-palāḥ pṛthak

citraka-tri-phalā-vyoṣa-viḍaṅgaiḥ pālikaiḥ saha |
śarkarāṣṭa-palonmiśrāś cūrṇitā madhunā drutāḥ

16.21dv cūrṇitā madhunā yutāḥ 16.21dv cūrṇitāḥ sa-madhu-drutāḥ
pāṇḍu-rogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamaṃ jvaram |
kuṣṭhāny a-jarakaṃ mehaṃ śophaṃ śvāsam a-rocakam

viśeṣād dhanty apasmāraṃ kāmalāṃ guda-jāni ca |
kauṭaja-tri-phalā-nimba-paṭola-ghana-nāgaraiḥ

bhāvitāni daśāhāni rasair dvi-tri-guṇāni vā |
śilā-jatu-palāny aṣṭau tāvatī sita-śarkarā

tvakkṣīrī-pippalī-dhātrī-karkaṭākhyāḥ palonmitāḥ |
nidigdhyāḥ phala-mūlābhyāṃ palaṃ yuktyā tri-jātakam

16.25cv nidigdhā-phala-mūlābhyāṃ
madhu-tri-pala-saṃyuktān kuryād akṣa-samān guḍān |
dāḍimāmbu-payaḥ-pakṣi-rasa-toya-surāsavān

16.26av madhu-tri-pala-saṃyuktaṃ
tān bhakṣayitvānupiben nir-anno bhukta eva vā |
pāṇḍu-kuṣṭha-jvara-plīha-tamakārśo-bhagandaram

hṛn-mūtra-pūti-śukrāgni-doṣa-śoṣa-garodaram |
kāsāsṛg-dara-pittāsṛk-śopha-gulma-galāmayān

meha-vardhma-bhramān hanyuḥ sarva-doṣa-harāḥ śivāḥ |
drākṣā-prasthaṃ kaṇā-prasthaṃ śarkarārdha-tulāṃ tathā

dvi-palaṃ madhukaṃ śuṇṭhīṃ tvakkṣīrīṃ ca vicūrṇitam |
dhātrī-phala-rasa-droṇe tat kṣiptvā leha-vat pacet

śītān madhu-prastha-yutād lihyāt pāṇi-talaṃ tataḥ |
halīmakaṃ pāṇḍu-rogaṃ kāmalāṃ ca niyacchati

kanīyaḥ-pañca-mūlāmbu śasyate pāna-bhojane |
pāṇḍūnāṃ kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakād rasaḥ

iti sāmānyataḥ proktaṃ pāṇḍu-roge bhiṣag-jitam |
vikalpya yojyaṃ viduṣā pṛthag doṣa-balaṃ prati

16.33bv pāṇḍu-roga-bhiṣag-jitam
sneha-prāyaṃ pavana-je tikta-śītaṃ tu paittike |
ślaiṣmike kaṭu-rūkṣoṣṇaṃ vimiśraṃ sāṃnipātike

16.34cv ślaiṣmike kaṭu-tīkṣṇoṣṇaṃ 16.34dv vimiśraṃ saṃnipāta-je
mṛdaṃ niryāpayet kāyāt tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ puraḥ |
balādhānāni sarpīṃṣi śuddhe koṣṭhe tu yojayet

16.35av mṛdaṃ nirvāpayet kāyāt 16.35dv śuddhe koṣṭhe niyojayet
vyoṣa-bilva-dvi-rajanī-tri-phalā-dvi-punarnavam |
mustāny ayo-rajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca

vṛścikālī ca bhārgī ca sa-kṣīrais taiḥ śṛtaṃ ghṛtam |
sarvān praśamayaty āśu vikārān mṛttikā-kṛtān

tad-vat kesara-yaṣṭy-āhva-pippalī-kṣīra-śādvalaiḥ |
mṛd-dveṣaṇāya tal-laulye vitared bhāvitāṃ mṛdam

vellāgni-nimba-prasavaiḥ pāṭhayā mūrvayātha-vā |
mṛd-bheda-bhinna-doṣānugamād yojyaṃ ca bheṣajam

kāmalāyāṃ tu pitta-ghnaṃ pāṇḍu-rogā-virodhi yat |
pathyā-śata-rase pathyā-vṛntārdha-śata-kalkitaḥ

prasthaḥ siddho ghṛtād gulma-kāmalā-pāṇḍu-roga-nut |
āragvadhaṃ rasenekṣor vidāry-āmalakasya vā

sa-try-ūṣaṇaṃ bilva-mātraṃ pāyayet kāmalāpaham |
piben nikumbha-kalkaṃ vā dvi-guḍaṃ śīta-vāriṇā

16.42dv dvi-guṇaṃ śīta-vāriṇā
kumbhasya cūrṇaṃ sa-kṣaudraṃ traiphalena rasena vā |
tri-phalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam

prātaḥ prātar madhu-yutaṃ kāmalārtāya yojayet |
niśā-gairika-dhātrībhiḥ kāmalāpaham añjanam

16.44cv śilā-gairika-dhātrībhiḥ
tila-piṣṭa-nibhaṃ yas tu kāmalā-vān sṛjen malam |
kapha-ruddha-pathaṃ tasya pittaṃ kapha-harair jayet

rūkṣa-śīta-guru-svādu-vyāyāma-bala-nigrahaiḥ |
kapha-saṃmūrchito vāyur yadā pittaṃ bahiḥ kṣipet

hāridra-netra-mūtra-tvak śveta-varcās tadā naraḥ |
bhavet sāṭopa-viṣṭambho guruṇā hṛdayena ca

daurbalyālpāgni-pārśvārti-hidhmā-śvāsā-ruci-jvaraiḥ |
krameṇālpe 'nuṣajyeta pitte śākhā-samāśrite

rasais taṃ rūkṣa-kaṭv-amlaiḥ śikhi-tittiri-dakṣa-jaiḥ |
śuṣka-mūlaka-jair yūṣaiḥ kulatthotthaiś ca bhojayet

bhṛśāmla-tīkṣṇa-kaṭuka-lavaṇoṣṇaṃ ca śasyate |
sa-bījapūraka-rasaṃ lihyād vyoṣaṃ tathāśayam

svaṃ pittam eti tenāsya śakṛd apy anurajyate |
vāyuś ca yāti praśamaṃ sahāṭopādy-upadravaiḥ

nivṛttopadravasyāsya kāryaḥ kāmaliko vidhiḥ |
go-mūtreṇa pibet kumbha-kāmalāyāṃ śilā-jatu

māsaṃ mākṣika-dhātuṃ vā kiṭṭaṃ vātha hiraṇya-jam |
guḍūcī-sva-rasa-kṣīra-sādhitena halīmakī

mahiṣī-haviṣā snigdhaḥ pibed dhātrī-rasena tu |
trivṛtāṃ tad-virikto 'dyāt svādu pittānilāpaham

drākṣā-lehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca |
yāpanān kṣīra-vastīṃś ca śīlayet sānuvāsanān

mārdvīkāriṣṭa-yogāṃś ca pibed yuktyāgni-vṛddhaye |
kāsikaṃ cābhayā-lehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām

16.56cv kāsikaṃ vābhayā-lehaṃ
payasā ca prayuñjīta yathā-doṣaṃ yathā-balam |
pāṇḍu-rogeṣu kuśalaḥ śophoktaṃ ca kriyā-kramam